chương 1, những biện pháp được đề ra để phát triển năng lực giải quyết vấn đề toán học trong dạy học giải bài tập hình học chủ đề tam giác đồng dạng cho học sinh lớp 8 sẽ được tiếp nối ở các chương sau. Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu 1. Năng lực giải quyết vấn đề trong môn Toán 1. Quan niệm về năng lực Khái niệm năng lực từ lâu đã thu hút rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trên thế giới.
Ở Việt Nam, nghiên cứu về năng lực trong những năm gần đây được đặc biệt quan tâm xuất phát từ định hướng giáo dục phát triển phẩm chất và năng lực người học. Có nhiều cách hiểu không giống nhau về năng lực. Theo từ điển Tiếng Việt: “Năng lực là điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó, là phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”. Côvaliôp (1971), năng lực là một tập hợp hoặc tổng hợp những thuộc tính của cá nhân con người, đáp ứng những yêu cầu lao động và đảm bảo cho hoạt động đạt được những kết quả cao.
Tác giả Phạm Minh Hạc (1997) cho rằng: “Năng lực là một tổ hợp tâm lí của một người, tổ hợp này vận hành theo một mục đích nhất định tạo ra kết quả của một hoạt động nào đấy”. Dưới góc độ tâm lí, năng lực là tổ hợp các thuộc tính tâm lí độc đáo của cá nhân phù hợp với yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó nhanh chóng đạt hiệu quả. Năng lực có ba đặc điểm sau: hình thành và bộc lộ trong hoạt động; gắn với một 9 hoạt động cụ thể; chịu sự chi phối của các yếu tố: bẩm sinh, di truyền, môi trường và hoạt động cá nhân. Như vậy, mặc dù có nhiều cách hiểu về khái niệm năng lực, nhưng về cơ bản các nhà nghiên cứu giáo dục đồng thuận cao với quan niệm năng lực của một cá nhân là một tổ hợp các kiến thức, kĩ năng và thái độ cần thiết của cá nhân đó để thực hiện hiệu quả một nhiệm vụ cụ thể trong một bối cảnh cụ thể.
Trong nghiên cứu này, chúng tôi đồng quan điểm theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (12/2018), “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể”. Một số đặc điểm cơ bản của năng lực: + Năng lực là thuộc tính cá nhân của mỗi người. + Năng lực không chỉ là tố chất sẵn có nhờ bẩm sinh, di truyền mà được hình thành, phát triển qua quá trình học tập, rèn luyện (ở nhà trường, trong đời sống).
Do đó, năng lực có thể được hình thành, bồi dưỡng thông qua con đường dạy học. + Năng lực là sự tích hợp của kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,… Có năng lực về một lĩnh vực tức là có tri thức và kĩ năng trong lĩnh vực hoạt động đó. Tuy nhiên, có tri thức, kĩ năng về một lĩnh vực nào đó không có nghĩa là có năng lực về lĩnh vực đó. Như vậy, muốn bồi dưỡng, phát triển năng lực, ngoài trang bị tri thức, kĩ năng thì còn cần bồi dưỡng hứng thú, động cơ, ý chí,.
bồi dưỡng thái độ tích cực, tinh thần sẵn sàng hành động. + Năng lực được bộc lộ qua hoạt động và đảm bảo hoạt động có hiệu quả. Do đó, năng lực được biểu hiện ra bên ngoài qua các hoạt động và ta có thể quan sát được, đánh giá được. Nói cách khác, năng lực được đánh giá thông qua hoạt động.
Ta có thể đánh giá năng lực của một người thông qua việc người đó vận dụng kiến thức, kĩ năng trong những tình huống cụ thể. Quan niệm về năng lực và những đặc điểm cơ bản của năng lực nói trên sẽ là điểm tựa góp phần làm sáng tỏ quan niệm về năng lực giải quyết vấn đề mà đề tài đề cập tới. Quan niệm về năng lực giải quyết vấn đề Năng lực giải quyết vấn đề từ lâu đã được xác định là một trong các năng lực quan trọng cần phải phát triển cho người học, là mục tiêu giáo dục của nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam. Theo Chương trình đánh giá học sinh quốc tế - PISA (2012) của Tổ chức hợp tác 10 và phát triển kinh tế (OECD), năng lực giải quyết vấn đề là khả năng của một cá nhân hiểu và giải quyết tình huống vấn đề khi mà giải pháp giải quyết chưa rõ ràng.
Nó bao gồm sự tự nguyện tham gia giải quyết vấn đề, qua đó thể hiện tiềm năng là công dân tích cực và xây dựng. Theo Jean - Paul Reeff, Anouk Zabal, Christine Blech (2006), giải quyết vấn đề là khả năng suy nghĩ và hành động trong những tình huống không có quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường có sẵn. Người giải quyết vấn đề có thể ít nhiều xác định được mục tiêu hành động, nhưng không phải ngay lập tức biết cách làm thế nào để đạt được nó. Sự am hiểu tình huống vấn đề, lí giải dần việc đạt mục tiêu đó trên cơ sở việc lập kế hoạch và suy luận tạo thành qu trình giải quyết vấn đề.
Nguyễn Lộc và Nguyễn Thị Lan Phương (2016) quan niệm "Năng lực giải quyết vấn đề là khả năng cá nhân sử dụng hiệu quả các quá trình nhận thức, hành động và thái độ, động cơ, xúc cảm để giải quyết những tình huống vấn đề mà ở đó không có sẵn quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường". Như vậy, năng lực giải quyết vấn đề của một cá nhân được bộc lộ trong quá trình cá nhân đó giải quyết các tình huống có vấn đề (tình huống vấn đề). Để giải quyết được các tình huống có vấn đề một cách hiệu quả thì mỗi cá nhân phải có thái độ tích cực và nguồn tri thức, kĩ năng phù hợp. Do đó, có thể hiểu năng lực giải quyết vấn đề là khả năng của một cá nhân huy động những kiến thức, kĩ năng, thái độ, kinh nghiệm của mình để giải quyết các tình huống có vấn đề một cách hiệu quả.
Tình huống có vấn đề là một khó khăn được chủ thể ý thức rõ ràng hay mơ hồ, mà muốn khắc phục thì phải tìm tòi những tri thức mới, phương thức hành động mới. Tình huống có vấn đề đặc trưng cho thái độ của chủ thể đối với trở ngại nảy ra trong lĩnh vực hoạt động thực hành hay trí óc. Nhưng đó là thái độ mà chủ thể chưa biết cách khắc phục trở ngại và phải tìm tòi cách khắc phục. Nếu không ý thức được khó khăn thì không nảy sinh nhu cầu tìm tòi.
Trong nghiên cứu này, chúng tôi quan niệm năng lực giải quyết vấn đề là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động kiến thức, kĩ năng cùng với thái độ của bản thân để giải quyết vấn đề đặt ra khi chưa biết cách thức giải quyết ngay vấn đề đó. Ngày nay, người ta không chỉ quan tâm đến năng lực giải quyết vấn đề của cá nhân mà còn quan tâm đến năng lực hợp tác giải quyết vấn đề. Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA (2015) đã đưa vào đánh giá năng lực hợp tác giải quyết vấn đề (thực hiện trên máy tính). Theo PISA (2015) năng lực hợp tác giải quyết vấn đề là năng lực một cá nhân khi tham gia hiệu quả vào một quá trình giải quyết vấn đề cùng hai thành viên trở lên bằng cách chia sẻ 11 hiểu biết và các nỗ lực cần thiết để tìm ra giải pháp, đồng thời đóng góp kiến thức, năng lực và nỗ lực của mình để hiện thực hóa giải pháp.
Quan niệm về năng lực giải quyết vấn đề Toán học Năng lực giải quyết vấn đề Toán học là một trong những năng lực quan trọng cần phải rèn luyện và phát triển cho học sinh trong giáo dục toán học. Hội đồng giáo viên Toán học Quốc gia của Mỹ (1980) đã khẳng định trong Chương trình hành động, rằng "giải quyết vấn đề phải là trọng tâm của Toán học ở nhà trường". Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (12/2018) cũng nêu rõ "Giáo dục Toán học hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và năng lực Toán học với các thành tố cốt lõi là: năng lực tư duy và lập luận Toán học, năng lực mô hình hóa toán học, năng lực giải quyết vấn đề toán học, năng lực giao tiếp toán học, năng lực sử dụng các công cụ và phương tiện học toán; phát triển kiến thức, kĩ năng then chốt và tạo cơ hội để học sinh được trải nghiệm, áp dụng Toán học vào đời sống thực tiễn". Như vậy, năng lực giải quyết vấn đề toán học là một thành phần của năng lực Toán học.
Từ quan niệm về năng lực giải quyết vấn đề ở trên và đặc điểm của môn Toán cùng với các kết quả nghiên cứu đã có, năng lực giải quyết vấn đề toán học của học sinh được cụ thể hóa là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép học sinh huy động kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác nhằm giải quyết hiệu quả các nhiệm vụ trong học tập môn Toán. Các thành phần của năng lực giải quyết vấn đề Toán học Các nghiên cứu đã có về bồi dưỡng, phát triển, đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học Toán cũng đã đưa ra cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn, năng lực giải quyết vấn đề Toán học, năng lực giải quyết vấn đề hình học. Theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (2018), năng lực giải quyết vấn đề Toán học thể hiện qua việc thực hiện được các hành động: 1) Nhận biết, phát hiện được vấn đề cần giải quyết bằng toán học. 2) Lựa chọn, đề xuất được cách thức, giải pháp giải quyết vấn đề.
3) Sử dụng được các kiến thức, kĩ năng toán học tương thích (bao gồm các công cụ và thuật toán) để giải quyết vấn đề đặt ra. 4) Đánh giá giải pháp đề ra và khái quát hoá cho vấn đề tương tự.