Luận án tiến sĩ sử dụng hồ chí minh toàn tập trong dạy học lịch sử việt nam 1919 1945 ở trường thpt theo hướng phát triển năng lực học sinh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sử dụng hồ chí minh toàn tập trong dạy học lịch sử việt nam 1919 1945 ở trường thpt theo hướng phát, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Quốc Pháp
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Đình Tùng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử
• Đề tài: Nâng cao năng lực học sinh qua Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919-1945
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Giả thuyết khoa học
• 1.5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của luận án
• 1.7. Ý nghĩa của luận án
• 1.8. Cấu trúc luận án
• 2. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 2.1. Những công trình của các nhà nghiên cứu nước ngoài
• 2.2. Những công trình bàn về sử dụng tài liệu và phát triển năng lực học sinh trong dạy học nói chung
• 2.3. Những công trình bàn về sử dụng tài liệu và phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử
• 2.4. Những công trình của các nhà nghiên cứu trong nước
• 2.5. Những công trình bàn về sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh trong giáo dục và giáo dục lịch sử
• 2.6. Đánh giá khái quát kết quả nghiên cứu của các tác giả liên quan đến đề tài luận án
• 2.7. Đánh giá chung
• 2.8. Những vấn đề luận án cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu, giải quyết
• 3. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG “HỒ CHÍ MINH TOÀN TẬP” TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG THPT THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
• 3.1. Khái niệm "Hồ Chí Minh toàn tập"
• 3.2. Năng lực và dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh
• 3.3. Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường THPT
• 3.4. Đặc điểm kiến thức lịch sử ở trường THPT
• 3.5. Mối quan hệ giữa nội dung "Hồ Chí Minh toàn tập" với kiến thức bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông
• 3.6. Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” trong dạy học lịch sử ở trường THPT
• 3.7. Cơ sở thực tiễn
• 3.7.1. Vài nét khái quát về thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• 3.7.2. Thực tiễn sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” trong dạy học lịch sử ở trường THPT
• 4. NỘI DUNG TÀI LIỆU VÀ CÁC HÌNH THỨC SỬ DỤNG “HỒ CHÍ MINH TOÀN TẬP” TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1919 – 1945) Ở TRƢỜNG THPT
• 4.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản lịch sử Việt Nam (1919 - 1945) ở trường THPT
• 4.1.1. Vị trí, mục tiêu
• 4.1.2. Nội dung cơ bản lịch sử Việt Nam (1919 - 1945)
• 4.2. Nội dung tài liệu trong “Hồ Chí Minh toàn tập” có thể sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1945) ở trường THPT
• 4.3. Những yêu cầu cơ bản khi lựa chọn tài liệu trong "Hồ Chí Minh toàn tập"
• 4.4. Các hình thức sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1945) ở trường THPT
• 4.4.1. Quan niệm chung
• 4.4.2. Sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” thông qua các bài học nội khóa
• 4.4.3. Sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” tổ chức cho học sinh tự học, tự nghiên cứu ở nhà
• 4.4.4. Sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” thông qua các hoạt động ngoại khóa
• 5. MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG “HỒ CHÍ MINH TOÀN TẬP” TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1919 - 1945) Ở TRƢỜNG THPT THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM
• 5.1. Những yêu cầu cơ bản khi lựa chọn biện pháp sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh
• 5.2. Một số biện pháp sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1945) ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực học sinh
• 5.2.1. Sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để tạo tình huống, định hướng hoạt động nhận thức
• 5.2.2. Tổ chức cho học sinh sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để tìm kiếm thông tin, tái hiện các sự kiện lịch sử
• 5.2.3. Tổ chức cho học sinh sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để tìm hiểu, làm rõ đặc điểm, bản chất của các sự kiện lịch sử
• 5.2.4. Hướng dẫn học sinh sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” để giải thích, đánh giá các sự kiện, vấn đề lịch sử
• 5.2.5. Tổ chức cho học sinh sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” kết hợp với nguồn tài liệu khác để thảo luận, tranh luận, rút ra kết luận khái quát về các vấn đề lịch sử
• 5.2.6. Hướng dẫn học sinh sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để củng cố kiến thức, làm bài tập về nhà
• 5.2.7. Sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để kiểm tra, đánh giá học sinh
• 5.3. Thực nghiệm sư phạm toàn phần
• 5.3.1. Mục đích thực nghiệm
• 5.3.2. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 5.3.3. Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 5.3.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• DANH MỤC BÀI BÁO VÀ CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu tổng quan về Hồ Chí Minh và dạy học lịch sử

Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là một nhà lãnh đạo vĩ đại mà còn là một nhà tư tưởng có tầm ảnh hưởng sâu sắc đến nền giáo dục Việt Nam. Việc tích hợp tư tưởng của Người vào dạy học lịch sử giúp học sinh hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945. Hồ Chí Minh toàn tập được coi là một tài liệu quý giá, cung cấp kiến thức và phương pháp học tập hiệu quả. Theo đó, giáo viên có thể sử dụng các tác phẩm của Người để khơi dậy lòng yêu nước và ý thức lịch sử ở học sinh. Một trong những mục tiêu quan trọng của việc dạy học lịch sử là phát triển năng lực học sinh, giúp họ không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn hình thành tư duy phản biện và kỹ năng phân tích sự kiện lịch sử.

1.1. Tầm quan trọng của Hồ Chí Minh trong giáo dục

Tư tưởng của Hồ Chí Minh đã trở thành nền tảng cho nhiều phương pháp giáo dục hiện đại. Việc sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức lịch sử mà còn phát triển năng lực học sinh thông qua việc phân tích, đánh giá các sự kiện lịch sử. Chương trình giáo dục Việt Nam hiện nay đang hướng tới việc phát triển toàn diện học sinh, trong đó việc áp dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào giảng dạy lịch sử là một hướng đi quan trọng. Từ đó, học sinh có thể hiểu rõ hơn về lịch sử dân tộc và phát huy lòng yêu nước, trách nhiệm công dân.

II. Phát triển năng lực học sinh qua Hồ Chí Minh toàn tập

Việc sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học lịch sử không chỉ là một phương pháp giảng dạy mà còn là một cách thức để phát triển năng lực học sinh. Nội dung tài liệu trong Hồ Chí Minh toàn tập rất phong phú và đa dạng, bao gồm nhiều khía cạnh của lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945. Qua đó, giáo viên có thể tổ chức các hoạt động học tập phong phú, khuyến khích học sinh tự nghiên cứu và tìm hiểu. Việc này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành thông qua các bài học từ Hồ Chí Minh toàn tập sẽ tạo ra một môi trường học tập tích cực và hiệu quả.

2.1. Các hình thức sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học

Có nhiều hình thức sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học lịch sử, bao gồm việc tổ chức các buổi thảo luận, tranh luận, hay các hoạt động ngoại khóa. Giáo viên có thể thiết kế các bài học theo hướng khuyến khích học sinh tìm hiểu và tự nghiên cứu. Chẳng hạn, thông qua việc phân tích các tác phẩm của Hồ Chí Minh, học sinh có thể hiểu rõ hơn về tư tưởng và quan điểm của Người đối với các sự kiện lịch sử quan trọng. Điều này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực học sinh trong việc phân tích, đánh giá và đưa ra ý kiến cá nhân về các vấn đề lịch sử.

III. Đánh giá thực trạng và đề xuất biện pháp

Thực trạng việc sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học lịch sử hiện nay cho thấy nhiều giáo viên vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của tài liệu này. Việc lựa chọn nội dung và phương pháp giảng dạy còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc học sinh chưa phát huy được tối đa năng lực học sinh. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự đầu tư vào việc đào tạo giáo viên, cung cấp tài liệu và hướng dẫn cụ thể về cách sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong giảng dạy. Ngoài ra, cần tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo để giáo viên có cơ hội trao đổi kinh nghiệm và cập nhật phương pháp giảng dạy mới.

3.1. Đề xuất các biện pháp sử dụng hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập, cần thiết lập một hệ thống các biện pháp cụ thể, bao gồm việc xây dựng giáo án mẫu, tổ chức các buổi thực nghiệm sư phạm, và khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động nghiên cứu. Giáo viên có thể sử dụng các công cụ công nghệ thông tin để tạo ra các bài học hấp dẫn, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và tìm hiểu nội dung trong Hồ Chí Minh toàn tập. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy học mà còn phát triển năng lực học sinh một cách toàn diện.

IV. Kết luận và ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu việc sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 không chỉ có giá trị khoa học mà còn mang lại ý nghĩa thực tiễn lớn. Tài liệu này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết trong học tập và cuộc sống. Việc tích hợp tư tưởng Hồ Chí Minh vào giảng dạy sẽ giúp học sinh hình thành nhân cách và tư duy phản biện, đồng thời củng cố niềm tin và lòng yêu nước. Qua đó, giáo dục lịch sử sẽ trở thành một công cụ mạnh mẽ trong việc xây dựng thế hệ trẻ có trách nhiệm với tương lai đất nước.

4.1. Ý nghĩa giáo dục và xã hội

Việc sử dụng Hồ Chí Minh toàn tập trong dạy học lịch sử có ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục đạo đức, tư tưởng cho học sinh. Tài liệu này không chỉ cung cấp kiến thức lịch sử mà còn truyền tải những giá trị văn hóa, nhân văn sâu sắc. Học sinh sẽ được tiếp cận với những tư tưởng lớn của dân tộc, từ đó hình thành nhân cách và trách nhiệm công dân. Chính vì vậy, việc phát triển năng lực học sinh thông qua Hồ Chí Minh toàn tập không chỉ là nhiệm vụ của giáo viên mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử (mã số 62.11) của nghiên cứu sinh Nguyễn Quốc Pháp, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trịnh Đình Tùng tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2017, mang tiêu đề: "Sử dụng 'Hồ Chí Minh toàn tập' trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1945) ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh".

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, chuyển từ việc truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất và năng lực người học. Bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" là nguồn tài liệu lịch sử nguyên gốc có giá trị khoa học, tư tưởng và thực tiễn cao, gắn bó chặt chẽ với chương trình Lịch sử trung học phổ thông, đặc biệt là giai đoạn 1919 – 1945. Tuy nhiên, thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông cho thấy giáo viên và học sinh chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của nguồn tư liệu này. Việc sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh còn tùy tiện, trích dẫn thiếu chính xác, chủ yếu dừng lại ở việc giáo viên đọc hoặc minh họa thụ động cho sự kiện, dẫn đến tình trạng học sinh chưa phát huy được tính chủ động và năng lực tư duy lịch sử. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là xây dựng hệ thống biện pháp khai thác có hệ thống bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" (xuất bản lần thứ ba, năm 2011) nhằm trực tiếp hình thành và phát triển các năng lực chuyên biệt cho học sinh.

Mục đích nghiên cứu của luận án là xác định nội dung tài liệu trong "Hồ Chí Minh toàn tập" có thể sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1945) ở trường trung học phổ thông; đề xuất các biện pháp sử dụng theo hướng phát triển năng lực học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn. Để đạt được mục đích đó, luận án xác định 6 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài.
2. Nghiên cứu bộ "Hồ Chí Minh toàn tập", hệ thống hóa cơ sở lí luận về sử dụng tài liệu và phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử.
3. Điều tra, khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học lịch sử và thực trạng sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" ở trường trung học phổ thông.
4. Phân tích chương trình, sách giáo khoa; xác định và hệ thống hóa nội dung tài liệu lịch sử trong "Hồ Chí Minh toàn tập" có thể sử dụng trong phần lịch sử Việt Nam (1919 – 1945).
5. Đề xuất các biện pháp sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1945) theo hướng phát triển năng lực học sinh.
6. Thiết kế giáo án và tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

Giả thuyết khoa học của luận án khẳng định: Nếu xác định được nội dung tài liệu trong "Hồ Chí Minh toàn tập" và đề xuất được các biện pháp sử dụng phù hợp trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1945) ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh thì sẽ góp phần đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng và hoàn thành mục tiêu dạy học bộ môn ở trường phổ thông.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1945) ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh.
• Phạm vi nội dung và tư liệu: Giới hạn ở bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" xuất bản lần thứ ba năm 2011 (gồm 15 tập); áp dụng vào một số bài học nội khóa phần lịch sử Việt Nam (1919 – 1945) thuộc chương trình Lịch sử lớp 12 trung học phổ thông.
• Phạm vi không gian khảo sát: Điều tra thực tiễn dạy học tại các trường trung học phổ thông tiêu biểu thuộc 20 tỉnh/thành phố khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa, Nam Định, Thái Bình, Hà Nam, Hưng Yên, Hải Phòng, Hà Nội, Lạng Sơn, Bắc Giang, Bắc Ninh, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Yên Bái, Hà Giang, Cao Bằng, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình).
• Phạm vi thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm từng phần và toàn phần tại các trường trung học phổ thông thuộc 3 tỉnh, thành phố gồm Điện Biên (THPT Tuần Giáo, THPT Phan Đình Giót), Sơn La (THPT Thuận Châu, THPT Tô Hiệu, THPT Chuyên Sơn La, THPT Chu Văn Thịnh) và Hà Nội (THPT Tây Hồ, THPT Nguyễn Gia Thiều, THPT Quang Trung - Hà Đông, THPT Đồng Quan, THPT Phú Xuyên B, THPT Mỹ Đức B).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm luận hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo từng nhóm vấn đề:

Về các công trình của tác giả nước ngoài:

• Vấn đề sử dụng tài liệu và phát triển năng lực trong dạy học nói chung: B. Exipop trong "Những cơ sở của lí luận dạy học" (1977) nhấn mạnh việc so sánh, đối chiếu và nghiên cứu tài liệu chân thực. I. Kharlamop trong "Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào" (1978) chỉ ra vai trò của tài liệu trong chu trình hoạt động trí tuệ. T. Ilina trong "Giáo dục học" Tập II (1979) phân tích việc tri giác tài liệu như cơ sở nhận thức. Các nghiên cứu quốc tế về tiếp cận năng lực gồm báo cáo "The Definition and Selection of Key Competencies" (DeSeCo) của OECD (2005); J. Rodger trong "Approaches and Methods in Language" (2001); K. Paprock (2006); Robert J. Marzano trong "The art and science of teaching: Comprehensive framework for effective instruction" (2007/2011) với mô hình dạy học nêu vấn đề 7 bước và khai thác tài liệu.
• Vấn đề sử dụng tài liệu và phát triển năng lực trong dạy học lịch sử: N.G. Dairi trong "Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?" (1973) đề xuất mô hình khai thác tư liệu kinh điển, văn kiện có hệ thống. A.A. Vagin trong "Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông" (1978) khẳng định vai trò của sử liệu trong nhận thức quy luật khách quan. Các học giả Trung Quốc như Tiết Kỉ Quốc (1998), Mã Chấp Bân (1999), Năng Băng Ngọc và Dương Hải Yến (2011) nghiên cứu về sử liệu và bồi dưỡng tư duy lịch sử. M. Studennhikin trong "Phương pháp dạy học qua sơ đồ, bảng biểu và hình vẽ" (1999) phân tích các năng lực tái hiện, phân tích và sơ đồ hóa. Cynthia Resor (2004) với phương pháp ghép hình (jigsaw method) khi đọc văn bản lịch sử; David Neuman (2011) với mô hình giải quyết vấn đề thông qua khám phá.

Về các công trình của tác giả trong nước:

• Nghiên cứu về tài liệu và phát triển năng lực trong dạy học nói chung: Nguyễn Cảnh Toàn trong "Học và dạy cách học" (2002); Trần Thị Tuyết Oanh trong "Giáo dục học" (2006); Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường trong "Lý luận dạy học hiện đại" (2009); các kỷ yếu hội thảo của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2012) cùng bài viết của các tác giả Đặng Thành Hưng, Trần Anh Dũng, Hoàng Hòa Bình, Đặng Quốc Bảo, Phạm Minh Mục, Nguyễn Thị Kim Dung, Nguyễn Thị Hồng Nam, Dương Thị Hồng Hiếu.
• Nghiên cứu về phương pháp dạy học lịch sử: Lê Khắc Nhãn, Hoàng Triều, Hoàng Trọng Hanh (1961); Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Nguyễn Cao Lũy, Nguyễn Tiến Cường (1966, 1976, 1980, 1992, 2000); Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (2002, 2012); Trịnh Đình Tùng và cộng sự (2005); Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú (2014); Đỗ Hồng Thái, Bùi Thị Thu Hà (2006); Nguyễn Thị Côi (2006); Trịnh Đình Tùng, Nông Thị Huệ, Nguyễn Mạnh Hưởng (2009); Nguyễn Thị Thế Bình (2014); Vũ Ánh Tuyết (2013); Phạm Xuân Vũ (2015).
• Nghiên cứu về sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh trong giáo dục và giáo dục lịch sử: Các văn bản xuất bản "Hồ Chí Minh toàn tập" của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật (1989-1990: 10 tập; 1995-1996: 12 tập; 2011: 15 tập và CD-ROM); giáo trình "Tư tưởng Hồ Chí Minh" của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2005, 2008, 2009); các công trình chuyên khảo của Phan Ngọc Liên (1992, 1995, 2000, 2006, 2009); Đặng Văn Hồ, Trần Vĩnh Tường, Trần Đức Minh (1996); Nguyễn Thị Côi (2006); Nghiêm Đình Vỳ, Nguyễn Thị Thế Bình (2011); luận án của Hoàng Đình Chiến (1993); bài viết chuyên đề của Đỗ Hồng Thái, Nguyễn Minh Đức, Bùi Thu Hà, Trần Thị Vinh, Nguyễn Quang Hà, Đoàn Văn Hưng, Trịnh Đình Tùng.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết: Phần lớn các công trình trước đây tập trung vào việc giáo viên sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh dưới góc độ minh họa bài giảng theo tiếp cận nội dung truyền thống, chưa khai thác bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" 15 tập xuất bản năm 2011 một cách có hệ thống theo định hướng phát triển năng lực học sinh, và chưa xây dựng quy trình tổ chức cho học sinh tự lực khai thác tư liệu trong khóa trình lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1945.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng cơ sở phương pháp luận là lí luận nhận thức của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam về đổi mới giáo dục.

Khung phân tích và hệ thống khái niệm của luận án bao gồm:

• Khái niệm "Hồ Chí Minh toàn tập": Bộ sách gồm 15 tập (khoảng 3.300 tác phẩm từ năm 1912 đến 1969), có các đặc điểm cốt lõi: tính khoa học và toàn diện về nội dung, tính tư tưởng, tính hấp dẫn trong diễn đạt ngôn từ và tính thực tiễn cao.
• Khái niệm năng lực: Luận án tiếp cận năng lực là tổ hợp kiến thức, kĩ năng, thái độ và động cơ cá nhân được vận dụng linh hoạt để thực hiện thành công các hoạt động trong bối cảnh thực tiễn.
• Hệ thống 6 năng lực đặc thù bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông được luận án xác định:
  1. Thu thập và xử lí thông tin về các sự kiện, hiện tượng lịch sử.
  2. Tái hiện các sự kiện, hiện tượng lịch sử một cách cụ thể.
  3. Tìm hiểu và xác định mối liên hệ logic giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử.
  4. Đánh giá sự kiện, hiện tượng theo quan điểm lịch sử.
  5. Vận dụng những hiểu biết về lịch sử để giải thích các sự kiện, hiện tượng trong đời sống xã hội hiện tại.
  6. Trình bày và diễn đạt các vấn đề lịch sử bằng ngôn ngữ nói hoặc viết.

Bảng dưới đây tổng hợp các nhóm nội dung dạy học theo định hướng phát triển năng lực được luận án viện dẫn từ tài liệu tập huấn của Bộ Giáo dục và Đào tạo:

Lĩnh vực	Học nội dung chuyên môn	Học phương pháp – chiến lược	Học giao tiếp – xã hội	Học tự trải nghiệm – đánh giá
Nội dung cụ thể	- Tri thức chuyên môn (khái niệm, quy luật, mối quan hệ...) - Kĩ năng chuyên môn - Ứng dụng, đánh giá chuyên môn	- Lập kế hoạch học tập, làm việc - Phương pháp nhận thức chung (thu thập, xử lí, đánh giá, trình bày thông tin) - Phương pháp chuyên môn	- Làm việc trong nhóm - Tạo điều kiện hiểu biết xã hội - Học cách ứng xử, trách nhiệm, giải quyết xung đột	- Tự đánh giá điểm mạnh, điểm yếu - Xây dựng kế hoạch phát triển cá nhân - Hình thành chuẩn mực giá trị, đạo đức, văn hóa
Năng lực hướng tới	Năng lực chuyên môn	Năng lực phương pháp	Năng lực xã hội	Năng lực nhân cách

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án:

• Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Phân tích, tổng hợp tài liệu Giáo dục học, Tâm lí học, Lí luận dạy học Lịch sử, chương trình, sách giáo khoa Lịch sử trung học phổ thông và toàn bộ 15 tập "Hồ Chí Minh toàn tập".
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát sư phạm, dự giờ, phỏng vấn sâu, phát phiếu điều tra khảo sát đối với cán bộ quản lí, giáo viên và học sinh tại 20 tỉnh/thành phố; tham khảo ý kiến chuyên gia, nhà khoa học lịch sử.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế bài học và tiến hành thực nghiệm từng phần (tương ứng với các biện pháp) và thực nghiệm toàn phần (so sánh giữa các cặp lớp thực nghiệm và lớp đối chứng có trình độ tương đương) tại 6 trường trung học phổ thông.
• Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu điều tra thực trạng và kết quả kiểm tra thực nghiệm sư phạm; tính toán điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($S$), hệ số biến thiên ($V$), giá trị kiểm định Student ($t$) và so sánh với giá trị giới hạn ($t_\alpha$).

Nguồn tư liệu nghiên cứu: Toàn bộ 15 tập văn bản in và bản điện tử CD-ROM bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" (Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, 2011); chương trình và sách giáo khoa Lịch sử 12; các bài kiểm tra khảo sát và thực nghiệm sư phạm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa và phân tích 4 nhóm tài liệu: các công trình nước ngoài về lí luận dạy học và dạy học lịch sử; các công trình trong nước về dạy học phát triển năng lực; các giáo trình và chuyên khảo phương pháp dạy học lịch sử; các công trình nghiên cứu khai thác tài liệu Hồ Chí Minh. Tác giả chỉ rõ các thành tựu của thế hệ đi trước trong việc khẳng định giá trị của tư liệu Hồ Chí Minh, đồng thời xác định khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu: chuyển đổi mô hình từ "giáo viên sử dụng tài liệu để minh họa" sang "tổ chức cho học sinh trực tiếp làm việc với tài liệu để hình thành 6 năng lực đặc thù", tập trung vào giai đoạn lịch sử Việt Nam 1919 – 1945 trong chương trình lớp 12.

Chương 2. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” trong dạy học lịch sử ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực học sinh

Chương 2 phân tích khái niệm, cấu trúc 15 tập và đĩa CD-ROM của bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" (2011), chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa tư liệu Hồ Chí Minh và kiến thức lịch sử trường phổ thông. Tác giả luận giải bản chất dạy học phát triển năng lực, xác lập cấu trúc 6 năng lực đặc thù của bộ môn Lịch sử và lập bảng phân định sự khác biệt căn bản giữa hai phương thức tiếp cận:

Các thành tố	Sử dụng theo hướng tiếp cận nội dung	Sử dụng theo hướng phát triển năng lực
Mục đích	Giáo viên tìm kiếm thông tin, minh họa kiến thức trong sách giáo khoa.	Rèn luyện, phát triển ở học sinh các kĩ năng, năng lực đặc thù môn học và năng lực cốt lõi.
Vai trò của tài liệu	Tài liệu là mục đích truyền thụ.	Tài liệu là phương tiện thực hiện mục tiêu phát triển năng lực.
Đối tượng sử dụng	Chủ yếu là giáo viên.	Chủ yếu là học sinh, dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên.
Mức độ sử dụng	Không thường xuyên, rời rạc.	Thường xuyên, có hệ thống trong suốt tiến trình bài học.
Phương pháp sử dụng	Giáo viên đọc, trích dẫn, thông báo thông tin một chiều.	Giáo viên tổ chức tình huống, học sinh chủ động tìm kiếm, phân tích, xử lí và giải quyết vấn đề.
Hình thức tổ chức	Chủ yếu lồng ghép trong bài học nội khóa trên lớp.	Đa dạng: bài học nội khóa, tự học ở nhà, hoạt động ngoại khóa lịch sử.

Về mặt thực tiễn, tác giả trình bày kết quả khảo sát tại các trường trung học phổ thông thuộc 20 tỉnh/thành phố phía Bắc. Kết quả chỉ ra thực trạng: phần lớn giáo viên đánh giá cao vai trò của "Hồ Chí Minh toàn tập" nhưng mức độ áp dụng thường xuyên còn rất thấp; gặp khó khăn trong việc chọn lọc tư liệu phù hợp dung lượng tiết học; học sinh còn thụ động, chủ yếu ghi nhớ máy móc sự kiện.

Chương 3. Nội dung tài liệu và các hình thức sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1945) ở trường trung học phổ thông

Chương 3 xác định vị trí, mục tiêu, cấu trúc nội dung phần lịch sử Việt Nam (1919 – 1945) lớp 12 THPT. Tác giả đề xuất các yêu cầu cơ bản khi lựa chọn tài liệu trong 15 tập của bộ sách: đảm bảo tính chính xác khoa học, tính tư tưởng, tính vừa sức và gắn liền với chuẩn kiến thức, kĩ năng bài học. Luận án lập danh mục hệ thống hóa các tác phẩm, bài viết, bức thư, văn kiện trong "Hồ Chí Minh toàn tập" tương ứng với từng bài học cụ thể (từ phong trào dân tộc dân chủ 1919 – 1930, sự thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, phong trào cách mạng 1930 – 1935, cuộc vận động dân chủ 1936 – 1939, đến phong trào giải phóng dân tộc 1939 – 1945 và Cách mạng tháng Tám 1945). Chương này cũng xác định 3 hình thức tổ chức sử dụng tài liệu:

• Sử dụng trong các bài học nội khóa trên lớp.
• Sử dụng để hướng dẫn học sinh tự học, tự nghiên cứu ở nhà.
• Sử dụng thông qua các hoạt động ngoại khóa (dạ hội lịch sử, tham quan di tích, câu lạc bộ lịch sử).

Chương 4. Một số biện pháp sử dụng “Hồ Chí Minh toàn tập” trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1945) ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh. Thực nghiệm sư phạm

Luận án đề xuất hệ thống 7 biện pháp sư phạm cụ thể:

1. Sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để tạo tình huống có vấn đề, định hướng hoạt động nhận thức của học sinh.
2. Tổ chức cho học sinh sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để tìm kiếm thông tin, tái hiện các sự kiện, nhân vật lịch sử.
3. Tổ chức cho học sinh sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để tìm hiểu, làm rõ đặc điểm, bản chất của các sự kiện lịch sử.
4. Hướng dẫn học sinh sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để giải thích, đánh giá các sự kiện, vấn đề lịch sử.
5. Tổ chức cho học sinh sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" kết hợp với các nguồn tài liệu khác để thảo luận, tranh luận và rút ra kết luận khái quát.
6. Hướng dẫn học sinh sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" để củng cố kiến thức, làm bài tập về nhà.
7. Sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh.

Phần thực nghiệm sư phạm trình bày quy trình và kết quả thực nghiệm từng phần (cho từng biện pháp) và thực nghiệm toàn phần (tại 6 trường trung học phổ thông chia thành các nhóm lớp TN và ĐC). Kết quả xử lý số liệu thống kê bằng SPSS (tần suất điểm số, điểm trung bình cộng, độ lệch chuẩn và kiểm định $t$) cho thấy điểm trung bình của nhóm lớp thực nghiệm luôn cao hơn nhóm lớp đối chứng một cách có ý nghĩa thống kê ($t > t_\alpha$), tỉ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi ở nhóm thực nghiệm cao hơn và tỉ lệ điểm yếu, trung bình giảm rõ rệt.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới của luận án được tác giả xác định bao gồm:

• Về mặt lí luận: Củng cố và bổ sung lí luận dạy học bộ môn Lịch sử về việc sử dụng nguồn tài liệu gốc, đặc biệt là bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" (phiên bản 2011) theo định hướng phát triển năng lực; xác lập cấu trúc 6 năng lực đặc thù môn Lịch sử cần hình thành ở học sinh trung học phổ thông.
• Về mặt thực tiễn: Khảo sát, làm rõ bức tranh thực trạng dạy học lịch sử và tình hình sử dụng tư liệu Hồ Chí Minh tại 20 tỉnh, thành phố; hệ thống hóa chi tiết các đoạn trích, tư liệu trong 15 tập "Hồ Chí Minh toàn tập" gắn với tiến trình lịch sử Việt Nam (1919 – 1945) lớp 12; xây dựng quy trình 7 biện pháp sư phạm cụ thể kèm theo giáo án thực nghiệm được kiểm chứng qua các tham số thống kê toán học.
• Kiến nghị và giải pháp: Đề xuất các cơ quan quản lí giáo dục và nhà trường trung học phổ thông cần trang bị bộ sách và đĩa CD-ROM "Hồ Chí Minh toàn tập" trong thư viện; tổ chức tập huấn chuyên đề cho giáo viên về kĩ thuật hướng dẫn học sinh khai thác tài liệu gốc; đổi mới hình thức kiểm tra, đánh giá theo hướng yêu cầu học sinh xử lí tư liệu thay vì ghi nhớ tái hiện đơn thuần.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu gắn liền với phạm vi đề tài được xác định:

• Nguồn tài liệu khảo sát giới hạn trong bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" xuất bản lần thứ ba năm 2011 (15 tập).
• Phạm vi nội dung dạy học chỉ tập trung vào phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1945 trong chương trình lớp 12 trung học phổ thông.
• Địa bàn khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm tập trung chủ yếu ở các trường trung học phổ thông đại diện khu vực miền Bắc và Bắc Trung Bộ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng việc xây dựng biện pháp khai thác "Hồ Chí Minh toàn tập" cho các giai đoạn lịch sử khác (giai đoạn 1945 – 1954, 1954 – 1975), áp dụng cho chương trình Lịch sử thế giới, các cấp học khác (Trung học cơ sở), và triển khai thực nghiệm trên phạm vi các vùng miền khác trên cả nước.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử tại các trường đại học, cao đẳng sư phạm để nghiên cứu về lí luận dạy học lịch sử và phương pháp khai thác tư liệu gốc.
• Giáo viên môn Lịch sử tại các trường trung học phổ thông, đặc biệt là danh mục tư liệu "Hồ Chí Minh toàn tập" giai đoạn 1919 – 1945 đã được phân loại theo bài học và 7 biện pháp tổ chức hoạt động học tập phát triển năng lực.
• Cán bộ quản lí chuyên môn, biên soạn chương trình và sách giáo khoa trong việc định hướng đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra, đánh giá môn Lịch sử theo chuẩn đầu ra năng lực.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng ấn bản "Hồ Chí Minh toàn tập" nào làm nguồn ngữ liệu nghiên cứu chính?
Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" xuất bản lần thứ ba năm 2011 do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật phát hành, gồm 15 tập với khoảng 3.300 tác phẩm sáng tác từ năm 1912 đến năm 1969, kết hợp bản điện tử CD-ROM.

2. Luận án xác định những năng lực lịch sử đặc thù nào cần phát triển cho học sinh trung học phổ thông?
Luận án xác định 6 năng lực đặc thù: (1) Thu thập và xử lí thông tin về các sự kiện, hiện tượng lịch sử; (2) Tái hiện các sự kiện, hiện tượng lịch sử một cách cụ thể; (3) Tìm hiểu và xác định mối liên hệ logic giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử; (4) Đánh giá sự kiện, hiện tượng theo quan điểm lịch sử; (5) Vận dụng những hiểu biết về lịch sử để giải thích các sự kiện, hiện tượng trong đời sống xã hội hiện tại; (6) Trình bày và diễn đạt các vấn đề lịch sử bằng ngôn ngữ nói hoặc viết.

3. Tác giả đề xuất bao nhiêu biện pháp sư phạm sử dụng "Hồ Chí Minh toàn tập" trong luận án?
Tác giả đề xuất hệ thống gồm 7 biện pháp sư phạm: tạo tình huống định hướng nhận thức; tổ chức tìm kiếm thông tin và tái hiện sự kiện; làm rõ đặc điểm và bản chất sự kiện; giải thích và đánh giá sự kiện; kết hợp với các nguồn tài liệu khác để thảo luận, tranh luận; hướng dẫn củng cố kiến thức và làm bài tập về nhà; sử dụng trong kiểm tra, đánh giá học sinh.

4. Địa bàn điều tra thực trạng và địa bàn thực nghiệm sư phạm của đề tài được triển khai ở đâu?
Khảo sát thực trạng được thực hiện tại các trường trung học phổ thông thuộc 20 tỉnh/thành phố khu vực Bắc Bộ và tỉnh Thanh Hóa. Thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn phần) được tổ chức tại các trường trung học phổ thông tiêu biểu thuộc 3 địa phương: Điện Biên (THPT Tuần Giáo, THPT Phan Đình Giót), Sơn La (THPT Thuận Châu, THPT Tô Hiệu, THPT Chuyên Sơn La, THPT Chu Văn Thịnh) và Hà Nội (THPT Tây Hồ, THPT Nguyễn Gia Thiều, THPT Quang Trung - Hà Đông, THPT Đồng Quan, THPT Phú Xuyên B, THPT Mỹ Đức B).

5. Luận án sử dụng công cụ và phương pháp toán học nào để xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm?
Tác giả sử dụng phương pháp thống kê toán học thông qua phần mềm SPSS để tính toán các tham số thống kê gồm tần suất điểm số, điểm trung bình cộng ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($S$), hệ số biến thiên ($V$) và kiểm định sự sai khác bằng tiêu chuẩn Student (so sánh giá trị $t$ thực nghiệm và giá trị lí thuyết $t_\alpha$).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Quốc Pháp đã giải quyết trọn vẹn vấn đề lí luận và thực tiễn về việc sử dụng bộ "Hồ Chí Minh toàn tập" trong dạy học phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 – 1945 ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Công trình đã hệ thống hóa nguồn tư liệu phù hợp trong 15 tập tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và xây dựng 7 biện pháp sư phạm gắn liền với 3 hình thức dạy học cụ thể. Kết quả thực nghiệm sư phạm được xử lý bằng thống kê toán học đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất, đóng góp tư liệu hữu ích cho công tác đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở bậc phổ thông.