Mở đầu. Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn. Chƣơng 2: Dạy học phần vectơ của SGK hình học 10 nâng cao theo hƣớng tăng cƣờng hoạt động tự học của học sinh. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm.
Kết luận và khuyến nghị. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề về tự học: 1. Khái niệm về tự học: "Tự học là tự mình động não suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình rồi cả động cơ, tình cảm, nhân sinh quan, thế giới quan (như trung thực, khách quan, ý muốn thi, biết biến khó khăn thành thuận lợi…) để chiếm lĩnh lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực hiểu biết đó thành sở hữu của mình"[21,tr.
Về bản chất, tự học chính là sự tự lực của ngƣời học trong việc tìm kiếm tri thức cho bản thân; tức là tự tổ chức, tự điều khiển, tự điều chỉnh, tự kiểm tra, tự đánh giá quá trình học tập của mình. Ở các trƣờng THPT, quá trình tự học đƣợc hiểu là quá trình nhận thức độc đáo của học sinh mang tính chất tự nghiên cứu dƣới sự chỉ đạo, hƣớng dẫn của giáo viên nhằm đạt đƣợc mục đích và nhiệm vụ dạy học. Ưu, nhược điểm của tự học: Tự học có rất nhiều ƣu điểm, chẳng hạn nhƣ: - Giúp cho ngƣời học nắm kiến thức một cách sâu sắc và vững chắc, bởi những gì mà ngƣời ta tự tìm ra thì ngƣời ta thƣờng hiểu rất rõ và nhớ rất lâu. - Giúp nâng cao hứng thú học tập vì nó đem lại cho ngƣời học niềm vui mỗi khi họ tự tìm ra kiến thức mới cho mình.
- Tự học giúp cho con ngƣời có khả năng học tập suốt đời, điều này vô cùng quan trọng bởi kiến thức thì mênh mông mà những năm tháng học ở nhà trƣờng là có hạn. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tự học giúp cho ngƣời học có thể tiết kiệm đƣợc tiền bạc và thời gian trên lớp. - Tự học giúp cho ngƣời học có thể học ở mọi lúc, mọi nơi. - Tự học giúp cho ngƣời học có thể học tập với khả năng, tốc độ, phong cách và sở thích riêng của mình.
- Tự học giúp ngƣời học làm quen với hoạt động nghiên cứu, vì vậy nó tạo nền móng cho sự hình thành nên các nhà khoa học. - Tự học giúp ngƣời học hình thành và phát triển nhân cách: rèn luyện đức tính kiên trì, tự giác, ý chí vƣợt khó, lòng say mê khoa học… Bên cạnh những ƣu điểm, tự học cũng còn có một vài nhƣợc điểm nhƣng có thể khắc phục đƣợc, đó là: - Ngƣời học khó xác định đƣợc trọng tâm của bài học. Điều này có thể khắc phục bằng cách: khi thiết kế nhiệm vụ tự học cho học sinh, ngƣời giáo viên phải hƣớng vào các mục đích, yêu cầu chính của bài học; đến khi giao nhiệm vụ tự học cho học sinh, ngƣời giáo viên có thể nêu rõ trọng tâm của bài học cho cả lớp. - Khi tự học, ngƣời học không có thầy, cô giáo bên cạnh để hỏi.
Tuy nhiên, nhƣợc điểm này dễ dàng khắc phục bằng các phƣơng tiện liên lạc nhƣ điện thoại, email, các diễn đàn trên mạng Internet… - Việc tự học diễn ra thầm lặng, không sôi nổi, thiếu khí thế thi đua vì không có sự giao lƣu, trao đổi giữa ngƣời học với bạn bè, thầy cô. Tuy nhiên, nhƣợc điểm này không tác động nhiều đến học sinh, sinh viên bởi vì bên cạnh thời gian học ở nhà, họ vẫn có những thời gian hoạt động ở trên lớp. Với rất nhiều các ƣu điểm nêu trên, tự học không chỉ là một phƣơng pháp mà còn đang trở thành một mục tiêu quan trọng của quá trình dạy học. Các mức độ tự học của học sinh: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có nhiều quan điểm khác nhau khi phân chia các mức độ tự học.
Căn cứ vào sự tác động của giáo viên, chúng tôi chia làm 3 mức độ sau: * Mức độ 1: Ngƣời học tự học dƣới sự hƣớng dẫn, chỉ đạo, điều chỉnh trực tiếp của giáo viên trong suốt thời gian học tập. * Mức độ 2: Ngƣời học tự học một mình sau khi đã đƣợc giáo viên giao nhiệm vụ học tập và hƣớng dẫn cách thực hiện nhiệm vụ đó. * Mức độ 3: Ngƣời học tự xác định và thực hiện nhiệm vụ học tập mà không cần có sự hỗ trợ của giáo viên. Căn cứ vào các đặc điểm tâm lý của học sinh THPT, trong luận văn này chúng tôi tập trung chủ yếu vào mức độ thứ hai.
Các nguyên tắc tổ chức tự học cho học sinh THPT: Qua việc nghiên cứu tài liệu và tổng kết kinh nghiệm dạy học, chúng tôi cho rằng khi tổ chức tự học cho học sinh THPT, ngƣời giáo viên cần phải chú ý đến một số nguyên tắc sau: - Phải làm cho học sinh cảm thấy việc tự học là cần thiết và có thể làm đƣợc. - Phải đảm bảo cho học sinh tiếp thu kiến thức một cách có hệ thống, lĩnh hội đƣợc phần trƣớc rồi mới tiếp tục học phần sau. - Trong từng đơn vị kiến thức, các câu hỏi và bài tập phải đƣợc sắp xếp theo hƣớng tăng dần về độ khó. - Phải đảm bảo cho tất cả học sinh đều đƣợc tham gia vào hoạt động học tập.
- Học sinh cần phải đƣợc kiểm tra kết quả công việc của mình với đáp án, với yêu cầu cần đạt đƣợc. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tự học: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các yếu tố chính ảnh hƣởng đến việc tự học của ngƣời học là: những phẩm chất nhân cách của ngƣời học nhƣ sự tự tin, tính kiên nhẫn…; vốn kiến thức về chuyên môn và phƣơng pháp của ngƣời học; thói quen học tập của mỗi cá nhân; năng lực trí tuệ của ngƣời học; hoàn cảnh gia đình và xã hội của ngƣời học; cách dạy của thầy; chất lƣợng và số lƣợng của tài liệu và phƣơng tiện dạy học… Nếu ngƣời học có động cơ học tập mạnh mẽ, luôn tự tin vào khả năng tự học của mình, có tính kiên trì vƣợt khó, nắm chắc các kiến thức về chuyên môn và phƣơng pháp ở các lớp trƣớc của môn học, có chỉ số thông minh cao, hoàn cảch gia đình và xã hội có nhiều thuận lợi; cách dạy của ngƣời thầy luôn chú ý phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của ngƣời học; phƣơng tiện dạy học đầy đủ, chất lƣợng tốt; tài liệu học tập đƣợc viết rõ ràng, dễ hiểu và có nhiều phần mang tính định hƣớng cho ngƣời học thì việc tự học nhất định sẽ diễn ra thuận lợi và đạt hiệu quả cao. Còn nếu nhƣ ngƣời học có động cơ học tập yếu ớt, luôn nghĩ mình không đủ khả năng tự học, nôn nóng muốn chiếm lĩnh kiến thức bằng con đƣờng nhanh chóng, dễ dàng; ngƣời học bị rỗng kiến thức từ lớp dƣới, năng lực trí tuệ kém, hoàn cảnh gia đình - xã hội không thuận lợi; ngƣời thầy coi mình là trung tâm, dạy theo kiểu truyền thụ một chiều; cơ sở vật chất thiếu thốn, chất lƣợng kém; tài liệu học tập đƣợc viết khó hiểu… thì việc tự học khó có thể diễn ra và nếu diễn ra thì hiệu quả cũng không cao. Khi xây dựng phƣơng án dạy học theo hƣớng tăng cƣờng hoạt động tự học của học sinh thì không thể không chú ý đến những yếu tố nói trên.
Thực trạng dạy học toán theo hướng tự học ở bậc THPT của nước ta hiện nay: Thay vì sử dụng phiếu điều tra, chúng tôi sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu các tài liệu về vấn đề này trong vòng 3 năm trở lại đây kết hợp với việc tổng kết 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những kinh nghiệm dạy học của bản thân, của các đồng nghiệp và của cả các em học sinh. Sau đây là một số kết quả về thực trạng dạy học môn Toán theo hƣớng tự học ở bậc THPT của nƣớc ta hiện nay mà chúng tôi thu đƣợc: - Hầu hết học sinh đều thấy đƣợc sự cần thiết phải tự học Toán nhƣng chủ yếu là để đối phó với việc kiểm tra, thi cử chứ ít có hứng thú học tập thật sự, chƣa thấy đƣợc ý nghĩa của tự học đối với việc nắm vững kiến thức, rèn luyện phong cách học tập và làm việc khoa học, rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề. Theo tác giả Lê Đức Thuận thì chỉ có 26,86% học sinh cho rằng việc tự học giúp họ rèn luyện phong cách làm việc khoa học và năng lực tự học suốt đời, 13,92% cho rằng việc tự học giúp hình thành và phát triển nhân cách [20,tr. - Việc tự học Toán của học sinh chủ yếu dành cho việc học bài cũ và làm bài về nhà chứ chƣa chú ý đến việc tự học kiến thức mới.
Việc tự học trên lớp diễn ra rất hạn chế, rất nhiều học sinh đến lớp chỉ nghe giảng và ghi chép chứ không chịu tự mình suy nghĩ để tìm lời giải cho các bài toán. "Nhiều học sinh chƣa biết cách thu xếp thời gian biểu hợp lí để tự học và chƣa quen với việc tự nghiên cứu sách vở" [19,tr. - Phần lớn giáo viên chƣa chú ý đến việc tự học của học sinh; có giao bài tập về nhà để học sinh tự học nhƣng ít chú ý đến việc hƣớng dẫn và kiểm tra hoạt động tự học đó. "Phƣơng pháp dạy học phổ biến trong nhà trƣờng hiện nay đang sử dụng là thuyết trình, thầy đọc, trò ghi, thầy cung cấp kiến thức, học trò là ngƣời thụ động tiếp thu, học thuộc và vận dụng vào giải các bài tập, dạng bài tƣơng tự.
Trong quá trình kiểm tra còn nặng về đánh giá "thuộc bài" hơn là phát huy khả năng sáng tạo của học trò" [10,tr. - Đại đa số học sinh có góc học tập riêng và tự học một mình ở nhà (không có người kèm hay bạn bè để trao đổi), tuy nhiên thời gian dành cho tự học còn ít (có 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều nguyên nhân mà chủ yếu là do phải đi học thêm nhiều) nên chất lƣợng tự học chƣa cao. "Trƣớc đây, nếu học sinh học ở nhà nhiều hơn ở trƣờng thì bây giờ ngƣợc lại, thời gian học ở trƣờng lớp nhiều hơn ở nhà. Các em bận rộn với việc đi học thêm, thời gian gần nhƣ lấp kín.
Thời gian cho các em tự học ở nhà bị rút ngắn lại" [22,tr. Theo tác giả Lê Đức Thuận [20,tr.