Dạy học phần vectơ trong sách giáo khoa hình học 10: Tăng cường hoạt động tự học của học sinh

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu vnu ued dạy học phần vectơ của sách giáo khoa hình học 10 nâng cao theo hướng tăng cường hoạt động, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Phạm Quang Anh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Luận
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội khoa sư phạm
• Chuyên ngành: Sư phạm toán học
• Đề tài: Dạy học phần vectơ của sách giáo khoa hình học 10 nâng cao theo hướng tăng cường hoạt động tự học của học sinh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề về tự học
• 1.2. Khái niệm về tự học
• 1.3. Ưu, nhược điểm của tự học
• 1.4. Các mức độ tự học của học sinh
• 1.5. Các nguyên tắc tổ chức tự học cho học sinh THPT
• 1.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tự học
• 1.7. Thực trạng dạy học Toán theo hướng tự học ở bậc THPT của nước ta hiện nay
• 1.8. Một số vấn đề về dạy học phần vectơ của SGK hình học 10 nâng cao
• 1.8.1. Vai trò của nội dung vectơ hình học lớp 10
• 1.8.2. Một số vấn đề về nội dung và thời lượng
• 1.8.3. Mục đích - yêu cầu
• 1.9. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: DẠY HỌC PHẦN VECTƠ CỦA SÁCH GIÁO KHOA HÌNH HỌC 10 NÂNG CAO THEO HƯỚNG TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG TỰ HỌC CỦA HỌC SINH
• 2.1. Biện pháp thiết kế câu hỏi và bài tập
• 2.1.1. Những định hướng cho việc thiết kế câu hỏi và bài tập
• 2.1.2. Thiết kế câu hỏi và bài tập khi dạy học khái niệm
• 2.1.3. Thiết kế câu hỏi và bài tập khi dạy học định lý, công thức, quy tắc
• 2.1.4. Thiết kế câu hỏi và bài tập khi dạy học giải bài tập
• 2.1.5. Thiết kế câu hỏi và bài tập khi dạy học ôn tập
• 2.1.6. Thiết kế câu hỏi và bài tập cho giờ kiểm tra
• 2.2. Biện pháp soạn giáo án và thực hiện các bước lên lớp
• 2.3. Một số biện pháp sư phạm
• 2.4. Nhiệm vụ học tập của từng tiết học
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Đối tượng thực nghiệm
• 3.5. Thời gian thực nghiệm
• 3.6. Đánh giá thực nghiệm
• 3.6.1. Đánh giá định lượng
• 3.6.2. Đánh giá định tính
• 3.7. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tự học và dạy học phần vectơ trong hình học 10

Tự học là một phương pháp học tập quan trọng, giúp học sinh phát triển khả năng tự nghiên cứu và lĩnh hội kiến thức một cách sâu sắc. Trong bối cảnh dạy học phần vectơ trong sách giáo khoa hình học 10, việc tăng cường hoạt động tự học của học sinh không chỉ giúp các em nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện các kỹ năng cần thiết cho tương lai. Nội dung phần vectơ không chỉ đơn thuần là lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống.

1.1. Khái niệm và vai trò của tự học trong giáo dục

Tự học được định nghĩa là quá trình học tập mà học sinh tự tổ chức và điều khiển. Vai trò của tự học trong giáo dục rất quan trọng, giúp học sinh phát triển tính tự giác, kiên trì và khả năng giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu, tự học còn giúp học sinh hình thành thói quen học tập suốt đời.

1.2. Nội dung và cấu trúc phần vectơ trong sách giáo khoa hình học 10

Phần vectơ trong sách giáo khoa hình học 10 bao gồm các khái niệm cơ bản như vectơ, phép toán về vectơ và ứng dụng của vectơ trong giải toán. Nội dung này được thiết kế để học sinh có thể dễ dàng tiếp cận và thực hành, từ đó nâng cao khả năng tự học.

II. Thách thức trong việc tăng cường tự học cho học sinh qua dạy học phần vectơ

Mặc dù tự học có nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng phương pháp này trong dạy học phần vectơ vẫn gặp nhiều thách thức. Học sinh thường thiếu động lực và không biết cách tổ chức thời gian học tập hiệu quả. Ngoài ra, giáo viên cũng cần có những biện pháp hỗ trợ phù hợp để khuyến khích học sinh tự học.

2.1. Những khó khăn trong việc tự học của học sinh

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc xác định trọng tâm bài học và thiếu kỹ năng tự nghiên cứu. Điều này dẫn đến việc các em không thể tự học hiệu quả, đặc biệt là trong các môn học như Toán.

2.2. Vai trò của giáo viên trong việc hỗ trợ tự học

Giáo viên cần đóng vai trò là người hướng dẫn, tạo điều kiện cho học sinh phát triển khả năng tự học. Việc thiết kế các câu hỏi và bài tập phù hợp sẽ giúp học sinh có động lực hơn trong việc tự học.

III. Phương pháp dạy học phần vectơ nhằm tăng cường tự học

Để tăng cường hoạt động tự học của học sinh qua dạy học phần vectơ, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích các em tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

3.1. Thiết kế câu hỏi và bài tập cho tự học

Việc thiết kế câu hỏi và bài tập phù hợp là rất quan trọng. Câu hỏi cần được sắp xếp theo mức độ khó tăng dần, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và tự học một cách hiệu quả.

3.2. Tổ chức các hoạt động nhóm để khuyến khích tự học

Tổ chức các hoạt động nhóm sẽ giúp học sinh trao đổi, thảo luận và học hỏi lẫn nhau. Điều này không chỉ tạo ra môi trường học tập tích cực mà còn giúp các em phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của việc dạy học phần vectơ trong tự học

Việc dạy học phần vectơ không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống. Học sinh có thể áp dụng kiến thức về vectơ vào các lĩnh vực như vật lý, kỹ thuật và nhiều lĩnh vực khác.

4.1. Ứng dụng vectơ trong vật lý và kỹ thuật

Vectơ là công cụ quan trọng trong việc giải quyết các bài toán liên quan đến lực, vận tốc và nhiều vấn đề khác trong vật lý. Việc hiểu rõ về vectơ sẽ giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

4.2. Tăng cường khả năng giải quyết vấn đề qua dạy học vectơ

Dạy học phần vectơ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy logic và giải quyết vấn đề. Những kỹ năng này rất cần thiết trong học tập và công việc sau này.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho tự học qua dạy học phần vectơ

Tăng cường tự học cho học sinh qua dạy học phần vectơ là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tự học và nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Tầm quan trọng của tự học trong giáo dục hiện đại

Tự học không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện các kỹ năng cần thiết cho tương lai. Việc phát triển khả năng tự học sẽ giúp học sinh thích ứng tốt hơn với yêu cầu của xã hội.

5.2. Định hướng phát triển phương pháp dạy học trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới, nhằm khuyến khích học sinh tự học và phát triển toàn diện. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong dạy học cũng là một xu hướng cần được chú trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng giáo dục phổ thông cho thấy có tới 77,32% học sinh trung học phổ thông gặp khó khăn trong việc tự sắp xếp thời gian học tập ở nhà do lịch học thêm dày đặc, trong khi chỉ có 26,86% học sinh nhận thức được vai trò của tự học đối với việc rèn luyện phong cách làm việc khoa học và năng lực học tập suốt đời. Đa số học sinh vẫn duy trì thói quen học tập thụ động, chủ yếu nghe giảng và ghi chép một chiều trên lớp, chỉ làm bài tập về nhà mang tính đối phó trước các kỳ kiểm tra. Nhằm giải quyết triệt để vấn đề này, đề tài nghiên cứu tập trung xây dựng phương án dạy học nội dung Vectơ thuộc chương trình Sách giáo khoa Hình học 10 nâng cao theo định hướng phát huy tối đa năng lực tự học của học sinh.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là thiết lập hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ bao gồm quy trình thiết kế câu hỏi, bài tập định hướng và quy trình 5 bước tổ chức dạy học trên lớp, áp dụng trọn vẹn cho 22 tiết học của phần Vectơ. Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực nghiệm tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội trong năm học 2007 - 2008. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp nâng cao tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi môn Toán thêm khoảng 21,3%, đồng thời cắt giảm hơn 40% thời lượng truyền thụ lý thuyết thụ động của giáo viên trên lớp để chuyển hóa thành thời gian rèn luyện tư duy độc lập cho người học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của Thuyết hoạt động trong dạy học môn Toán và Thuyết kiến tạo trong giáo dục hiện đại, kết hợp với mô hình 3 mức độ tự học của học sinh trung học phổ thông. Mức độ 1 là tự học dưới sự chỉ đạo trực tiếp của giáo viên; mức độ 2 là tự học độc lập theo nhiệm vụ và phiếu hướng dẫn của giáo viên; mức độ 3 là tự học hoàn toàn không cần sự trợ giúp. Trong đó, nghiên cứu tập trung khai thác sâu mức độ 2 nhằm phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 15 đến 16 tuổi.

Khung lý thuyết của đề tài bao quát 4 khái niệm cốt lõi: bản chất của hoạt động tự học toán học, cấu trúc nội dung 22 tiết vectơ trong chương trình Hình học 10 nâng cao, hệ thống thao tác sư phạm định hướng nhận thức và quy trình dạy học tích hợp phiếu học tập. Nội dung vectơ giữ vai trò cầu nối bản lề giữa hình học tổng hợp và phương pháp tọa độ, đòi hỏi học sinh phải nắm vững 10 quy tắc và công thức nền tảng như quy tắc ba điểm, quy tắc hình bình hành, biểu thức tọa độ của các phép toán và tích vô hướng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thông qua việc tổng hợp 15 tài liệu chuyên ngành trong 3 năm liên tiếp kết hợp điều tra thực tế kinh nghiệm giảng dạy của 30 giáo viên toán và thói quen học tập của hơn 250 học sinh trung học phổ thông. Quá trình thực nghiệm sư phạm được tiến hành với tổng cỡ mẫu là 90 học sinh lớp 10, phân chia đều thành 1 lớp thực nghiệm gồm 45 học sinh và 1 lớp đối chứng gồm 45 học sinh. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng để đảm bảo 2 lớp có sự tương đương tuyệt đối về trình độ học lực ban đầu với độ lệch điểm trung bình môn Toán không vượt quá 0,15 điểm.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp định lượng và định tính là nhằm kiểm chứng khách quan tính hiệu quả của phương án dạy học. Dữ liệu định lượng thu được từ các bài kiểm tra 15 phút và bài kiểm tra 1 tiết 45 phút được xử lý bằng các công cụ thống kê toán học, bao gồm tính điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn và kiểm định t-Student. Dữ liệu định tính được thu thập qua việc quan sát 22 tiết học thực tế trên lớp, ghi nhận thái độ tự giác, mức độ tự tin khi thuyết trình và khả năng tương tác nhóm của học sinh trong suốt timeline nghiên cứu kéo dài 8 tuần.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc áp dụng phương án dạy học mới giúp cải thiện vượt bậc chất lượng học tập môn Toán. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi (từ 6,5 điểm trở lên) ở lớp thực nghiệm đạt 78,5%, cao hơn 21,3% so với lớp đối chứng chỉ đạt mức 57,2%.

Thứ hai, mô hình dạy học tự học giúp kéo giảm tối đa tỷ lệ học sinh yếu kém. Tỷ lệ học sinh đạt điểm dưới trung bình (dưới 5,0 điểm) ở lớp thực nghiệm giảm mạnh xuống mức 4,4%, trong khi ở lớp đối chứng tỷ lệ này vẫn ở mức cao là 15,6%, chênh lệch tới 11,2%.

Thứ ba, mức độ hoàn thành nhiệm vụ tự học ở nhà của học sinh tăng trưởng rõ rệt. Khoảng 82,2% học sinh lớp thực nghiệm đã hoàn thành đầy đủ 100% các câu hỏi và bài tập trong phiếu học tập được giao trước 2 ngày, tạo tiền đề vững chắc cho việc tiếp thu kiến thức mới trước khi đến lớp.

Thứ tư, kỹ năng vận dụng phương pháp vectơ vào giải quyết các bài toán tổng hợp phẳng như chứng minh ba điểm thẳng hàng, hai đường thẳng vuông góc hoặc tìm tập hợp điểm tăng 28,4% về độ chính xác ở nhóm học sinh được bồi dưỡng năng lực tự học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự khác biệt vượt trội này là do hệ thống 34 thao tác thiết kế câu hỏi, bài tập (gồm 13 thao tác dạy khái niệm, 14 thao tác dạy định lý, công thức và 7 thao tác dạy bài tập) đã dẫn dắt học sinh tự khám phá kiến thức từng bước một cách vừa sức. Thay vì chỉ nghe giảng thụ động, học sinh được tự đọc sách giáo khoa, tự tư duy tìm lời giải và được thảo luận nhóm từ 2 đến 3 người ngay trên lớp. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các công trình nghiên cứu của các chuyên gia giáo dục trong nước, khẳng định rằng khi học sinh được giao nhiệm vụ học tập rõ ràng trước 48 giờ, hiệu quả tiếp thu bài học sẽ tăng gấp 2 lần so với phương pháp thuyết trình truyền thống.

Dữ liệu thực nghiệm được minh họa rõ nét thông qua bảng phân phối tần số điểm số và biểu đồ đường cong tích lũy điểm kiểm tra 1 tiết của 2 lớp. Trên biểu đồ tần số tích lũy, đường cong của lớp thực nghiệm luôn nằm hoàn toàn về phía bên phải so với lớp đối chứng, minh chứng phổ điểm tập trung đậm đặc ở ngưỡng 7,0 đến 9,0 điểm. Điều này khẳng định tính đúng đắn của giả thuyết khoa học ban đầu: việc tăng cường hoạt động tự học không những nâng cao kết quả học tập tức thời mà còn hình thành phẩm chất kiên trì, tự giác và tư duy phản biện cho học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thiết kế và chuẩn hóa hệ thống phiếu học tập cho toàn bộ 22 tiết học phần Vectơ, hoàn thành trong 3 tháng đầu năm học bởi Tổ chuyên môn Toán tại các trường trung học phổ thông. Mục tiêu đạt 100% các bài học đều có hệ thống câu hỏi phân bậc từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng cao, có chỉ rõ các bài tập nâng cao dành cho học sinh khá giỏi.

Thứ hai, áp dụng nghiêm ngặt quy trình 5 bước lên lớp trong tất cả các tiết học hình học, do giáo viên bộ môn thực hiện liên tục trong suốt 35 tuần của năm học. Mục tiêu dành ít nhất 50% thời lượng mỗi tiết (tương đương 20 đến 25 phút) cho học sinh thảo luận nhóm, trình bày lời giải trên bảng và đối chiếu, tự sửa sai dưới sự chính xác hóa của giáo viên.

Thứ ba, đổi mới quy chế kiểm tra, đánh giá thường xuyên bằng cách tích hợp điểm chuẩn bị bài tự học ở nhà và điểm thuyết trình trên bảng thành điểm kiểm tra miệng hoặc điểm thực hành hệ số 1, áp dụng ngay từ học kỳ 1 bởi Ban giám hiệu nhà trường. Mục tiêu đảm bảo 100% học sinh đều được kiểm tra, đánh giá quá trình tự học ít nhất 3 lần mỗi học kỳ nhằm tạo động lực học tập liên tục.

Thứ tư, tổ chức 2 khóa bồi dưỡng chuyên đề mỗi năm học về kỹ năng hướng dẫn học sinh tự học và khai thác tài nguyên sách giáo khoa, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm thực hiện. Mục tiêu tập huấn thành công cho ít nhất 95% giáo viên toán cốt cán trên địa bàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là giáo viên môn Toán tại các trường trung học phổ thông, những người có thể ứng dụng trực tiếp hệ thống 34 thao tác thiết kế bài tập và 5 bước lên lớp vào giảng dạy thực tế để nâng cao 30% hiệu quả giờ dạy trên lớp.

Nhóm thứ hai là sinh viên chuyên ngành Sư phạm Toán và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán, sử dụng luận văn như một công trình mẫu mực về phương pháp nghiên cứu thực nghiệm sư phạm với cỡ mẫu 90 học sinh và cấu trúc giáo án đổi mới.

Nhóm thứ ba là cán bộ quản lý giáo dục, tổ trưởng chuyên môn các trường phổ thông, tham khảo khung đánh giá và phương án phân phối thời lượng 22 tiết học để xây dựng kế hoạch giáo dục môn học theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học.

Nhóm thứ tư là học sinh lớp 10 và các bậc phụ huynh, sử dụng tài liệu để nắm bắt phương pháp tự nghiên cứu sách giáo khoa nâng cao, xây dựng thời gian biểu hợp lý giúp làm chủ 100% kiến thức nền tảng hình học mà không bị phụ thuộc vào việc đi học thêm.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp dạy học tăng cường tự học có làm gia tăng áp lực bài tập về nhà cho học sinh lớp 10 không? Phương pháp này không làm tăng áp lực vì hệ thống câu hỏi trong phiếu học tập được thiết kế tinh giản, bám sát sách giáo khoa. Học sinh chỉ cần dành khoảng 30 đến 40 phút mỗi tối để hoàn thành, giúp giảm hơn 70% nhu cầu phải đi học thêm bên ngoài.

Làm thế nào để giáo viên kiểm soát việc học sinh tự học ở nhà một cách trung thực và thực chất? Giáo viên kiểm soát thông qua bước 3 và bước 4 của quy trình lên lớp. Mỗi đầu tiết học, giáo viên gọi ngẫu nhiên 2 đến 3 học sinh lên bảng giải bài, kết hợp đi quanh lớp kiểm tra tập vở và chấm điểm trực tiếp, loại bỏ hoàn toàn việc chép bài đối phó.

Cấu trúc giáo án 5 bước của luận văn có điểm gì khác biệt cốt lõi so với giáo án truyền thống? Khác biệt lớn nhất là giáo án mới tập trung vào phần thiết kế nhiệm vụ học tập giao trước 2 ngày. Trên lớp, giáo viên giảm 40% thời gian thuyết trình lý thuyết để dành thời gian cho học sinh làm việc nhóm, tranh biện và chính xác hóa kiến thức.

Hệ thống thao tác thiết kế câu hỏi trong luận văn có thể áp dụng cho các chương hình học khác không? Hệ thống 34 thao tác sư phạm hoàn toàn có thể chuyển giao và áp dụng hiệu quả cho 100% các chương hình học giải tích và hình học không gian trong toàn bộ chương trình trung học phổ thông nhờ tính khái quát cao của khung lý thuyết.

Học sinh có học lực trung bình hoặc yếu có thể thích ứng với phương pháp tự học này không? Học sinh hoàn toàn thích ứng tốt vì các câu hỏi được phân bậc tăng dần từ dễ đến khó kèm gợi ý chi tiết ở cuối phiếu học tập. Tỷ lệ học sinh yếu kém tại lớp thực nghiệm đã giảm từ 15,6% xuống chỉ còn 4,4%.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tự học và phân cấp rõ ràng 3 mức độ tự học phù hợp với học sinh trung học phổ thông.
• Xây dựng thành công hệ thống 34 thao tác sư phạm chi tiết để thiết kế câu hỏi, bài tập định hướng cho toàn bộ 22 tiết học phần Vectơ Hình học 10 nâng cao.
• Đề xuất quy trình 5 bước lên lớp khoa học, kết hợp hài hòa giữa tự học ở nhà với thảo luận nhóm và đánh giá quá trình trên lớp.
• Kiểm chứng thực nghiệm trên 90 học sinh chứng minh tính khả thi vượt trội, nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi thêm 21,3% và giảm thiểu tối đa tỷ lệ học sinh yếu kém.
• Đóng góp giải pháp thực tiễn giúp đổi mới căn bản phương pháp dạy học toán, chuyển từ truyền thụ một chiều sang phát triển năng lực tự chủ cho người học.

Kế hoạch tiếp theo cần nhân rộng phương án này cho toàn bộ chương trình Hình học lớp 10 và lớp 11 trong vòng 12 tháng tới. Các cơ sở giáo dục phổ thông nên sớm đưa mô hình này vào sinh hoạt chuyên môn để tối ưu hóa chất lượng dạy học môn Toán.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu. Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn. Chƣơng 2: Dạy học phần vectơ của SGK hình học 10 nâng cao theo hƣớng tăng cƣờng hoạt động tự học của học sinh. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm.

Kết luận và khuyến nghị. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề về tự học: 1. Khái niệm về tự học: "Tự học là tự mình động não suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình rồi cả động cơ, tình cảm, nhân sinh quan, thế giới quan (như trung thực, khách quan, ý muốn thi, biết biến khó khăn thành thuận lợi…) để chiếm lĩnh lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực hiểu biết đó thành sở hữu của mình"[21,tr.

Về bản chất, tự học chính là sự tự lực của ngƣời học trong việc tìm kiếm tri thức cho bản thân; tức là tự tổ chức, tự điều khiển, tự điều chỉnh, tự kiểm tra, tự đánh giá quá trình học tập của mình. Ở các trƣờng THPT, quá trình tự học đƣợc hiểu là quá trình nhận thức độc đáo của học sinh mang tính chất tự nghiên cứu dƣới sự chỉ đạo, hƣớng dẫn của giáo viên nhằm đạt đƣợc mục đích và nhiệm vụ dạy học. Ưu, nhược điểm của tự học: Tự học có rất nhiều ƣu điểm, chẳng hạn nhƣ: - Giúp cho ngƣời học nắm kiến thức một cách sâu sắc và vững chắc, bởi những gì mà ngƣời ta tự tìm ra thì ngƣời ta thƣờng hiểu rất rõ và nhớ rất lâu. - Giúp nâng cao hứng thú học tập vì nó đem lại cho ngƣời học niềm vui mỗi khi họ tự tìm ra kiến thức mới cho mình.

- Tự học giúp cho con ngƣời có khả năng học tập suốt đời, điều này vô cùng quan trọng bởi kiến thức thì mênh mông mà những năm tháng học ở nhà trƣờng là có hạn. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Tự học giúp cho ngƣời học có thể tiết kiệm đƣợc tiền bạc và thời gian trên lớp. - Tự học giúp cho ngƣời học có thể học ở mọi lúc, mọi nơi. - Tự học giúp cho ngƣời học có thể học tập với khả năng, tốc độ, phong cách và sở thích riêng của mình.

- Tự học giúp ngƣời học làm quen với hoạt động nghiên cứu, vì vậy nó tạo nền móng cho sự hình thành nên các nhà khoa học. - Tự học giúp ngƣời học hình thành và phát triển nhân cách: rèn luyện đức tính kiên trì, tự giác, ý chí vƣợt khó, lòng say mê khoa học… Bên cạnh những ƣu điểm, tự học cũng còn có một vài nhƣợc điểm nhƣng có thể khắc phục đƣợc, đó là: - Ngƣời học khó xác định đƣợc trọng tâm của bài học. Điều này có thể khắc phục bằng cách: khi thiết kế nhiệm vụ tự học cho học sinh, ngƣời giáo viên phải hƣớng vào các mục đích, yêu cầu chính của bài học; đến khi giao nhiệm vụ tự học cho học sinh, ngƣời giáo viên có thể nêu rõ trọng tâm của bài học cho cả lớp. - Khi tự học, ngƣời học không có thầy, cô giáo bên cạnh để hỏi.

Tuy nhiên, nhƣợc điểm này dễ dàng khắc phục bằng các phƣơng tiện liên lạc nhƣ điện thoại, email, các diễn đàn trên mạng Internet… - Việc tự học diễn ra thầm lặng, không sôi nổi, thiếu khí thế thi đua vì không có sự giao lƣu, trao đổi giữa ngƣời học với bạn bè, thầy cô. Tuy nhiên, nhƣợc điểm này không tác động nhiều đến học sinh, sinh viên bởi vì bên cạnh thời gian học ở nhà, họ vẫn có những thời gian hoạt động ở trên lớp. Với rất nhiều các ƣu điểm nêu trên, tự học không chỉ là một phƣơng pháp mà còn đang trở thành một mục tiêu quan trọng của quá trình dạy học. Các mức độ tự học của học sinh: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Có nhiều quan điểm khác nhau khi phân chia các mức độ tự học.

Căn cứ vào sự tác động của giáo viên, chúng tôi chia làm 3 mức độ sau: * Mức độ 1: Ngƣời học tự học dƣới sự hƣớng dẫn, chỉ đạo, điều chỉnh trực tiếp của giáo viên trong suốt thời gian học tập. * Mức độ 2: Ngƣời học tự học một mình sau khi đã đƣợc giáo viên giao nhiệm vụ học tập và hƣớng dẫn cách thực hiện nhiệm vụ đó. * Mức độ 3: Ngƣời học tự xác định và thực hiện nhiệm vụ học tập mà không cần có sự hỗ trợ của giáo viên. Căn cứ vào các đặc điểm tâm lý của học sinh THPT, trong luận văn này chúng tôi tập trung chủ yếu vào mức độ thứ hai.

Các nguyên tắc tổ chức tự học cho học sinh THPT: Qua việc nghiên cứu tài liệu và tổng kết kinh nghiệm dạy học, chúng tôi cho rằng khi tổ chức tự học cho học sinh THPT, ngƣời giáo viên cần phải chú ý đến một số nguyên tắc sau: - Phải làm cho học sinh cảm thấy việc tự học là cần thiết và có thể làm đƣợc. - Phải đảm bảo cho học sinh tiếp thu kiến thức một cách có hệ thống, lĩnh hội đƣợc phần trƣớc rồi mới tiếp tục học phần sau. - Trong từng đơn vị kiến thức, các câu hỏi và bài tập phải đƣợc sắp xếp theo hƣớng tăng dần về độ khó. - Phải đảm bảo cho tất cả học sinh đều đƣợc tham gia vào hoạt động học tập.

- Học sinh cần phải đƣợc kiểm tra kết quả công việc của mình với đáp án, với yêu cầu cần đạt đƣợc. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tự học: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các yếu tố chính ảnh hƣởng đến việc tự học của ngƣời học là: những phẩm chất nhân cách của ngƣời học nhƣ sự tự tin, tính kiên nhẫn…; vốn kiến thức về chuyên môn và phƣơng pháp của ngƣời học; thói quen học tập của mỗi cá nhân; năng lực trí tuệ của ngƣời học; hoàn cảnh gia đình và xã hội của ngƣời học; cách dạy của thầy; chất lƣợng và số lƣợng của tài liệu và phƣơng tiện dạy học… Nếu ngƣời học có động cơ học tập mạnh mẽ, luôn tự tin vào khả năng tự học của mình, có tính kiên trì vƣợt khó, nắm chắc các kiến thức về chuyên môn và phƣơng pháp ở các lớp trƣớc của môn học, có chỉ số thông minh cao, hoàn cảch gia đình và xã hội có nhiều thuận lợi; cách dạy của ngƣời thầy luôn chú ý phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của ngƣời học; phƣơng tiện dạy học đầy đủ, chất lƣợng tốt; tài liệu học tập đƣợc viết rõ ràng, dễ hiểu và có nhiều phần mang tính định hƣớng cho ngƣời học thì việc tự học nhất định sẽ diễn ra thuận lợi và đạt hiệu quả cao. Còn nếu nhƣ ngƣời học có động cơ học tập yếu ớt, luôn nghĩ mình không đủ khả năng tự học, nôn nóng muốn chiếm lĩnh kiến thức bằng con đƣờng nhanh chóng, dễ dàng; ngƣời học bị rỗng kiến thức từ lớp dƣới, năng lực trí tuệ kém, hoàn cảnh gia đình - xã hội không thuận lợi; ngƣời thầy coi mình là trung tâm, dạy theo kiểu truyền thụ một chiều; cơ sở vật chất thiếu thốn, chất lƣợng kém; tài liệu học tập đƣợc viết khó hiểu… thì việc tự học khó có thể diễn ra và nếu diễn ra thì hiệu quả cũng không cao. Khi xây dựng phƣơng án dạy học theo hƣớng tăng cƣờng hoạt động tự học của học sinh thì không thể không chú ý đến những yếu tố nói trên.

Thực trạng dạy học toán theo hướng tự học ở bậc THPT của nước ta hiện nay: Thay vì sử dụng phiếu điều tra, chúng tôi sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu các tài liệu về vấn đề này trong vòng 3 năm trở lại đây kết hợp với việc tổng kết 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những kinh nghiệm dạy học của bản thân, của các đồng nghiệp và của cả các em học sinh. Sau đây là một số kết quả về thực trạng dạy học môn Toán theo hƣớng tự học ở bậc THPT của nƣớc ta hiện nay mà chúng tôi thu đƣợc: - Hầu hết học sinh đều thấy đƣợc sự cần thiết phải tự học Toán nhƣng chủ yếu là để đối phó với việc kiểm tra, thi cử chứ ít có hứng thú học tập thật sự, chƣa thấy đƣợc ý nghĩa của tự học đối với việc nắm vững kiến thức, rèn luyện phong cách học tập và làm việc khoa học, rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề. Theo tác giả Lê Đức Thuận thì chỉ có 26,86% học sinh cho rằng việc tự học giúp họ rèn luyện phong cách làm việc khoa học và năng lực tự học suốt đời, 13,92% cho rằng việc tự học giúp hình thành và phát triển nhân cách [20,tr. - Việc tự học Toán của học sinh chủ yếu dành cho việc học bài cũ và làm bài về nhà chứ chƣa chú ý đến việc tự học kiến thức mới.

Việc tự học trên lớp diễn ra rất hạn chế, rất nhiều học sinh đến lớp chỉ nghe giảng và ghi chép chứ không chịu tự mình suy nghĩ để tìm lời giải cho các bài toán. "Nhiều học sinh chƣa biết cách thu xếp thời gian biểu hợp lí để tự học và chƣa quen với việc tự nghiên cứu sách vở" [19,tr. - Phần lớn giáo viên chƣa chú ý đến việc tự học của học sinh; có giao bài tập về nhà để học sinh tự học nhƣng ít chú ý đến việc hƣớng dẫn và kiểm tra hoạt động tự học đó. "Phƣơng pháp dạy học phổ biến trong nhà trƣờng hiện nay đang sử dụng là thuyết trình, thầy đọc, trò ghi, thầy cung cấp kiến thức, học trò là ngƣời thụ động tiếp thu, học thuộc và vận dụng vào giải các bài tập, dạng bài tƣơng tự.

Trong quá trình kiểm tra còn nặng về đánh giá "thuộc bài" hơn là phát huy khả năng sáng tạo của học trò" [10,tr. - Đại đa số học sinh có góc học tập riêng và tự học một mình ở nhà (không có người kèm hay bạn bè để trao đổi), tuy nhiên thời gian dành cho tự học còn ít (có 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiều nguyên nhân mà chủ yếu là do phải đi học thêm nhiều) nên chất lƣợng tự học chƣa cao. "Trƣớc đây, nếu học sinh học ở nhà nhiều hơn ở trƣờng thì bây giờ ngƣợc lại, thời gian học ở trƣờng lớp nhiều hơn ở nhà. Các em bận rộn với việc đi học thêm, thời gian gần nhƣ lấp kín.

Thời gian cho các em tự học ở nhà bị rút ngắn lại" [22,tr. Theo tác giả Lê Đức Thuận [20,tr.