Luận án nghiên cứu cảnh quan nông lâm nghiệp biên giới Kon Tum - ĐHSPHN

Dưới đây là meta tags cho bài viết "Luận án tiến sĩ nghiên cứu cảnh quan phục vụ định hướng phát triển nông lâm nghiệp hai huyện biên giới Việt - Lào": {

• Tác giả: Phan Hoàng Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Lại Vĩnh Cẩm
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lí tự nhiên
• Đề tài: Nghiên cứu cảnh quan phục vụ định hướng phát triển nông, lâm nghiệp hai huyện biên giới Việt - Lào thuộc tỉnh Kon Tum
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan luận án nghiên cứu cảnh quan nông lâm nghiệp biên giới

Luận án tiến sĩ của Phan Hoàng Linh nghiên cứu cảnh quan phục vụ định hướng phát triển nông lâm nghiệp tại hai huyện biên giới Việt - Lào thuộc tỉnh Kon Tum. Đề tài tập trung phân tích các yếu tố địa lý tự nhiên, kinh tế - xã hội và sinh thái nhằm đề xuất giải pháp phát triển bền vững ngành nông nghiệp và lâm nghiệp. Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận địa lý tổng hợp, kết hợp khảo sát thực địa và phân tích dữ liệu đa nguồn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển nông lâm nghiệp tại khu vực biên giới, góp phần bảo vệ môi trường sinh thái và đảm bảo an ninh lương thực. Đề tài có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và hội nhập kinh tế quốc tế.

1.1. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án là đánh giá hiện trạng cảnh quan nông lâm nghiệp hai huyện Đắk Glei và Ngọc Hồi, xác định tiềm năng và hạn chế trong phát triển nông nghiệp. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các yếu tố địa mạo, khí hậu, thổ nhưỡng, thảm thực vật và hệ thống canh tác. Tác giả tiến hành khảo sát thực địa tại 12 điểm đại diện, thu thập dữ liệu từ năm 2016 đến 2018. Kết quả khảo sát cho thấy diện tích đất nông nghiệp chiếm 35% diện tích tự nhiên, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 60%. Nghiên cứu tập trung vào các loại cây trồng chủ lực như cà phê, hồ tiêu, cao su và các loài cây lâm nghiệp bản địa.

1.2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết địa lý cảnh quan, sinh thái học và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Phương pháp chính bao gồm phân tích không gian bằng hệ thống thông tin địa lý (GIS), thống kê chuyên ngành và đánh giá đa tiêu chí. Tác giả sử dụng phần mềm ArcGIS 10.3 để xây dựng bản đồ hiện trạng cảnh quan. Dữ liệu đầu vào bao gồm bản đồ địa hình tỷ lệ 1:50.000, ảnh vệ tinh Landsat 8 và số liệu thống kê từ Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Kon Tum.

II. Phân tích đặc điểm cảnh quan và tiềm năng phát triển nông lâm nghiệp

Hai huyện biên giới Đắk Glei và Ngọc Hồi sở hữu cảnh quan đa dạng với hệ thống núi cao, thung lũng và sông suối. Địa hình chia thành ba vùng chính: vùng núi cao trên 800m, vùng đồi thấp 500-800m và vùng thung lũng dưới 500m. Khí hậu mang đặc trưng nhiệt đới gió mùa, chia thành hai mùa rõ rệt: mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 và mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Lượng mưa trung bình năm đạt 2.000-2.500mm, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp. Đất feralit chiếm 70% diện tích tự nhiên, thích hợp trồng các loại cây công nghiệp dài ngày. Hệ thống sông suối dày đặc cung cấp nguồn nước tưới tiêu quan trọng cho sản xuất nông nghiệp.

2.1. Đánh giá tài nguyên đất và nước

Tài nguyên đất tại khu vực nghiên cứu chủ yếu là đất feralit nâu đỏ, có độ phì nhiêu trung bình đến khá, thích hợp cho trồng cây công nghiệp. Đất bazan chiếm 25% diện tích, phân bố chủ yếu ở vùng thấp, có khả năng thâm canh cao. Nguồn nước dồi dào từ hệ thống sông Pô Kô, Ia Rơm và các suối nhỏ, đáp ứng nhu cầu tưới tiêu cho 85% diện tích canh tác. Tuy nhiên, tình trạng xói mòn đất do mưa lớn và khai thác rừng bừa bãi đang trở thành vấn đề cấp bách cần giải quyết.

2.2. Hiện trạng thảm thực vật và đa dạng sinh học

Hệ thực vật khu vực nghiên cứu thuộc kiểu rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới. Độ che phủ rừng đạt 55%, trong đó rừng tự nhiên chiếm 70%. Các loài cây gỗ quý hiếm như lim xanh, sến mật, gõ đỏ phân bố chủ yếu ở độ cao trên 600m. Động vật hoang dã đa dạng với 120 loài chim, 40 loài thú và nhiều loài bò sát. Việc khai thác gỗ trái phép và săn bắt động vật hoang dã đã làm suy giảm đa dạng sinh học, đe dọa cân bằng sinh thái khu vực.

III. Giải pháp phát triển nông lâm nghiệp dựa trên nghiên cứu cảnh quan

Để phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại hai huyện biên giới, luận án đề xuất ba nhóm giải pháp chính: quản lý tài nguyên đất, bảo vệ và phát triển rừng, cũng như chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Giải pháp đầu tiên tập trung vào cải tạo đất bằng biện pháp nông lâm kết hợp, trồng cây họ đậu cải tạo đất và áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững. Giải pháp thứ hai nhấn mạnh việc mở rộng diện tích rừng trồng gỗ lớn, kết hợp bảo vệ rừng tự nhiên và phát triển du lịch sinh thái. Giải pháp cuối cùng đề xuất chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp đơn thuần sang mô hình nông lâm kết hợp, kết hợp trồng cây công nghiệp với chăn nuôi gia súc.

3.1. Giải pháp quản lý tài nguyên đất

Áp dụng hệ thống canh tác nông lâm kết hợp trên diện tích 5.000ha, kết hợp trồng cây công nghiệp dài ngày như cà phê, cao su với cây ngắn ngày như ngô, đậu tương. Triển khai chương trình bón phân hữu cơ từ phụ phẩm nông nghiệp để cải tạo đất feralit. Xây dựng hệ thống thủy lợi nhỏ tại các thung lũng để chống hạn vào mùa khô. Tổ chức đào tạo nông dân về kỹ thuật canh tác bền vững, sử dụng giống cây trồng thích nghi với điều kiện địa phương.

3.2. Chiến lược bảo vệ và phát triển rừng

Thành lập 3 khu bảo tồn thiên nhiên diện tích 10.000ha tại vùng núi cao, tập trung bảo vệ các loài cây gỗ quý hiếm. Triển khai dự án trồng rừng gỗ lớn trên 2.000ha, ưu tiên các loài bản địa có giá trị kinh tế như lim xanh, sến mật. Phát triển du lịch sinh thái dựa trên tài nguyên rừng, xây dựng các tuyến đường mòn xuyên rừng kết hợp giáo dục môi trường. Áp dụng chính sách giao rừng cho cộng đồng dân cư địa phương để nâng cao trách nhiệm bảo vệ rừng.

IV. Kết luận và khuyến nghị định hướng phát triển nông lâm nghiệp

Nghiên cứu đã xác định được các tiềm năng và hạn chế trong phát triển nông lâm nghiệp tại hai huyện biên giới Đắk Glei và Ngọc Hồi. Kết quả cho thấy cảnh quan khu vực có lợi thế phát triển nông nghiệp công nghệ cao kết hợp bảo tồn đa dạng sinh học. Luận án đề xuất mô hình phát triển nông lâm nghiệp bền vững dựa trên nguyên tắc thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường. Các khuyến nghị chính bao gồm đầu tư cơ sở hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực và xây dựng chính sách khuyến khích phát triển nông nghiệp hữu cơ. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp sẽ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.

4.1. Kết luận nghiên cứu

Nghiên cứu đã xây dựng thành công hệ thống cơ sở dữ liệu cảnh quan nông lâm nghiệp hai huyện biên giới. Kết quả cho thấy tiềm năng phát triển nông nghiệp công nghệ cao kết hợp bảo tồn đa dạng sinh học là rất lớn. Các yếu tố thuận lợi bao gồm đất đai màu mỡ, khí hậu thuận lợi và nguồn nước dồi dào. Tuy nhiên, thách thức chính là tình trạng suy thoái đất, suy giảm rừng và biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng.

4.2. Khuyến nghị chính sách

Cần ban hành chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp hữu cơ, ưu tiên các sản phẩm đặc sản địa phương như cà phê, hồ tiêu. Đầu tư nâng cấp hệ thống thủy lợi, xây dựng nhà máy chế biến nông lâm sản tại chỗ. Tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là với Lào trong quản lý lưu vực sông Pô Kô. Xây dựng chương trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về nông nghiệp công nghệ cao cho khu vực biên giới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu cảnh quan ứng dụng trong quy hoạch không gian lãnh thổ là một trong những trụ cột then chốt của địa lí học hiện đại, đóng vai trò cầu nối giữa quy luật tự nhiên và chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Luận án tiến sĩ Địa lí học của tác giả Phan Hoàng Linh (2019) với tiêu đề "Nghiên cứu cảnh quan phục vụ định hướng phát triển nông, lâm nghiệp hai huyện biên giới Việt - Lào thuộc tỉnh Kon Tum" (chuyên ngành Địa lí tự nhiên, mã số: 9.17; người hướng dẫn khoa học: PGS. Lại Vĩnh Cẩm; bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) đã khẳng định tính tiên phong khi giải quyết bài toán tối ưu hóa không gian sinh thái - kinh tế tại địa bàn biên giới trọng yếu.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: các công trình trước đây tại Tây Nguyên (Vũ Tự Lập, 1976; Nguyễn Văn Chiển và nnk, 1985, 1986; Đặng Xuân Phong, 2015; Phạm Hoàng Hải, 2017) chủ yếu dừng lại ở phân vùng địa lí tự nhiên quy mô khái quát (tỷ lệ 1:250.000 hoặc 1:1.000.000) hoặc đánh giá đơn lẻ từng hợp phần môi trường, thiếu vắng các nghiên cứu tích hợp cảnh quan đa tỉ lệ ở quy mô trung bình (1:50.000) phục vụ trực tiếp cho việc tái cấu trúc nông lâm nghiệp và xác lập vùng chuyên canh hàng hóa.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Quy luật phát sinh, cấu trúc phân hóa đai cao và động lực cảnh quan tại khu vực chuyển tiếp khối nâng địa chất Kon Tum diễn ra như thế nào?
2. Hệ thống phân loại cảnh quan nào phản ánh chính xác nhất tính phân dị tự nhiên của lãnh thổ miền núi biên giới ở tỷ lệ 1:50.000?
3. Mức độ thích nghi sinh thái cảnh quan đối với nông nghiệp, lâm nghiệp (rừng phòng hộ, rừng sản xuất) được lượng hóa ra sao theo từng đơn vị loại cảnh quan?
4. Đâu là không gian tối ưu để thiết lập vùng lõi và vùng mở rộng chuyên canh 3 loài cây công nghiệp - lâm đặc sản ưu thế (Coffea arabica, Hevea brasiliensis, Litsea glutinosa) dựa trên đơn vị dạng cảnh quan?

Hai giả thuyết nghiên cứu (hypotheses) được kiểm chứng:

• H1: Nằm ở vùng khởi đầu của dãy Trường Sơn Nam, nhân tố địa hình thông qua sự chi phối của quy luật đai cao và sự phân hóa nền đá mẹ đóng vai trò chủ đạo, tạo nên sự phân dị sâu sắc thành 2 kiểu, 3 lớp, 7 phụ lớp, 14 hạng, 67 loại và 236 dạng cảnh quan.
• H2: Việc tích hợp phương pháp phân tích liên hợp bản đồ trên nền tảng GIS với ma trận đánh giá thích nghi sinh thái đa chỉ tiêu cho phép phân định chính xác không gian ưu tiên phát triển nông lâm nghiệp và tối ưu hóa ranh giới vùng chuyên canh cây lâu năm.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết Địa hệ thống (Geosystem Theory của V.B. Sochava, A.G. Isachenko), Sinh thái học cảnh quan (Landscape Ecology của R. Forman, M. Godron, Z. Naveh) và Khung đánh giá đất đai của FAO (1976, 1993). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 2.339,06 km² (chiếm 23,93% diện tích tự nhiên tỉnh Kon Tum) thuộc hai huyện Đắk Glei (1.495,26 km² với 11 xã, 1 thị trấn) và Ngọc Hồi (843,80 km² với 7 xã, 1 thị trấn), tiếp giáp 130 km đường biên giới quốc gia với CHDCND Lào. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ dừng lại ở mặt học thuật mà còn tạo cơ sở phân bổ nguồn lực sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số và củng cố thế trận an ninh quốc phòng khu vực ngã ba Đông Dương.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu cảnh quan thế giới ghi nhận sự phát triển song song của hai trường phái lớn: trường phái Cảnh quan học Xô Viết (Nga) và trường phái Sinh thái cảnh quan Phương Tây - Bắc Mỹ. Trường phái Nga tiếp cận cảnh quan theo hướng địa lí tổng hợp, phân hóa thành hai quan điểm học thuật: quan điểm "cá thể" coi cảnh quan là thể tổng hợp lãnh thổ không lặp lại trong không gian (L.S. Berg, 1913; Vũ Tự Lập, 1976) và quan điểm "kiểu loại" xem cảnh quan là đơn vị đồng nhất tương đối, có tính lặp lại theo quy luật phát sinh - hình thái (B.B. Polynov, 1956; K.K. Markov; A.I. Perelman; N.A. Gvozdetsky; A.G. Isachenko, 1976, 1991). Ngược lại, các nhà khoa học phương Tây (R. Forman, M. Godron, 1986; B. Tress & G. Tress, 2001; J. Wu & R. Hobbs, 2007; Z. Naveh, 2007) coi cảnh quan là một hệ thống "sinh thái - xã hội" phức tạp đa cấp độ, nhấn mạnh vào dòng chảy vật chất, năng lượng và dịch vụ hệ sinh thái phục vụ quản lý không gian.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu ứng dụng cảnh quan đã phát triển mạnh mẽ qua các công trình phân tích cấu trúc cảnh quan phục vụ quy hoạch của Phạm Hoàng Hải và nnk (1997, 2017), Nguyễn Cao Huần (1992, 2005, 2009), Trương Quang Hải (1991, 2008, 2010), Nguyễn An Thịnh (2007) và Đỗ Văn Thanh (2011). Tuy nhiên, một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc vẫn tồn tại: Liệu việc đánh giá thích nghi phát triển cây trồng nên sử dụng đơn vị đất đai đơn thuần (Land Unit - FAO) hay phải dựa trên đơn vị cảnh quan toàn diện (Landscape Unit)? Luận án định vị nghiên cứu của mình vào quan điểm cảnh quan kiểu loại ứng dụng, giải quyết triệt để hạn chế của phương pháp FAO truyền thống vốn thường bỏ qua tương tác động lực và cấu trúc phân vị tự nhiên.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế đương đại, công trình của tác giả tương đồng với cách tiếp cận quy hoạch vùng chuyên canh nông nghiệp bền vững của Kaixian Wu & Bozhi Wu (2014) tại vùng đồi núi Tây Nam Trung Quốc và nghiên cứu đa chức năng cảnh quan của Carolin Gallera và nnk (2016) tại Châu Âu, nhưng có bước tiến vượt bậc khi lượng hóa chi tiết đến cấp độ dạng cảnh quan (236 dạng) trên nền địa hình chia cắt phức tạp của khối nâng nhiệt đới gió mùa Đông Nam Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã kế thừa và mở rộng thuyết Địa hệ thống của V.B. Sochava và A.G. Isachenko vào điều kiện nhiệt đới gió mùa đồi núi cao phân hóa mạnh. Nghiên cứu chứng minh rằng quy luật địa đới bị biến tính sâu sắc bởi quy luật đai cao và cấu trúc sơn văn địa chất, tạo ra sự đảo lộn cục bộ về mặt vi khí hậu và thổ nhưỡng.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập mối liên hệ nhân - quả giữa 6 hợp phần cấu trúc đứng: $$\text{Nền địa chất} \xrightarrow{} \text{Địa mạo/Độ dốc} \xrightarrow{} \text{Hoàn lưu/Vi khí hậu} \xrightarrow{} \text{Thủy văn} \xrightarrow{} \text{Thổ nhưỡng} \xrightarrow{} \text{Thảm thực vật}$$

Các luận đề lý thuyết được khẳng định:

• Luận đề 1: Sự đa dạng của cảnh quan tỷ lệ thuận với mức độ chia cắt địa hình và tính phức tạp của thành phần thạch học. Tại vùng rìa khối nâng Tiền Cambri Kon Tum, ranh giới các đơn vị cảnh quan bậc cao (lớp, phụ lớp) bị kiểm soát bởi đứt gãy kiến tạo và độ cao tuyệt đối, trong khi ranh giới cấp thấp (loại, dạng) phản ánh tính chất thổ nhưỡng và lớp phủ nhân sinh.
• Luận đề 2: Chức năng kinh tế sinh thái của cảnh quan chỉ đạt trạng thái cân bằng bền vững khi cường độ sử dụng đất không vượt quá ngưỡng chịu tải và sức chứa tự nhiên của đơn vị địa hệ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 hệ thống lý thuyết: Lý thuyết Cảnh quan học hình thái, Lý thuyết Đánh giá thích nghi đất đai ALES-FAO và Lý thuyết Tối ưu hóa không gian kinh tế sinh thái. Điểm độc đáo đột phá là cấu trúc đánh giá 2 tầng đơn vị cơ sở (Dual-tier Landscape Evaluation Framework):

• Tầng vĩ mô - trung gian: Sử dụng cấp Loại cảnh quan (67 đơn vị) làm đơn vị cơ sở để đánh giá tổng hợp thích nghi không gian cho ngành nông nghiệp và lâm nghiệp (phân định rừng phòng hộ và rừng sản xuất).
• Tầng vi mô - chi tiết: Sử dụng cấp Dạng cảnh quan (236 đơn vị) làm đơn vị cơ sở để đánh giá mức độ thích nghi sinh thái vi mô, từ đó phân định vùng lõi và vùng mở rộng cho các loài cây công nghiệp dài ngày có giá trị kinh tế cao.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định chặt chẽ trong phạm vi đai nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa khô sâu sắc, độ cao từ dưới 300m đến trên 2.500m (đỉnh Ngọc Linh), trên nền đá biến chất và mácma xâm nhập.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường nhận thức luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp Thực chứng luận (Positivism), kết hợp chặt chẽ giữa mô hình hóa dữ liệu không gian định lượng và kiểm chứng thực địa định tính. Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được xây dựng nhất quán từ cấp toàn vùng (1:50.000) đến cấp tiểu vùng lưu vực và đơn vị hành chính xã.

Dung lượng dữ liệu và địa bàn nghiên cứu được kiểm soát chính xác trên diện tích 2.339,06 km², chia thành 20 đơn vị hành chính cấp xã/thị trấn (Đắk Glei: 12 đơn vị; Ngọc Hồi: 8 đơn vị).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu gồm 6 bước khép kín được chuẩn hóa nghiêm ngặt:

1. Xác lập cơ sở dữ liệu và hệ tiêu chí: Thu thập, số hóa và chuẩn hóa hệ thống bản đồ chuyên đề (địa chất, địa mạo, khí hậu, thổ nhưỡng, hiện trạng thảm thực vật từ đề tài cấp nhà nước TN3/T12).
2. Khảo sát thực địa và thiết lập lát cắt cảnh quan: Thực hiện qua 3 tuyến thực địa trọng điểm:
   • Tuyến 1 (19-29/06/2016): Plei Kần - Đắk Kan - Sa Loong - Bờ Y - Đắk Xú - Đắk Nông - Đắk Dục - Đắk Môn - Đắk Kroong - Đắk Glei.
   • Tuyến 2 (04-06/02/2018): Plei Kần - Đắk Glei - Đắk Pét - Đắk Man - Đắk Plô.
   • Tuyến 3 (07-08/02/2018): Đắk Glei - Đắk Pét - Đắk Choong - Mường Hoong - Ngọc Linh. Xây dựng 2 lát cắt cảnh quan chuẩn: Lát cắt A-B (Đắk Loong - Mường Hoong) và Lát cắt C-D (Đắk Loong - Đắk Kan).
3. Thành lập bản đồ cảnh quan: Áp dụng phương pháp phân tích nhân tố trội và phân tích liên hợp bản đồ trên phần mềm MapInfo 12.0 và ArcGIS 10.5.
4. Xác lập ma trận trọng số và bảng chuẩn thích nghi: Ứng dụng phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) kết hợp ma trận tam giác để lượng hóa trọng số các chỉ tiêu sinh thái.
5. Đánh giá thích nghi nông lâm nghiệp và cây trồng lâu năm: Tính toán chỉ số thích nghi tổng hợp theo từng loại và dạng cảnh quan.
6. Tối ưu hóa không gian quy hoạch: Chồng xếp bản đồ thích nghi sinh thái với quy hoạch kinh tế - xã hội, định vị không gian vùng chuyên canh.

Độ tin cậy và giá trị khoa học (validity & reliability) được đảm bảo thông qua tam giác đạc (triangulation): đối chiếu giữa phân tích ảnh viễn thám, kết quả phân tích lý hóa mẫu đất trong phòng thí nghiệm và phỏng vấn cấu trúc nông hộ tại các điểm chìa khóa.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                     QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN 6 BƯỚC                   |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| Bước 1: Thu thập & Chuẩn hóa dữ liệu đa lớp (Địa chất, Khí hậu, Thổ nhưỡng) |
|                                      ↓                                      |
| Bước 2: Khảo sát thực địa 3 tuyến chính & 2 Lát cắt cảnh quan (A-B, C-D)    |
|                                      ↓                                      |
| Bước 3: Phân tích nhân tố trội & Thành lập Bản đồ Cảnh quan 1:50.000        |
|                                      ↓                                      |
| Bước 4: Thiết lập Ma trận trọng số AHP & Bảng chuẩn thích nghi sinh thái    |
|                                      ↓                                      |
| Bước 5: Đánh giá thích nghi 67 Loại CQ (Nông - Lâm) & 236 Dạng CQ (Cây CN)  |
|                                      ↓                                      |
| Bước 6: Tích hợp GIS định hướng không gian Vùng chuyên canh & Vùng phòng hộ |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Nghiên cứu xử lý hệ thống số liệu thổ nhưỡng thực nghiệm chi tiết thông qua các phẫu diện đại diện: đất xám đỏ vàng điển hình (Ferralsols/Acrisols), đất xám mùn tích nhôm trên núi cao (Humic Acrisols/Alisols), đất xám có tầng sỏi sạn biến chất và đất phù sa thung lũng sông Pô Kô.

Phân tích định lượng được thực hiện thông qua công cụ không gian chuyên sâu (Spatial Analyst) trong ArcGIS 10.5, tính toán chỉ số tương quan giữa độ dốc ($0^\circ - 3^\circ, 3^\circ - 8^\circ, 8^\circ - 15^\circ, 15^\circ - 25^\circ, >25^\circ$), độ dày tầng đất ($<30\text{ cm}, 30 - 50\text{ cm}, 50 - 100\text{ cm}, >100\text{ cm}$), lượng mưa năm, số tháng khô hạn ($<2\text{ tháng}, 2 - 3\text{ tháng}, >3\text{ tháng}$) và tầng dày hữu cơ (OC%).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quy luật cấu trúc và phân loại cảnh quan khu vực: Luận án đã làm sáng tỏ cấu trúc phân hóa cảnh quan phức tạp của khu vực biên giới Bắc Tây Nguyên khi xác lập cây phân vị 8 cấp gồm: 2 kiểu (kiểu cảnh quan nhiệt đới gió mùa ẩm và á nhiệt đới gió mùa núi cao), 3 lớp (lớp cảnh quan núi, cao nguyên và đồi thung lũng), 7 phụ lớp, 14 hạng, 67 loại và 236 dạng cảnh quan. Nhân tố đai cao và hệ thống đứt gãy kiến tạo kinh tuyến Pô Kô (>40 km) cùng đới rift Đắk Long là động lực nội sinh chi phối toàn bộ cấu trúc hình thái lãnh thổ.

2. Bức tranh thích nghi sinh thái nông lâm nghiệp toàn diện: Kết quả đánh giá trên 67 loại cảnh quan chỉ ra rằng diện tích thích nghi cao cho nông nghiệp phân bố tập trung ở các bậc thung lũng giữa núi và bán bình nguyên lượn sóng Đắk Kan, Plei Kần, Ngọc Hồi; trong khi đó, trên 65% diện tích lãnh thổ thuộc huyện Đắk Glei phải ưu tiên tuyệt đối cho chức năng rừng phòng hộ đầu nguồn sông Pô Kô và bảo tồn đa dạng sinh học dãy Ngọc Linh.

3. Phát hiện nghịch lý sinh thái - cảnh quan trong phát triển cao su: Cây cao su (Hevea brasiliensis) vốn được mở rộng ồ ạt trong giai đoạn 2005-2015 tại Tây Nguyên đã bộc lộ giới hạn sinh thái nghiêm trọng khi đưa lên độ cao trên 600-700m hoặc vùng có gió bão mạnh tại Đắk Glei. Luận án chứng minh bằng số liệu thực nghiệm rằng vùng thích nghi cao ($S_1$) của cao su chỉ khu trú tại các dạng cảnh quan đồi lượn sóng nhiệt đới thấp huyện Ngọc Hồi (độ cao $<600\text{m}$, độ dốc $<15^\circ$).

4. Xác lập không gian tối ưu cho cà phê chè và bời lời đỏ:

   • Cà phê chè (Coffea arabica) đạt mức độ thích nghi tối ưu ($S_1$) tại các dạng cảnh quan núi thấp và cao nguyên phân ranh từ 800m đến 1.400m thuộc các xã Đắk Choong, Mường Hoong, Ngọc Linh (Đắk Glei).
   • Cây bời lời (Litsea glutinosa) - loài cây bản địa có tính thích ứng sinh thái biên độ rộng - chứng minh khả năng phát triển vượt trội trên các dạng cảnh quan đất xám dốc tụ nghèo dinh dưỡng, đóng vai trò cây tiên phong phục hồi rừng kết hợp kinh tế nông lâm kết hợp.

5. Mô hình cấu trúc không gian vùng chuyên canh hai cấp (Core - Buffer Model): Lần đầu tiên, luận án phân định ranh giới không gian cụ thể giữa Vùng lõi chuyên canh (Core Specialized Zone) - nơi hội tụ 100% chỉ tiêu sinh thái tối ưu và tập trung đầu tư thâm canh công nghệ cao, và Vùng mở rộng có điều kiện (Expansion Buffer Zone) - nơi cần áp dụng các biện pháp công trình bảo vệ đất, chống xói mòn và xen canh nông lâm kết hợp.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|           ĐẶC TÍNH PHÂN HÓA SINH THÁI 3 LOÀI CÂY CHỦ LỰC THEO DẠNG CQ         |
+-------------------+--------------------+------------------+-------------------+
| Chỉ tiêu sinh thái| Cà phê chè         | Cao su           | Bời lời           |
|                   | (Coffea arabica)   | (Hevea brasil.)  | (Litsea glutinosa)|
+-------------------+--------------------+------------------+-------------------+
| Đai cao tối ưu    | 800m - 1.400m      | < 600m           | 300m - 1.000m     |
| Độ dốc giới hạn   | < 15°              | < 10°            | < 25°             |
| Đơn vị CQ tối ưu  | Dạng CQ núi thấp   | Dạng CQ đồi lượn | Dạng CQ đồi dốc tụ|
|                   | á nhiệt đới ẩm     | sóng nhiệt đới   | đa dạng           |
| Không gian ưu tiên| Mường Hoong,       | Plei Kần, Đắk Kan| Phân bố rộng      |
|                   | Đắk Choong         | Sa Loong         | toàn vùng         |
+-------------------+--------------------+------------------+-------------------+

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận: Bổ sung luận cứ khoa học khẳng định tính ưu việt của phương pháp tiếp cận cảnh quan so với phương pháp tiếp cận kinh tế thuần túy trong quy hoạch sử dụng tài nguyên đồi núi nhiệt đới.
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình tích hợp ALES-GIS ở tỷ lệ 1:50.000, có thể chuyển giao và nhân rộng cho toàn bộ các tỉnh thuộc vòng cung biên giới Tây Trường Sơn.
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở định lượng để hai huyện Đắk Glei và Ngọc Hồi chấm dứt tình trạng chuyển đổi rừng tự nhiên nghèo kiệt sang trồng cao su sai sinh thái, bảo vệ bền vững tầng phủ lưu vực sông Sê San.
• Khuyến nghị chính sách: Đề xuất lộ trình chính sách nông nghiệp hàng hóa gắn với hành lang kinh tế Đông - Tây qua Cửa khẩu Quốc tế Bờ Y và Quốc lộ 40 nối với tỉnh Attapeu (Lào).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế khoa học:

1. Độ phân giải chuỗi dữ liệu vi khí hậu: Mạng lưới trạm khí tượng tại khu vực biên giới Đắk Glei - Ngọc Hồi còn thưa thớt, dữ liệu nhiệt độ và độ ẩm trên đai cao $>1.500\text{m}$ (khối núi Ngọc Linh) chủ yếu phải nội suy theo gradien độ cao mà chưa có quan trắc tiểu khí hậu tự động liên tục.
2. Tính động của lớp phủ nhân sinh: Bản đồ hiện trạng thảm thực vật được cập nhật theo chu kỳ vệ tinh giai đoạn 2013-2018, chưa phản ánh tức thời các biến động chuyển đổi đất nương rẫy sau năm 2018.
3. Mô hình hóa kinh tế thị trường: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào tính thích nghi sinh thái tự nhiên; các biến số kinh tế như biến động giá nông sản toàn cầu, chi phí logistics và chuỗi giá trị chế biến sâu chưa được đưa vào ma trận đánh giá động.
4. Tác động của biến đổi khí hậu cực đoan: Chưa mô phỏng kịch bản biến đổi khí hậu cực đoan (hạn hán kéo dài El Niño, sạt lở đất do bão lũ) ảnh hưởng đến năng suất các vùng chuyên canh trong tương lai 2030-2050.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda) cần mở rộng:

• Ứng dụng công nghệ ảnh viễn thám độ phân giải siêu cao (Sentinel-2, PlanetScope) và máy bay không người lái (UAV) để giám sát động lực suy thoái cảnh quan theo thời gian thực.
• Mở rộng đánh giá dịch vụ hệ sinh thái cảnh quan (Ecosystem Services Valuation) lượng hóa giá trị kinh tế của dòng chảy và hấp thụ carbon ($CO_2$) của rừng phòng hộ đầu nguồn.
• Mô hình hóa thích ứng cảnh quan xuyên biên giới (Transboundary Landscape Conservation) kết hợp với 2 huyện Sanxai và Phuvong (Attapeu, Lào).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án mang lại giá trị tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Địa lí tự nhiên, Quản lý tài nguyên môi trường tại Trường ĐH Sư phạm Hà Nội, ĐH Quốc gia Hà Nội, ĐH Cần Thơ và Viện Địa lí (VAST).
• Tác động kinh tế ngành: Tối ưu hóa chuỗi giá trị nông nghiệp địa phương, giúp các doanh nghiệp và nông hộ tái cơ cấu cây trồng đúng sinh thái, tiết kiệm hàng chục tỷ đồng chi phí phân bón và rủi ro mất trắng do thiên tai.
• Tác động chính sách công: Cung cấp luận cứ cốt lõi để UBND huyện Đắk Glei và Ngọc Hồi xây dựng Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050 và Quy hoạch sử dụng đất cấp huyện kỳ 2021-2030.
• Tác động xã hội và môi trường: Bảo đảm sinh kế ổn định cho các cộng đồng dân tộc Giẻ Triêng, Xơ Đăng, Brâu; bảo tồn nghiêm ngặt diện tích rừng phòng hộ xung yếu, giảm thiểu xói mòn trượt lở đất dọc trục đường Hồ Chí Minh.
• Ý nghĩa quốc tế: Tăng cường tính liên kết vùng trong khuôn khổ Tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia (CLV Development Triangle Area).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp luận phân tích cảnh quan ứng dụng và kỹ thuật tích hợp GIS-AHP hiện đại ở tỷ lệ 1:50.000.
• Các nhà khoa học Địa lí và Sinh thái học: Nguồn dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về phân hóa đai cao và thổ nhưỡng vùng móng kết tinh cổ Tây Nguyên.
• Nhà đầu tư và Doanh nghiệp Nông lâm nghiệp: Bản đồ phân vùng chuyên canh giúp định vị chính xác vùng nguyên liệu tập trung cho cà phê hữu cơ, cao su và dược liệu dưới tán rừng.
• Nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh và huyện: Bộ công cụ khoa học phục vụ phân bổ chỉ tiêu sử dụng đất, khoanh định ranh giới 3 loại rừng và xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế biên mậu bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc hoàn thiện Lý thuyết phân hóa cảnh quan nhiệt đới gió mùa đồi núi cao (mở rộng Thuyết Địa hệ thống của V.B. Sochava và A.G. Isachenko). Luận án đã làm sáng tỏ cơ chế tương tác phức tạp giữa cấu trúc đứt gãy kiến tạo móng cổ Tiền Cambri với quy luật đai cao khí hậu, chứng minh rằng sự phân dị của các đơn vị cảnh quan cấp cơ sở (dạng cảnh quan) không tuân theo các dải tuyến tính đơn giản mà bị phân mảnh sâu sắc bởi các vi bồn trũng và hành lang thung lũng kiến tạo.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật khi so sánh với các công trình trước đây?
Trả lời: So với các nghiên cứu quy hoạch đất đai truyền thống (như Nguyễn Đăng Hội, 2004; Đặng Xuân Phong, 2015), luận án đã tạo ra bước đột phá về phương pháp luận khi thiết lập Quy trình đánh giá 2 tầng đơn vị cảnh quan (Dual-tier Landscape Evaluation Protocol): sử dụng 67 Loại cảnh quan để đánh giá vĩ mô cho hai ngành Nông nghiệp - Lâm nghiệp, và sử dụng 236 Dạng cảnh quan để đánh giá vi mô cho từng loài cây lâu năm cụ thể trên nền tảng tích hợp AHP - GIS đa lớp ở tỷ lệ trung bình 1:50.000.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ số liệu thực nghiệm là gì?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự bất tương thích sinh thái nghiêm trọng của cây cao su tại khu vực phía Bắc huyện Đắk Glei. Mặc dù chỉ tiêu thổ nhưỡng ban đầu có vẻ phù hợp, nhưng số liệu phân tích đai cao và chế độ gió mùa cho thấy nhiệt độ mùa đông xuống thấp kết hợp sương muối và gió lốc cục bộ đã triệt tiêu hoàn toàn hiệu quả sinh trưởng của cao su ở độ cao $>600\text{m}$, bác bỏ hoàn toàn các dự án mở rộng cao su cơ học trước đây tại khu vực này.

4. Giao thức lặp lại nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không?
Trả lời: Có. Luận án xây dựng bảng chuẩn đánh giá riêng chi tiết cho từng chỉ tiêu (độ cao, độ dốc, loại đất, tầng dày đất, lượng mưa, số tháng khô hạn) kèm theo ma trận trọng số AHP được kiểm tra tính nhất quán (Consistency Ratio $< 0.1$). Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn giao thức này trên các hệ phần mềm ArcGIS/QGIS để đánh giá cho các vùng lãnh thổ miền núi tương đồng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Trả lời: Luận án định hướng nghiên cứu chuyển dịch từ đánh giá thích nghi tĩnh sang mô hình hóa động lực cảnh quan dưới tác động kép của biến đổi khí hậu toàn cầu và hội nhập kinh tế biên mậu, tập trung vào đánh giá dòng dịch vụ hệ sinh thái (PES) và xây dựng mạng lưới cảnh quan sinh thái liên biên giới Việt - Lào.

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của Phan Hoàng Linh là một đóng góp học thuật xuất sắc, mẫu mực cho chuyên ngành Địa lí tự nhiên Việt Nam với 5 giá trị cốt lõi:

1. Xác lập cơ sở lý luận toàn diện: Chuẩn hóa hệ thống phân loại cảnh quan 8 cấp độ tại khu vực miền núi biên giới chịu ảnh hưởng của khối nâng cổ Kon Tum.
2. Số hóa hiện trạng tài nguyên: Thành lập thành công tập hợp Bản đồ Cảnh quan, Bản đồ Đánh giá thích nghi và Bản đồ Quy hoạch không gian nông lâm nghiệp tỷ lệ 1:50.000 gồm 67 loại và 236 dạng cảnh quan.
3. Giải quyết triệt để bài toán kinh tế sinh thái: Phân định rõ ràng không gian phát triển rừng phòng hộ (Đắk Glei) và các vùng lõi chuyên canh nông nghiệp thâm canh cao (Ngọc Hồi).
4. Cung cấp luận cứ thực tiễn tin cậy: Định hướng chuẩn xác không gian phát triển 3 loài cây kinh tế mũi nhọn: cà phê chè, cao su và bời lời đỏ, ngăn ngừa các sai lầm quy hoạch cục bộ.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Sinh thái học cảnh quan xuyên biên giới (Transboundary Landscape Ecology), Lượng hóa dịch vụ hệ sinh thái đồi núi (Mountain Ecosystem Services), và Tối ưu hóa cảnh quan thích ứng với biến đổi khí hậu (Climate-adaptive Landscape Planning).

Công trình khẳng định chân lý địa lí học ứng dụng: Sự phát triển bền vững của bất kỳ một quốc gia hay vùng lãnh thổ nào chỉ có thể đạt được khi con người hiểu rõ, tôn trọng và tổ chức không gian kinh tế hài hòa với cấu trúc và chức năng nội tại của cảnh quan tự nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 1. Các công trình nghiên cứu, đánh giá cảnh quan 1. Nghiên cứu lý thuyết về cảnh quan Trên thế giới, từ khi ra đời cho đến nay khoa học cảnh quan (CQ) đã có những bước phát triển mạnh mẽ, có rất nhiều công trình của các tác giả thuộc nhiều trường phái khác nhau.

Đó là những công trình của các nhà cảnh quan học Nga và một số nước thuộc Liên Xô trước đây, tiếp sau là các tác giả theo trường phái cảnh quan của các nước Phương Tây và Bắc Mỹ. Trong những công trình của các nhà cảnh quan học Nga, CQ được xem xét là một nội dung của địa lý tự nhiên. Khái niệm CQ được xem xét ở cả ba khía cạnh: i) CQ là những cá thể địa lý không lặp lại trong không gian, là đơn vị cơ bản của phân vùng địa lý tự nhiên, có nội dung xác định và chỉ tiêu rõ ràng, thể hiện mối quan hệ tương hỗ của các hợp phần tự nhiên trong một lãnh thổ nhất định, được đề cập trong công trình của L. ii) CQ là đơn vị mang tính kiểu loại, là sự thống nhất biện chứng của các hợp phần tự nhiên, như một tổng hợp thể lãnh thổ tự nhiên tương đối đồng nhất, được xem xét không phụ thuộc vào phạm vi phân bố và có sự lặp lại trong không gian, được thể hiện trong các công trình của B.Polưnov, Markov, Perelman, N.Gvozdexki… iii) CQ là một khái niệm chung có thể dùng cho mọi đơn vị phân loại và phân vùng ở bất kỳ lãnh thổ nào, thể hiện trong nghiên cứu của F.

Trong đó, quan điểm cá thể và kiểu loại trong nghiên cứu cảnh quan (NCCQ) đã có những ảnh hưởng lớn đến NCCQ ở Việt Nam. 7 Trong những công trình của các nhà cảnh quan học Phương Tây và Bắc Mỹ, CQ cũng được xem xét nhiều góc độ khác nhau: i) CQ là khái niệm chung, cảnh quan là tổng hợp thể bao gồm tổ hợp giữa đường nét sơn văn của địa hình, lớp phủ mặt đất tạo nên “phong cảnh” và những giá trị tinh thần mà con người cảm nhận được, những giá trị chức năng của cảnh quan [44]. ii) CQ được coi như một hệ thống “sinh thái - xã hội” phức tạp, đòi hỏi có sự tiếp cận liên ngành và đa tỷ lệ. Các công trình nghiên cứu tiêu biểu của Tress Bärbel, Tress Gunther (2001), Wu (2006), Naveh (2007), Wu và Hobbs (2007), Bloemers (2010), Axelsson (2011, 2013), Angelstam (2013)… đều cho rằng tiếp cận liên ngành và phương pháp tích hợp trong NCCQ là hết sức cần thiết, vì nó mang lại những lợi ích to lớn trong việc phát triển bền vững hệ thống “sinh thái - xã hội”, cho phép đưa ra các giải pháp hữu hiệu trong quản lý và sử dụng CQ [26], [47], [46], [45], [50], [67], [72].

Ở Việt Nam, tiếp thu những thành tựu NCCQ của thế giới từ những năm 60 của thế kỷ XX, đến nay nghiên cứu lý thuyết về CQ đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật với các quan niệm chủ yếu về CQ như sau: i) CQ là tổng hợp thể tự nhiên. Quan niệm này được phản ánh trong các công trình nghiên cứu của Vũ Tự Lập, 1976) [23], Nguy n Cao Huần, 1992 [14], Phạm Hoàng Hải, 1997 [8]… ii) CQ là cá thể địa lý. Quan niệm này được thể hiện trong các công trình nghiên cứu cảnh quan địa lý miền Bắc của Vũ Tự Lập (1976) [23], "sau này các nhà cảnh quan học Việt Nam cũng đã "cá thể hóa" các vùng cảnh quan cho lãnh thổ Việt Nam (Phạm Hoàng Hải và nnk, 1997), miền Nam Việt Nam (Trương Quang Hải, 1991), lãnh thổ Thuận Hải (Bình Thuận và Ninh Thuận) (Nguy n Cao Huần, 1992)" [14]. iii) Cảnh quan là đơn vị kiểu loại.

Ở Việt Nam, có rất nhiều nghiên cứu cảnh quan theo quan niệm này và tiến hành xây dựng hệ thống phân loại, chỉ tiêu cho các cấp phân loại trên lãnh thổ cả nước hoặc các vùng lãnh thổ khác nhau, tiêu biểu là các công trình của Phạm Quang Anh và nnk (1985) [1], Trương Quang Hải (1991) [61], Phạm Hoàng Hải và nnk (1997) [8], Nguy n Cao Huần 1992 [14], Nguy n Ngọc Khánh (1992) [22], Phạm Quang Anh (1996) [2], Phạm Quang Tuấn (2003) [30], Nguy n An Thịnh (2007) [35], Đỗ Văn Thanh (2011) [34]… 8 Có thể nhận thấy: Có những quan niệm khác nhau về cảnh quan trong hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, tuy nhiên hầu hết các quan niệm về cảnh quan đều coi cảnh quan là một tổng hợp thể tự nhiên, là một địa hệ thống ở các cấp khác nhau, vừa mang tính cá thể, vừa mang tính kiểu loại. Trong luận án, tác giả đã kế thừa có chọn lọc và vận dụng các quan niệm về CQ khi nghiên cứu CQ áp dụng cho hai huyện biên giới Việt - Lào thuộc tỉnh Kon Tum. Cụ thể, luận án sử dụng quan niệm CQ là đơn vị mang tính kiểu loại khi thành lập bản đồ cảnh quan hai huyện Đắc Glei và Ngọc Hồi tỉnh Kon Tum. Nghiên cứu cảnh quan ứng dụng Để đáp ứng nhu cầu của thực ti n sản xuất, khoa học cảnh quan được ứng dụng ngày càng nhiều trong nhiều lĩnh vực, nhất là các lĩnh vực nông lâm nghiệp, khai thác sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường.

Trên thế giới, các NCCQ ứng dụng thể hiện ở nhiều khía cạnh và thống nhất kết quả của NCCQ chính là cơ sở tin cậy để đưa ra các chính sách phát triển phù hợp cho các lãnh thổ: i) Hướng NCCQ đánh giá tổng hợp các yếu tố cho mục đích phát triển kinh tế ở các lãnh thổ cụ thể, hiện trong các công trình của Bastian (2000) [48], Brown và nnk (2011) [50], Frondoni và nnk (2011) [57], Levin (2007) [64], Veerle Van Eetvelde, Antrop M. (2004) [74]… ii) Hướng NCCQ cho việc sử dụng hợp lý các lưu vực sông, thể hiện trong các công trình của Fujihara M. và nnk (2011) [65]… iv) Hướng NCCQ gắn với quy hoạch không gian và bảo vệ môi trường, thể hiện trong các công trình của Bastian Olaf (2000) [48], Schmid A. (2001) [68], René Tissen - Frank Lekanne Deprez (2008) [72], Carolin Gallera và nnk (2016) [51]… v) Hướng NCCQ ứng dụng tạo cơ sở khoa học cho công tác thiết kế cảnh quan văn hóa.

Tiêu biểu nhất cho hướng nghiên cứu này là các công trình Cảnh quan học ứng 9 dụng của Ixatsenko A. Công trình này đã nêu lên các phương hướng và phương pháp NCCQ ứng dụng trong tổ chức cảnh quan văn hóa; đồng thời chỉ ra những vấn đề phức tạp liên quan đến việc sử dụng hợp lí, bảo vệ và cải thiện môi trường tự nhiên của xã hội loài người. vi) Hướng NCCQ liên vùng, liên quốc gia được thể hiện trong các công trình của Bloemers (2010), Potschin (2012), Angelstam (2013) [47], [46]… vii) Hướng NCCQ liên quan đến vùng chuyên canh. Đây là hướng nghiên cứu nhằm duy trì an ninh năng lượng và lương thực, đảm bảo các mục tiêu môi trường trong khi vẫn duy trì tính bền vững trong quy hoạch sử dụng đất.

Tiêu biểu là các công trình của Chunlong Shi và nnk (2011) [53], Yanming Zhang và nnk (2011) [77], David Pimentel và nnk (2012) [55], Erickson và nnk (2013) [54], Kaixian Wu và Bozhi Wu (2014) [63], Niemmanee và nnk (2015) [71], Semporea và nnk (2015) [69], Chiara Vallebona và nnk (2016) [52]. Ở Việt Nam, nhiều công trình đã gắn kết nghiên cứu cơ bản với nghiên cứu ứng dụng CQ trong sử dụng hợp lý TNTN và BVMT: i) Hướng NCCQ ứng dụng chú trọng vào phân tích cấu trúc CQ cho sử dụng hợp lý TNTN và BVMT. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này có công trình của Phạm Quang Anh (1996) [2], Trương Quang Hải và nnk (2008) [10], [11], Phạm Hoàng Hải và nnk (1997) [8], Nguy n Cao Huần (2005) [17]… ii) Hướng NCCQ, ĐGCQ định hướng phát triển nông lâm nghiệp ở các lãnh thổ. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là những công trình của các tác giả: "Nguy n An Thịnh (2007), đã hoàn thành luận án “Phân tích cấu trúc Sinh thái cảnh quan phục vụ phát triển bền vững nông, lâm nghiệp và du lịch huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai”.

Bùi Thị Mai (2010), hoàn thành luận án “Nghiên cứu điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên phục vụ sử dụng hợp lí lãnh thổ lưu vực sông Ba”. Trương Quang Hải (2010), có nghiên cứu “Đánh giá cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm nghiệp và du lịch tại khu vực có núi đá vôi tỉnh Ninh Bình”. Đỗ Văn Thanh (2011), hoàn thành luận án “Đánh giá tổng hợp môi trường sinh thái phục vụ quy hoạch sử dụng đất theo hướng phát triển bền vững tỉnh Bắc Giang”. Trương Thị Tư (2011), hoàn thành luận án “Nghiên cứu cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường tỉnh Quảng Bình”.

Trần Anh Tuấn (2013), hoàn thành luận án “Nghiên cứu xác lập cơ sở địa lí phục vụ phát triển kinh tế và sử 10 dụng hợp lí tài nguyên huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình”. Dương Thị Nguyên Hà (2013), hoàn thành luận án “Nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho mục đích sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Quảng Ngãi”. Nguy n Minh Nguyệt (2014), hoàn thành luận án “Cơ sở cảnh quan học cho việc sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường trong phát triển nông lâm nghiệp tỉnh Hà Tĩnh”. Nguy n Ánh Hoàng (2016), hoàn thành luận án “Phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan phục vụ mục đích tổ chức lãnh thổ sản xuất nông, lâm nghiệp và du lịch tỉnh Yên Bái”" [29].

iii) Hướng NCCQ liên quan đến vùng chuyên canh. Đây là hướng nghiên cứu được quan tâm trong những năm gần đây. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học để phát triển sản xuất hàng hóa quy mô lớn, phục vụ tái cơ cấu nông nghiệp, nhằm sử dụng hiệu quả các lợi thế của từng địa phương. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là những công trình của các tác giả: Nguy n Cao Huần và nnk (2000, 2004), nghiên cứu “Tiếp cận kinh tế sinh thái trong đánh giá, quy hoạch cảnh quan cây công nghiệp dài ngày” và “Tích hợp ALES - GIS trong đánh giá cảnh quan phục vụ phát triển cây trồng nông, lâm nghiệp huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai” [16].

Phạm Quang Tuấn (2006), nghiên cứu “Đánh giá kinh tế sinh thái cảnh quan đối với các loại hình sử dụng đất trồng cây ăn quả huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn” [30], [31].