Luận án tiến sĩ về phát triển kỹ năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh cấp THPT

Chuyên đề nghiên cứu Phát triển kỹ năng áp dụng kiến thức thực tiễn cho học sinh THPT, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia

• Tác giả: Trần Thái Toàn
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Thị Thanh Hội
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học
• Đề tài: Phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh cấp THPT
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu về rèn luyện KN và KN VDKT vào thực tiễn trong dạy học trên thế giới
• 1.3. Tổng quan về nghiên cứu rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn trong dạy học ở Việt Nam
• 1.4. Kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
• 1.5. Vấn đề thực tiễn trong dạy học
• 1.6. Định hướng một số phương pháp giải quyết vấn đề thực tiễn trong dạy học Sinh học cấp THPT
• 1.7. Định hướng một số biện pháp để rèn luyện và đánh giá KN VDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học cấp THPT
• 1.8. Dạy học theo chủ đề
• 1.9. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.10. Thực trạng về dạy học rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn của GV Sinh học cấp THPT
• 1.11. Thực trạng về KN VDKT vào thực tiễn của học sinh THPT
• 1.12. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. Chương 2: PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CẤP THPT
• 2.1. MỤC TIÊU, CẤU TRÚC CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC CẤP THPT VÀ CÁC VẤN ĐỀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN
• 2.2. Mục tiêu chung của chương trình Sinh học cấp THPT
• 2.3. Cấu trúc chương trình Sinh học cấp THPT
• 2.4. VĐTT liên quan đến các nội dung trong môn Sinh học cấp THPT
• 2.5. QUY TRÌNH RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN
• 2.6. Nguyên tắc xây dựng quy trình rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn
• 2.7. Quy trình rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn
• 2.8. Ví dụ minh họa về vận dụng quy trình để rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn trong dạy học Sinh học cấp THPT
• 2.9. THIẾT KẾ CÁC CÔNG CỤ ĐỂ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH
• 2.10. Căn cứ để xây dựng quy trình thiết kế các công cụ rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn cho HS
• 2.11. Quy trình thiết kế các công cụ rèn luyện và đánh giá KN VDKT vào thực tiễn
• 2.12. Ví dụ minh họa quy trình thiết kế các công cụ rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn
• 2.13. XÂY DỰNG THANG ĐO VÀ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CẤP THPT
• 2.14. Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá KN VDKT vào thực tiễn
• 2.15. Thiết kế thang đo đánh giá KN VDKT vào thực tiễn
• 2.16. CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CẤP THPT
• 2.17. Đánh giá kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
• 2.18. Quy trình đánh giá kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của HS
• 2.19. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM
• 3.2. TÀI LIỆU, PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.3. Tài liệu sử dụng thực nghiệm sư phạm. Các chủ đề thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Đối tượng, thời gian và phương pháp thực nghiệm
• 3.5. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM
• 3.6. Thực nghiệm khảo sát
• 3.7. Thực nghiệm chính thức
• 3.8. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM VÀ BIỆN LUẬN
• 3.9. Kết quả thực nghiệm khảo sát
• 3.10. Kết quả thực nghiệm chính thức
• 3.11. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Việc phát triển kỹ năng mềm cho học sinh trung học phổ thông (THPT) là một trong những mục tiêu quan trọng của giáo dục hiện đại. Áp dụng kiến thức vào thực tiễn không chỉ giúp học sinh nâng cao khả năng tư duy mà còn phát triển kỹ năng sống, tạo nền tảng vững chắc cho sự nghiệp tương lai. Giáo dục thực tiễn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các kỹ năng này, giúp học sinh có thể đối mặt với những thách thức trong cuộc sống. Cần phải có một phương pháp dạy học hiệu quả, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực hành, từ đó nâng cao kỹ năng xã hội và sự tự tin trong học tập.

1.1. Tầm quan trọng của kỹ năng vận dụng kiến thức

Kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn giúp học sinh có khả năng giải quyết vấn đề trong cuộc sống hàng ngày. Giáo dục kỹ năng không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà còn cần thiết phải kết hợp với thực hành kiến thức. Theo nhiều nghiên cứu, học sinh có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn thường có kết quả học tập tốt hơn và phát triển toàn diện hơn. Việc này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về môn học mà còn kích thích sự sáng tạo và khả năng tự học của họ.

II. Quy trình rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức

Để phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức cho học sinh THPT, cần xây dựng một quy trình rèn luyện bài bản. Quy trình này bao gồm việc xác định rõ các vấn đề thực tiễn liên quan đến môn học, từ đó thiết kế các hoạt động học tập phù hợp. Cần phải chú trọng đến việc học tập chủ động, nơi học sinh không chỉ là người tiếp nhận kiến thức mà còn là người tham gia tích cực vào quá trình học tập. Việc tổ chức các dự án học tập và hoạt động trải nghiệm sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm và khả năng giải quyết vấn đề thực tế.

2.1. Các phương pháp rèn luyện hiệu quả

Các phương pháp dạy học tích cực như dạy học dự án và giải quyết vấn đề là những cách hiệu quả để rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức cho học sinh. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích họ áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Học sinh sẽ được trải nghiệm thực tế, từ đó có thể hình thành và phát triển kỹ năng sống, kỹ năng xã hội và sự tự tin trong học tập.

III. Đánh giá và cải tiến kỹ năng vận dụng kiến thức

Đánh giá là một phần quan trọng trong quy trình rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức. Cần thiết lập các tiêu chí đánh giá rõ ràng để theo dõi sự tiến bộ của học sinh trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Các công cụ đánh giá như phiếu đánh giá và bảng tiêu chí sẽ giúp giáo viên có cái nhìn tổng quan về khả năng vận dụng kiến thức của học sinh. Đồng thời, việc này cũng tạo cơ hội cho học sinh tự đánh giá và cải thiện kỹ năng của bản thân, từ đó nâng cao sự tự tin trong học tập.

3.1. Ý nghĩa của việc đánh giá

Việc đánh giá không chỉ giúp xác định mức độ hiểu biết của học sinh mà còn cung cấp thông tin để cải tiến phương pháp dạy học. Đánh giá thường xuyên và định kỳ sẽ giúp giáo viên nhận diện được những khó khăn mà học sinh gặp phải trong quá trình học tập, từ đó có những điều chỉnh kịp thời nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục. Điều này cũng góp phần hình thành kỹ năng sống và khả năng tự học cho học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU.

GIẢ THUYẾT KHOA HỌC. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. PHẠM VI NGHIÊN CỨU.

NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI .5 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan các nghiên cứu về rèn luyện KN và KN VDKT vào thực tiễn trong dạy học trên thế giới. Tổng quan về nghiên cứu rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn trong dạy học ở Việt Nam.

Kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Vấn đề thực tiễn trong dạy học. Định hƣớng một số phƣơng pháp giải quyết vấn đề thực tiễn trong dạy học Sinh học cấp THPT. Định hƣớng một số biện pháp để rèn luyện và đánh giá KN VDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học cấp THPT.

Dạy học theo chủ đề. CƠ SỞ THỰC TIỄN. Thực trạng về dạy học rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn của GV Sinh học cấp THPT. Thực trạng về KN VDKT vào thực tiễn của học sinh THPT .46 TIỂU KẾT CHƢƠNG 1 .52 v Chƣơng 2: PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CẤP THPT.

MỤC TIÊU, CẤU TRÚC CHƢƠNG TRÌNH SINH HỌC CẤP THPT VÀ CÁC VẤN ĐỀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN. Mục tiêu chung của chƣơng trình Sinh học cấp THPT. Cấu trúc chƣơng trình Sinh học cấp THPT. VĐTT liên quan đến các nội dung trong môn Sinh học cấp THPT.

QUY TRÌNH RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN. Nguyên tắc xây dựng quy trình rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn. Quy trình rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn. Ví dụ minh họa về vận dụng quy trình để rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn trong dạy học Sinh học cấp THPT.

THIẾT KẾ CÁC CÔNG CỤ ĐỂ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH. Căn cứ để xây dựng quy trình thiết kế các công cụ rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn cho HS. Quy trình thiết kế các công cụ rèn luyện và đánh giá KN VDKT vào thực tiễn. Ví dụ minh họa quy trình thiết kế các công cụ rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn.

XÂY DỰNG THANG ĐO VÀ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CẤP THPT. Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá KN VDKT vào thực tiễn. Thiết kế thang đo đánh giá KN VDKT vào thực tiễn. CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CẤP THPT.

Đánh giá kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Quy trình đánh giá kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của HS .102 TIỂU KẾT CHƢƠNG 2 .105 vi Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM. TÀI LIỆU, PHẠM VI, ĐỐI TƢỢNG, THỜI GIAN, PHƢƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM.

Tài liệu sử dụng thực nghiệm sƣ phạm. Các chủ đề thực nghiệm sƣ phạm. Đối tƣợng, thời gian và phƣơng pháp thực nghiệm. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM.

Thực nghiệm khảo sát. Thực nghiệm chính thức. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM VÀ BIỆN LUẬN. Kết quả thực nghiệm khảo sát.

Kết quả thực nghiệm chính thức .115 TIỂU KẾT CHƢƠNG 3 .126 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ .128 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ .131 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .132 PHỤ LỤC vii DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1. Biểu hiện của KN vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Mức độ rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn cho HS trong dạy học Sinh học. Mức độ tổ chức các hoạt động học tập của HS trong dạy học.

Cơ sở thiết kế các hoạt động học tập cho HS. Nguyên nhân gây khó khăn cho việc dạy học phát triển KN VDKT. Mức độ mong muốn đƣợc học môn Sinh học trong các địa điểm. Mức độ thực hiện các hoạt động học tập.

Mức độ có đƣợc KN VDKT vào thực tiễn trong học tập môn Sinh học. Mức độ các KN tiến trình KN VDKT vào thực tiễn của HS (%). Mục tiêu chƣơng trình Sinh học cấp THPT theo hƣớng rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn. Các mạch nội dung phần Sinh học tế bào - Sinh học 10 THPT.

Các mạch nội dung phần Sinh học cơ thể - Sinh học 11 THPT. Các VĐTT liên quan đến môn Sinh học cấp THPT. Nhiệm vụ và yêu cầu cần đạt của HS trong quy trình rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn. Căn cứ để thiết kế VĐTT thành BTTT, DAHT, đề tài NCKH.

Tiêu chí đánh giá KN VDKT vào thực tiễn. Thang đánh giá KN VDKT vào thực tiễn. Phiếu đánh giá KN VDKT vào thực tiễn của HS. Phiếu tự đánh giá KN VDKT vào thực tiễn của HS.

Các chủ đề thực nghiệm sƣ phạm. Danh sách giáo viên tiến hành thực nghiệm. Đối tƣợng, thời gian và giáo viên dạy thực nghiệm. Thời điểm và công cụ đo mức độ đạt đƣợc của KN.

Kết quả về mức độ các KN tiến trình VDKT vào thực tiễn. Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra KN VDKT vào thực tiễn. Bảng tổng hợp kết quả theo từng lần kiểm tra KN VDKT vào thực tiễn. Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra KN VDKT vào thực tiễn.

So sánh kết quả mức độ đạt đƣợc về KN VDKT vào thực tiễn của HS qua 5 lần kiểm tra. Tổng hợp mức độ phát triển KN của 3 HS nhóm 1. Tổng hợp mức độ phát triển KN của 3 HS nhóm 2. Tổng hợp mức độ phát triển KN của 3 HS nhóm 3.

Tổng hợp mức độ phát triển KN của 9 HS cả 3 nhóm .124 ix DANH MỤC HÌNH Trang Hình 1. Cấu trúc của KNVDKT vào thực tiễn. Mức độ sử dụng các địa điểm tổ chức các hoạt động học tập (%). Mức độ tham gia của GV và HS trong các hoạt động học tập (%).

Mức độ thực hiện các nhiệm vụ học tập (%). Mức độ có đƣợc KN VDKT vào thực tiễn của HS. Mức độ các KN tiến trình của KN VDKT vào thực tiễn. Quy trình xác định các vấn đề thực tiễn trong môn Sinh học cấp THPT.

Quy trình rèn luyện KN VDKT vào thực tiễn. Quy trình thiết kế công cụ rèn luyện và đánh giá KN VDKT vào thực tiễn. Đƣờng phát triển KN VDKT vào thực tiễn của HS. Quy trình đánh giá KN VDKT vào thực tiễn.

Biểu đồ sự phát triển của mỗi KN tiến trình qua quá trình rèn luyện. Biểu đồ sự phát triển các KN tiến trình VDKT vào thực tiễn. Biểu đồ kết quả có đƣợc của các KN tiến trình qua các lần kiểm tra. Biểu đồ sự phát triển của KN VDKT vào thực tiễn.

Biểu đồ sự phát triển của KN VDKT vào thực tiễn của 3 HS nhóm 1. Biểu đồ sự phát triển của KN VDKT vào thực tiễn của 3 HS nhóm 2. Biểu đồ sự phát triển của KN VDKT vào thực tiễn của 3 HS nhóm 3. Biểu đồ sự phát triển của KN VDKT vào thực tiễn của 9 HS cả 3 nhóm.

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Thế k XXI là thế k của nền kinh tế tri thức, con ngƣời đƣợc xem là nhân tố chính của sự phát triển. “Các cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba và lần thứ tư nối tiếp nhau ra đời, kinh tế tri thức phát triển mạnh đem lại cơ hội phát triển vượt bậc, đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với mỗi quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát triển và chậm phát triển. Mặt khác, những biến đổi về khí hậu, tình trạng cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái và những biến động về chính trị, xã hội cũng đặt ra những thách thức có tính toàn cầu”[7]. Để bảo đảm phát triển bền vững, cần phải không ngừng đổi mới giáo dục để trang bị nền tảng tri thức, văn hóa, nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực nhằm thích ứng với sự phát triển của nhân loại và các biến động của thiên nhiên.

Luật giáo dục 2019, khoản 1, điều 30 nêu rõ: “Nội dung giáo dục phổ thông phải bảo đảm tính phổ thông, cơ bản, toàn diện, hướng nghiệp và có hệ thống; gắn với thực tiễn cuộc sống, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi của học sinh, đáp ứng mục tiêu giáo dục ở mỗi cấp học ”[55]. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã xác định mục tiêu: "Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời.

Dạy học không ch tập trung vào phát triển kiến thức cho HS mà còn rèn luyện kĩ năng, năng lực. Một trong những kĩ năng ngƣời học cần phải có trong cuộc sống là KN vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Để tăng cƣờng việc gắn liền dạy học trong nhà trƣờng với thực tiễn cuộc sống và góp phần hình thành KN vận dụng kiến 2 thức vào thực tiễn và KN nghiên cứu khoa học của HS trung học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phát động và tổ chức cuộc thi "Dạy học theo chủ đề tích hợp" dành cho GV và "Vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các tình huống thực tiễn", cuộc thi "Khoa học kĩ thuật cấp quốc gia" dành cho HS trung học nhằm khuyến khích HS vận dụng kiến thức của các môn học khác nhau để giải quyết các tình huống thực tiễn; tăng cƣờng khả năng vận dụng tổng hợp, khả năng tự học, tự nghiên cứu, khả năng sáng tạo của HS, thúc đẩy việc gắn kiến thức lí thuyết và thực hành trong nhà trƣờng với thực tiễn đời sống; đẩy mạnh thực hiện dạy học theo phƣơng châm "học đi đôi với hành". Môn Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, các kiến thức Sinh học gắn liền với thực tiễn đời sống.