Luận án tiến sĩ thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử việt nam từ thế kỉ x đến thế kỉ xix ở trường trung học phổ thông

Luận án tiến sĩ nghiên cứu thiết kế và ứng dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến XIX tại trường THPT.

• Tác giả: Chu Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Ninh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử
• Đề tài: Thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến XIX ở trường trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các công trình nghiên cứu về sử dụng bảo tàng trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng
• 1.2. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.4. Các công trình nghiên cứu về vấn đề thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng
• 1.5. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.6. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.7. Đánh giá khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công bố và những vấn đề luận án kế thừa, tiếp tục giải quyết
• 1.8. Một số nhận xét chung về các công trình khoa học
• 1.9. Những vấn đề luận án kế thừa và tiếp tục giải quyết
• 1.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BẢO TÀNG SỐ HÓA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT: LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Quan niệm về thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT
• 2.2. Đặc điểm của bảo tàng số hóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT
• 2.3. Cơ sở xuất phát của việc thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học Lịch sử
• 2.4. Vai trò, ý nghĩa của việc thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT
• 2.5. Điều kiện triển khai sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT
• 2.6. Cơ sở thực tiễn
• 2.7. Khái quát việc xây dựng bảo tàng số hóa ở một số nước trên thế giới và Việt Nam
• 2.8. Thực trạng sử dụng bảo tàng và bảo tàng số hóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT
• 2.9. Đánh giá chung về thực trạng
• 2.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: NỘI DUNG VÀ QUY TRÌNH THIẾT KẾ BẢO TÀNG SỐ HÓA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 3.1. Nội dung bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX
• 3.2. Nội dung lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX trong Chương trình Giáo dục phổ thông môn Lịch sử 2018
• 3.3. Nội dung bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX
• 3.4. Thiết kế bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX
• 3.5. Mục tiêu thiết kế bảo tàng số hóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT
• 3.6. Yêu cầu cơ bản khi thiết kế bảo tàng số hóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT
• 3.7. Lựa chọn nguồn tư liệu thiết kế bảo tàng số hóa dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX
• 3.8. Quy trình thiết kế bảo tàng số hóa sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường THPT
• 3.9. Mô hình Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam số hóa
• 3.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG BẢO TÀNG SỐ HÓA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. THỰC NGHIỆM VÀ THỬ NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Những yêu cầu cơ bản của việc sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT
• 4.2. Một số biện pháp sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường THPT
• 4.3. Sử dụng bảo tàng số hóa để tổ chức hiệu quả bài nội khóa trên lớp
• 4.4. Tổ chức dạy học dự án với bảo tàng số hóa
• 4.5. Sử dụng bảo tàng số hóa để tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong ngoại khóa
• 4.6. Thực nghiệm và thử nghiệm sư phạm
• 4.6.1. Mục đích và nhiệm vụ
• 4.6.2. Đối tượng và địa bàn
• 4.6.3. Nội dung và phương pháp
• 4.6.4. Kết quả thực nghiệm và thử nghiệm sư phạm
• 4.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử

Bảo tàng số hóa là một công cụ hiện đại hỗ trợ dạy học lịch sử, đặc biệt trong việc giảng dạy Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX. Nó cung cấp các tài liệu đa phương tiện như hình ảnh, video, và âm thanh, giúp học sinh tiếp cận lịch sử một cách trực quan và sinh động. Thiết kế bảo tàng số hóa cần tuân thủ các yêu cầu về nội dung và phương pháp, đảm bảo phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông. Việc sử dụng công nghệ thông tin trong giáo dục không chỉ nâng cao hiệu quả dạy học mà còn tạo ra trải nghiệm học tập độc đáo cho học sinh.

1.1. Vai trò của bảo tàng số hóa

Bảo tàng số hóa đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nội dung số phong phú, giúp học sinh hiểu sâu hơn về các sự kiện lịch sử. Nó cũng hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế bài giảng, tạo ra tương tác trong học tập thông qua các hoạt động trực tuyến. Điều này đặc biệt hữu ích trong bối cảnh học tập trực tuyến ngày càng phổ biến.

1.2. Ứng dụng công nghệ trong giáo dục

Việc sử dụng công nghệ thông tin trong giáo dục giúp tối ưu hóa quá trình dạy học. Bảo tàng số hóa là một ví dụ điển hình, nơi học sinh có thể khám phá lịch sử thông qua các tài liệu số hóa. Điều này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

II. Thiết kế bảo tàng số hóa

Thiết kế bảo tàng số hóa đòi hỏi sự kết hợp giữa nội dung số và phương pháp dạy học hiện đại. Quy trình thiết kế bao gồm việc lựa chọn tư liệu, xây dựng cấu trúc nội dung, và tích hợp các công cụ tương tác. Bảo tàng số hóa cần phản ánh chính xác các sự kiện lịch sử, đồng thời tạo ra trải nghiệm học tập hấp dẫn cho học sinh.

2.1. Lựa chọn tư liệu

Việc lựa chọn tài liệu học tập phù hợp là bước quan trọng trong thiết kế bảo tàng số hóa. Các tư liệu cần đảm bảo tính chính xác và phù hợp với nội dung chương trình giáo dục. Đặc biệt, các tư liệu từ Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam được ưu tiên sử dụng.

2.2. Quy trình thiết kế

Quy trình thiết kế bảo tàng số hóa bao gồm các bước: xác định mục tiêu, lựa chọn công cụ, và tích hợp tương tác. Mỗi bước cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo tính hiệu quả và hấp dẫn của bảo tàng số hóa.

III. Sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học

Sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử đòi hỏi sự kết hợp giữa phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại. Giáo viên có thể tổ chức các hoạt động như học tập trực tuyến, dạy học dự án, và hoạt động trải nghiệm để tăng cường sự tương tác và hứng thú của học sinh.

3.1. Tổ chức bài nội khóa

Bảo tàng số hóa có thể được sử dụng để tổ chức hiệu quả các bài nội khóa. Giáo viên có thể tích hợp các tư liệu số hóa vào bài giảng, giúp học sinh hiểu sâu hơn về các sự kiện lịch sử.

3.2. Hoạt động trải nghiệm

Các hoạt động trải nghiệm thông qua bảo tàng số hóa giúp học sinh khám phá lịch sử một cách chủ động. Điều này không chỉ nâng cao kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và sáng tạo.

IV. Thực nghiệm và đánh giá

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành để đánh giá hiệu quả của bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử. Kết quả cho thấy, việc sử dụng bảo tàng số hóa giúp nâng cao chất lượng dạy học và tăng cường sự hứng thú của học sinh. Các biện pháp sử dụng bảo tàng số hóa được đề xuất đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn.

4.1. Kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy, học sinh tham gia các bài học sử dụng bảo tàng số hóa có kết quả học tập tốt hơn so với phương pháp truyền thống. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của công nghệ thông tin trong giáo dục.

4.2. Đánh giá hiệu quả

Việc đánh giá hiệu quả của bảo tàng số hóa dựa trên các tiêu chí như mức độ hứng thú, khả năng tiếp thu kiến thức, và sự tương tác của học sinh. Kết quả đánh giá cho thấy, bảo tàng số hóa là công cụ hữu ích trong dạy học lịch sử.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục của tác giả Chu Ngọc Quỳnh với đề tài "Thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường trung học phổ thông" được bảo vệ năm 2022 tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, thuộc chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử (mã số: 9.11). Công trình được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Văn Ninh và TS. Hoàng Thanh Tú.

Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và quá trình chuyển đổi số trong giáo dục đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức dạy học. Đặc biệt, bối cảnh dịch bệnh Covid-19 đã thúc đẩy nhanh chóng nhu cầu tiếp cận học liệu số hóa và các hình thức học tập cá nhân hóa. Môn Lịch sử ở trường phổ thông mang tính đặc thù cao vì phản ánh các sự kiện đã diễn ra trong quá khứ; người học không thể nhận thức lịch sử bằng sự phỏng đoán hay tưởng tượng thuần túy mà phải dựa vào các "dấu tích", chứng cứ vật chất hiện đang được lưu giữ tại các bảo tàng, di tích. Việc sử dụng tư liệu bảo tàng giúp tạo lập biểu tượng lịch sử sinh động, cụ thể và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch sử của học sinh. Tuy nhiên, phần lớn các bảo tàng trong nước hiện nay chỉ tập trung xây dựng bảo tàng số hóa nhằm mục đích lưu trữ, bảo tồn và phục vụ khách tham quan du lịch; việc số hóa gắn với ý đồ sư phạm và nhiệm vụ học tập của giáo viên và học sinh phổ thông còn rất hạn chế. Đồng thời, việc triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông môn Lịch sử năm 2018 (bắt đầu áp dụng ở cấp Trung học phổ thông từ năm học 2022 - 2023) theo hệ thống chủ đề, chuyên đề đòi hỏi nguồn học liệu trực quan đa dạng. Nguồn tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam cung cấp góc nhìn về văn hóa, nghệ thuật, hội họa rất phù hợp với nội dung lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở lớp 10 và lớp 11.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án:

1. Xác định cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết kế, sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học Lịch sử ở trường Trung học phổ thông (THPT).
2. Lựa chọn nguồn tư liệu, hiện vật phù hợp của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam đối với giai đoạn lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX để xây dựng quy trình thiết kế bảo tàng số hóa.
3. Đề xuất các biện pháp sử dụng bảo tàng số hóa trong tổ chức dạy học bài nội khóa và các hoạt động trải nghiệm ngoại khóa môn Lịch sử ở trường THPT.
4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

Giả thuyết khoa học: Thực tiễn dạy học Lịch sử ở trường THPT cho thấy việc thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa còn nhiều bất cập; nếu xác định được nội dung lịch sử và tư liệu, hiện vật bảo tàng cần khai thác, từ đó đề xuất được quy trình thiết kế và các biện pháp sử dụng phù hợp thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, đáp ứng mục tiêu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình thiết kế và biện pháp sử dụng bảo tàng số hóa để dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX trong Chương trình Giáo dục phổ thông môn Lịch sử năm 2018 (tập trung vào Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam số hóa).
• Phạm vi lý luận: Lý luận dạy học bộ môn Lịch sử về phương tiện trực quan, bảo tàng số hóa và ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học.
• Phạm vi nội dung và vận dụng: Khai thác tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam phục vụ phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX (các bài nội khóa và hoạt động trải nghiệm ngoại khóa).
• Phạm vi khảo sát và thực nghiệm: Khảo sát thực trạng tại 68 trường THPT thuộc 22 tỉnh, thành phố (Quảng Ninh, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Phú Thọ, Hà Nội, Tuyên Quang, Thanh Hóa, Nghệ An, Khánh Hòa, Bình Thuận...). Thực nghiệm sư phạm tại 5 trường: THPT Văn Lãng (Lạng Sơn), THPT Hiền Đa (Phú Thọ), THPT Lương Tài 1 (Bắc Ninh), THPT Quế Võ 1 (Bắc Ninh), THPT Quốc Oai (Hà Nội).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai hướng tiếp cận chính:

Hướng 1: Các nghiên cứu về sử dụng bảo tàng trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng

• Nghiên cứu quốc tế: Các tác giả Brenda Trofanenko và Avner Segall (2014) làm rõ vai trò của bảo tàng như một không gian giao lưu sư phạm; Arts Council England (2016) đánh giá thực trạng cách học truyền thống tại bảo tàng bị lu mờ và đề xuất ứng dụng sáng kiến kỹ thuật số; Jeffrey P. Bonner (1985) chỉ ra hai vai trò của bảo tàng là nguồn kiến thức giảng dạy và môi trường thực tập ngoại khóa; Alan S. Marcus (2008) đề xuất tập huấn cho giáo viên khám phá bảo tàng từ vị thế người học; Prabhas Kumar Singh (2013) khẳng định bảo tàng là công cụ giáo dục toàn diện; Jennifer Tuffy (2011) nghiên cứu thiết kế các chuyến học tập trải nghiệm; Ethel D. Villafranca (2010) đề xuất mô hình đưa bảo tàng đến lớp học tại Philippines; Annelie Ott (2014) phân tích vai trò của bảo tàng đối với giáo dục phát triển bền vững. Về dạy học lịch sử, M. Christine Castle (2002) phân tích vai trò phiên dịch lịch sử tại bảo tàng; Alan S. Levine (2011) mô tả quy trình cho học sinh tham quan, chụp ảnh và thuyết trình; Jennifer Cutsforth Kaschak (2014) đánh giá hiệu quả tiếp xúc hiện vật; Vương Huệ Linh (2017), Trương Hiếu Phong (2017), Hà Doanh Doanh (2018) nghiên cứu phương pháp tích hợp tư liệu bảo tàng vào bài giảng lịch sử; Lý Tố Tịnh (2018), Chu Khoan và Hồ Tĩnh (2018) nghiên cứu thiết kế các hoạt động trải nghiệm, phục dựng hiện vật mô phỏng; Tô Đông Mai (2018) khai thác bảo tàng địa phương.
• Nghiên cứu trong nước: Các giáo trình và công trình chuyên khảo của Trần Văn Trị, Phan Ngọc Liên, Hoàng Trọng Hanh, Nguyễn Cao Lũy, Nguyễn Tiến Cường (1966, 1976, 1980); Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (2002, 2009, 2011, 2014); Nguyễn Thị Côi (1998, 2006, 2009) đã khẳng định hiện vật bảo tàng là tài liệu gốc thuộc nhóm đồ dùng trực quan giúp hình thành biểu tượng lịch sử chân thực. Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú (2014) chỉ dẫn các bước dạy học tại bảo tàng và phân tích những rào cản về điều kiện tổ chức; Nguyễn Thị Kim Thành (2012, 2014) phân tích mô hình Câu lạc bộ "Em yêu Lịch sử" tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Nguyễn Văn Ninh (2017) đề xuất biện pháp khai thác tư liệu gốc; Nguyễn Thị Côi và Nguyễn Văn Phong (1997), Đặng Văn Bài (2006), Nguyễn Thị Lâm Hà (2006), Nguyễn Thị Bích Vân và Lê Thị Thúy Hoàn (2017), Chu Ngọc Quỳnh (2013, 2017) nghiên cứu khai thác các bảo tàng chuyên ngành và bảo tàng tại Hà Nội.

Hướng 2: Các nghiên cứu về thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học

• Nghiên cứu quốc tế: Loïc Tallon và Kenvin Walker (2008) phân tích công nghệ số trong việc tăng cường trải nghiệm tham quan; Ann Nicholls, Manuela Pereira, Margherita Sani (2012) giới thiệu dự án mạng lưới bảo tàng học tập (LEM) và Google Arts and Culture; Tiền Văn Trung và Ngô Minh (2015) phân tích công nghệ VR, Web 3D và tính tương tác của người tham quan; Mark Christal (2001) nghiên cứu mô hình bảo tàng ảo trong trường học; Tilman Deuschel (2014) phát triển mô hình "Cuộc dạo chơi kĩ thuật số" (Digital Strolling); Dragoş Gheorghiu và Livia Ştefan (2014, 2018) thiết kế bảo tàng 3D trực tuyến giáo dục di sản; Herminia Din (2015), Moreno Quiroga Jacobo và cs. (2016), Syarifuddin (2017), Lý Na (2018), Payam Seyedmahmoud (2018), Steven Neale (2014) khảo sát các ứng dụng tương tác di động và màn hình cảm ứng; Francesca Albrezzi (2019) so sánh các công cụ Pano2VR, Google Tour Creator và ThingLink; Alessandra Antonaci, Michela Ott, Francesca Pozzi (2013) nghiên cứu phát triển kỹ năng thế kỷ XXI qua bảo tàng ảo; Nadezhda Povroznik (2020) tổng kết lịch sử chuyển đổi môi trường của bảo tàng ảo.
• Nghiên cứu trong nước: Lê Thị Minh Lý (2005), Vũ Tiến Dũng (2008), Nguyễn Hải Ninh (2015), Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (2016) nghiên cứu website bảo tàng và truyền thông xã hội; Nguyễn Đức Toàn (2022) phân tích việc khai thác bảo tàng ảo có sẵn; Nguyễn Thu Quyên (2017) sử dụng phần mềm Photo 3D Album; Mai Văn Nam (2019) ứng dụng Kolor Panotour và 3DVista Virtual Tour thiết kế bảo tàng ảo tại Thái Nguyên; Ninh Thị Hạnh (2019) nghiên cứu lý luận về thiết kế học liệu điện tử; Đặng Thị Thùy Dung và Nguyễn Thị Thế Bình (2021) khai thác EON-XR và Google Arts and Culture trong hoạt động vận dụng.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào việc tổ chức tham quan bảo tàng thực tế hoặc khai thác các website bảo tàng có sẵn vốn chỉ phục vụ mục đích trưng bày, quảng bá chung mà thiếu tính tương tác sư phạm. Một số đề tài đã bước đầu ứng dụng phần mềm tạo không gian ảo (Photo 3D Album, PowerPoint, Panotour) nhưng mức độ tương tác học tập với hiện vật còn thấp. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: xây dựng quy trình sư phạm để giáo viên tự thiết kế bảo tàng số hóa có tính tương tác cao (sử dụng nền tảng ThingLink và Canva) và đề xuất hệ thống biện pháp sử dụng nguồn tư liệu số hóa của Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam phục vụ trực tiếp việc dạy học môn Lịch sử theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lê-nin về nhận thức luận, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các chủ trương, đường lối đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục của Đảng và Nhà nước Việt Nam.

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ:

• Lý luận dạy học Lịch sử về trực quan hóa: Sử dụng đồ dùng trực quan hiện vật và tư liệu gốc nhằm tái hiện các sự kiện quá khứ khách quan, chân thực, khắc phục sự suy diễn chủ quan của học sinh.
• Khái niệm bảo tàng số hóa trong giáo dục: Hệ thống thông tin đa phương tiện (văn bản, hình ảnh 2D/3D, video 360°, âm thanh) mô phỏng không gian và hiện vật bảo tàng, được tổ chức tích hợp các nhiệm vụ sư phạm và công cụ tương tác phục vụ mục tiêu dạy học.
• Lý thuyết dạy học phát triển năng lực: Vận dụng thang đo nhận thức Bloom để thiết kế hệ thống câu hỏi tương tác; áp dụng lý thuyết dạy học dự án và lý thuyết học tập trải nghiệm trong việc tổ chức hoạt động nội khóa và ngoại khóa.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Thu thập, phân tích, tổng hợp tài liệu về giáo dục học, tâm lý học lứa tuổi, lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử, văn bản Chương trình Giáo dục phổ thông môn Lịch sử năm 2018, các công trình khoa học về công nghệ số hóa học liệu.
• Phương pháp tiếp cận thực tiễn: Thiết kế phiếu điều tra, phỏng vấn sâu giáo viên và học sinh tại 68 trường THPT thuộc 22 tỉnh, thành phố nhằm khảo sát thực trạng nhận thức, cơ sở vật chất, mức độ sử dụng bảo tàng và bảo tàng số hóa.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế giáo án, tổ chức dạy học thực nghiệm và dạy học đối chứng tại 5 trường THPT (Lạng Sơn, Phú Thọ, Bắc Ninh, Hà Nội); triển khai dạy học bài nội khóa và dạy học dự án.
• Phương pháp thống kê toán học: Xử lý số liệu khảo sát và kết quả kiểm tra thực nghiệm sư phạm (tính điểm trung bình, tỉ lệ phần trăm điểm số, kiểm định mức độ chênh lệch) để đánh giá độ tin cậy và tính hiệu quả của các giải pháp.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Nguồn tư liệu hiện vật, tài liệu trưng bày tại Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
• Hệ thống văn bản quy phạm và Chương trình Giáo dục phổ thông môn Lịch sử năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
• Dữ liệu khảo sát thực trạng từ phiếu trưng cầu ý kiến của giáo viên, học sinh và kết quả bài kiểm tra đánh giá qua các đợt thực nghiệm sư phạm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa và phân tích 4 nhóm tài liệu chính: (1) Nghiên cứu nước ngoài về sử dụng bảo tàng trong dạy học; (2) Nghiên cứu trong nước về sử dụng bảo tàng trong dạy học lịch sử; (3) Nghiên cứu nước ngoài về thiết kế, sử dụng bảo tàng số hóa; (4) Nghiên cứu trong nước về ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa bảo tàng. Tác giả chỉ ra rằng việc khai thác bảo tàng thực tế gặp nhiều rào cản về khoảng cách địa lý, kinh phí và thời gian tổ chức. Xu hướng chuyển dịch sang bảo tàng số hóa là tất yếu nhưng các sản phẩm số hóa hiện có ở Việt Nam chủ yếu mang tính chất giới thiệu du lịch, thiếu tính sư phạm. Luận án xác định kế thừa các thành tựu lý luận về trực quan hóa, lựa chọn công cụ phần mềm phù hợp (ThingLink) để xây dựng giải pháp dạy học lịch sử cho giai đoạn thế kỉ X - XIX.

Chương 2: Vấn đề thiết kế và sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT: Lý luận và thực tiễn

Chương 2 xác lập cơ sở khoa học và khảo sát thực tiễn của đề tài:

• Làm rõ quan niệm, vai trò của bảo tàng số hóa: Cung cấp nguồn tư liệu đa phương tiện, giúp học sinh tiếp cận lịch sử đa chiều, tăng cường khả năng tự học và rèn luyện kỹ năng công nghệ thông tin.
• So sánh các đặc trưng cơ bản giữa bảo tàng số hóa và bảo tàng thực:

Tiêu chí so sánh	Bảo tàng thực	Bảo tàng số hóa
Không gian và thời gian tiếp cận	Giới hạn theo địa điểm địa lý và khung giờ mở cửa cố định.	Không giới hạn; truy cập mọi lúc, mọi nơi qua Internet.
Hình thức tương tác với hiện vật	Quan sát trực tiếp qua tủ kính; phần lớn hiện vật cấm chạm tay.	Tương tác đa chiều qua ảnh 3D, video 360°, phóng to, xoay góc nhìn.
Tích hợp nhiệm vụ sư phạm	Khó gắn kèm bài tập hay câu hỏi tương tác trực tiếp lên hiện vật.	Gắn trực tiếp thẻ nhiệm vụ (tags), câu hỏi trắc nghiệm, trò chơi, diễn đàn.
Chi phí và công tác tổ chức	Tốn kém kinh phí di chuyển, quản lý học sinh và đảm bảo an toàn.	Tiết kiệm chi phí di chuyển; phù hợp triển khai trực tiếp tại lớp học.

• Phân tích thực trạng: Khảo sát tại 68 trường THPT thuộc 22 tỉnh/thành phố cho thấy đa số giáo viên và học sinh đều đánh giá cao vai trò của bảo tàng số hóa nhưng tần suất sử dụng còn thấp. Nguyên nhân chính là do thiếu quy trình thiết kế rõ ràng, hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ và các website bảo tàng hiện hành chưa tích hợp các hoạt động học tập phù hợp với chương trình phổ thông.

Chương 3: Nội dung và quy trình thiết kế bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường trung học phổ thông

Chương 3 trình bày các bước số hóa và xây dựng mô hình bảo tàng học tập:

• Phân tích nội dung lịch sử Việt Nam thế kỉ X - XIX trong Chương trình 2018 (lớp 10, 11) với các chủ đề về sự phát triển kinh tế, văn hóa, nghệ thuật và đời sống các dân tộc.
• Tuyển chọn hệ thống tư liệu, hiện vật từ 2 bảo tàng:
  • Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam: Nghệ thuật điêu khắc rồng thời Lý, kiến trúc Phật giáo thời Lý, tượng Phật Bà Quan Âm, gốm hoa nâu thời Lý - Trần, điêu khắc đình làng thời Lê - Nguyễn.
  • Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam: Không gian văn hóa các dân tộc thiểu số, kiến trúc nhà dài và cầu thang nhà dài của người Ê-đê, sinh hoạt văn hóa tinh thần của người Gia-rai ở Tây Nguyên, trang phục truyền thống.
• Xây dựng quy trình 4 bước thiết kế bảo tàng số hóa trên nền tảng ThingLink và Canva:
  1. Bước 1: Xác định mục tiêu và lựa chọn nội dung bài học bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình Lịch sử 2018.
  2. Bước 2: Thu thập, xử lý và số hóa tư liệu, hiện vật (chụp ảnh 360°, ảnh độ phân giải cao, biên tập văn bản thuyết minh, ghi âm audio, video tư liệu).
  3. Bước 3: Thiết lập không gian và gắn thẻ tương tác (tags) trên ThingLink (tích hợp câu hỏi phân tầng theo thang Bloom, trò chơi khởi động, câu hỏi trắc nghiệm, liên kết diễn đàn thảo luận).
  4. Bước 4: Thử nghiệm, chỉnh sửa và hoàn thiện sản phẩm bảo tàng số hóa.

Nội dung trưng bày số hóa	Hiện vật / Tư liệu tiêu biểu	Hình thức tương tác tích hợp
Nghệ thuật điêu khắc và kiến trúc thời Lý - Trần (Bảo tàng Mĩ thuật)	Tượng rồng thời Lý, chân tảng hoa sen, mô hình tháp chùa Phổ Minh.	Thẻ chú giải đa phương tiện, video 360°, câu hỏi phân tích phong cách tạo hình theo thang Bloom.
Không gian văn hóa các dân tộc Tây Nguyên (Bảo tàng Dân tộc học)	Nhà dài Ê-đê, cầu thang chạm khắc mặt trăng và ngực mẹ, cồng chiêng.	Trò chơi trắc nghiệm tìm hiểu biểu tượng văn hóa, câu hỏi phản hồi nhanh, diễn đàn trao đổi nhóm.

Chương 4: Một số biện pháp sử dụng bảo tàng số hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX ở trường trung học phổ thông. Thực nghiệm và thử nghiệm sư phạm

Chương 4 đề xuất các biện pháp dạy học cụ thể và tiến hành thực nghiệm:

• Đề xuất 3 biện pháp sư phạm:
  1. Sử dụng bảo tàng số hóa để tổ chức bài học nội khóa trên lớp: Tích hợp vào các pha của tiến trình dạy học (Khởi động thông qua trò chơi khám phá; Hình thành kiến thức qua quan sát hiện vật 3D và đọc thẻ thông tin; Luyện tập và củng cố thông qua trả lời hệ thống câu hỏi tương tác).
  2. Tổ chức dạy học dự án với bảo tàng số hóa: Giao nhiệm vụ cho các nhóm học sinh tìm hiểu một chủ đề chuyên sâu, sử dụng công cụ Canva để thiết kế sản phẩm báo cáo hoặc tự xây dựng bảo tàng số hóa thu nhỏ.
  3. Sử dụng bảo tàng số hóa để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong ngoại khóa: Tổ chức các buổi tham quan trực tuyến định hướng, sinh hoạt câu lạc bộ lịch sử, tọa đàm văn hóa.
• Tổ chức thực nghiệm và thử nghiệm sư phạm:
  • Triển khai tại 5 trường THPT với các lớp thực nghiệm (TN) và đối chứng (ĐC) tương đương về sĩ số và trình độ nhận thức.
  • Tổ chức thực nghiệm bài học nội khóa chủ đề "Cộng đồng các dân tộc Việt Nam" và các dự án học tập.

Địa bàn thực nghiệm	Lớp thực nghiệm / Sĩ số	Lớp đối chứng / Sĩ số	Nội dung thực nghiệm
THPT Văn Lãng (Lạng Sơn)	10A1 (42 HS)	10A2 (41 HS)	Bài học nội khóa với Bảo tàng Dân tộc học số hóa
THPT Hiền Đa (Phú Thọ)	10A3 (40 HS)	10A4 (40 HS)	Dạy học dự án văn hóa truyền thống
THPT Lương Tài 1 (Bắc Ninh)	10A2 (45 HS)	10A5 (44 HS)	Hoạt động trải nghiệm không gian nghệ thuật Lý - Trần
THPT Quế Võ 1 (Bắc Ninh)	10A1 (43 HS)	10A3 (43 HS)	Bài học nội khóa và dạy học dự án
THPT Quốc Oai (Hà Nội)	10A6 (44 HS)	10A7 (45 HS)	Bài học nội khóa với Bảo tàng Mĩ thuật số hóa

Kết quả xử lý thống kê cho thấy: Tỉ lệ điểm khá, giỏi ở các lớp thực nghiệm luôn cao hơn lớp đối chứng có ý nghĩa thống kê; học sinh thể hiện mức độ hứng thú và mức độ hài lòng cao đối với các hoạt động học tập tương tác trên không gian bảo tàng số hóa.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Góp phần hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận của việc sử dụng phương tiện trực quan số hóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
• Xác lập khái niệm, đặc điểm sư phạm và các yêu cầu cơ bản của bảo tàng số hóa dùng trong dạy học lịch sử dân tộc.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh thực trạng về việc sử dụng bảo tàng và bảo tàng số hóa tại 68 trường THPT trên địa bàn 22 tỉnh, thành phố của Việt Nam.
• Xây dựng quy trình 4 bước thiết kế bảo tàng số hóa sư phạm sử dụng các công cụ công nghệ thông tin phổ thông (ThingLink, Canva), giúp giáo viên có thể tự xây dựng học liệu số mà không đòi hỏi kỹ thuật lập trình phức tạp.
• Số hóa và tích hợp thành công kho tư liệu hiện vật của Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam vào dạy học lịch sử giai đoạn thế kỉ X - XIX.
• Đề xuất hệ thống 3 biện pháp sư phạm cụ thể (bài nội khóa, dạy học dự án, hoạt động trải nghiệm ngoại khóa) đã được kiểm chứng qua thực nghiệm tại 5 trường THPT.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các Sở Giáo dục và Đào tạo: Cần tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng thiết kế và khai thác học liệu số hóa cho giáo viên Lịch sử; đầu tư, nâng cấp đồng bộ hạ tầng công nghệ thông tin tại các trường phổ thông.
• Đối với các viện bảo tàng: Cần chủ động phối hợp với các cơ sở giáo dục, xây dựng các góc trưng bày trực tuyến gắn liền với chương trình giáo dục phổ thông nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục di sản.
• Đối với các trường THPT và tổ chuyên môn: Khuyến khích giáo viên đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học, đưa bảo tàng số hóa vào kế hoạch giáo dục môn học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Nguồn tư liệu số hóa trong luận án chủ yếu tập trung vào hai bảo tàng tại Hà Nội (Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam), chưa mở rộng sang hệ thống các bảo tàng lịch sử quân sự, bảo tàng tổng hợp và bảo tàng địa phương khác.
• Phạm vi nội dung kiến thức giới hạn trong giai đoạn lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX trong Chương trình 2018.
• Nền tảng ThingLink và các công cụ trực tuyến phụ thuộc vào điều kiện kết nối Internet và chính sách tài khoản dịch vụ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng quy trình số hóa và thiết kế không gian học tập ảo đối với các bảo tàng chuyên đề khác (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) phục vụ các giai đoạn lịch sử khác (lịch sử cổ đại, cận đại và hiện đại).
• Nghiên cứu ứng dụng các công nghệ mới hơn như thực tế ảo tăng cường (AR), thực tế ảo nhập vai (VR 3D thời gian thực) và trí tuệ nhân tạo (AI) để nâng cao khả năng tương tác tự động của học sinh trong không gian bảo tàng số hóa.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Giáo viên Lịch sử cấp THPT: Có thể tham khảo trực tiếp quy trình thiết kế bảo tàng số hóa trên ThingLink (Chương 3) và giáo án mẫu cùng các biện pháp tổ chức dạy học bài nội khóa, dạy học dự án (Chương 4) để áp dụng vào giảng dạy thực tế.
• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên sư phạm ngành Lịch sử: Tiếp cận khung lý luận về phương tiện dạy học số hóa, phương pháp nghiên cứu thực trạng và quy trình thực nghiệm sư phạm trong khoa học giáo dục.
• Cán bộ quản lý giáo dục và cán bộ giáo dục tại các bảo tàng: Định hướng xây dựng chương trình kết nối di sản văn hóa với nhà trường phổ thông trên môi trường kỹ thuật số.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án lựa chọn tư liệu của Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam để số hóa? Chương trình Lịch sử 2018 xây dựng nội dung theo các chủ đề, chuyên đề về văn hóa, nghệ thuật, kinh tế và đời sống xã hội. Tư liệu của hai bảo tàng này (điêu khắc rồng thời Lý, kiến trúc Phật giáo, gốm Lý - Trần, nhà dài Ê-đê, văn hóa Gia-rai) giúp học sinh tiếp cận lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX từ góc nhìn trực quan về nghệ thuật và truyền thống dân tộc.

2. Luận án sử dụng công cụ công nghệ nào để thiết kế bảo tàng số hóa? Tác giả lựa chọn công cụ trực tuyến ThingLink làm nền tảng chính để kết nối hình ảnh 360°, ảnh 3D và gắn các thẻ tương tác sư phạm (nhiệm vụ học tập, video, âm thanh, câu hỏi trắc nghiệm, diễn đàn), kết hợp với phần mềm Canva để hỗ trợ học sinh và giáo viên thiết kế các sản phẩm học tập.

3. Ba biện pháp sư phạm chính được luận án đề xuất là gì? Ba biện pháp gồm: (1) Sử dụng bảo tàng số hóa để tổ chức bài học nội khóa trên lớp (khởi động, hình thành kiến thức, luyện tập); (2) Tổ chức dạy học dự án với bảo tàng số hóa (học sinh đóng vai trò nhà nghiên cứu, hướng dẫn viên thiết kế sản phẩm); (3) Sử dụng bảo tàng số hóa để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong ngoại khóa (tham quan ảo, sinh hoạt câu lạc bộ).

4. Quy trình thiết kế bảo tàng số hóa gồm các bước nào? Quy trình gồm 4 bước: Bước 1: Xác định mục tiêu và nội dung bài học theo Chương trình 2018; Bước 2: Thu thập, tuyển chọn và số hóa nguồn tư liệu, hiện vật; Bước 3: Thiết lập không gian và gắn các thẻ tương tác học tập trên ThingLink; Bước 4: Thử nghiệm, chỉnh sửa và hoàn thiện sản phẩm.

5. Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại những đâu và cho kết quả ra sao? Thực nghiệm được triển khai tại 5 trường THPT: THPT Văn Lãng (Lạng Sơn), THPT Hiền Đa (Phú Thọ), THPT Lương Tài 1 (Bắc Ninh), THPT Quế Võ 1 (Bắc Ninh), THPT Quốc Oai (Hà Nội). Kết quả định lượng cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có kết quả kiểm tra và điểm sản phẩm dự án cao hơn lớp đối chứng, đồng thời thể hiện mức độ hứng thú cao với phương pháp học tập tương tác.

Kết luận

Luận án của tác giả Chu Ngọc Quỳnh đã giải quyết một vấn đề cấp thiết trong đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử ở trường THPT thời kỳ chuyển đổi số. Công trình đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng tại 68 trường THPT trên cả nước, và xây dựng quy trình thiết kế bảo tàng số hóa sư phạm trên nền tảng ThingLink và Canva. Hệ thống tư liệu số hóa từ Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cùng 3 biện pháp dạy học đề xuất đã được kiểm chứng tính hiệu quả qua thực nghiệm sư phạm tại 5 trường THPT, cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị cho nghiên cứu và giảng dạy môn Lịch sử theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Để phục vụ cho đề tài luận án, chúng tôi tiếp cận các công trình nghiên cứu theo hai hướng: vấn đề sử dụng bảo tàng trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng; sử dụng bảo tàng số hóa trong DHLS ở trên thế giới và Việt Nam. Trên cơ sở phân tích, đánh giá kết quả các nghiên cứu đã công bố, chúng tôi xác định những vấn đề luận án kế thừa và có thể tiếp tục nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu về sử dụng bảo tàng trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng 1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Bảo tàng có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng không chỉ trong việc lưu trữ, bảo tồn di sản văn hóa, lịch sử mà còn có ý nghĩa đối với sự phát triển giáo dục của mỗi quốc gia.

Các công trình nghiên cứu về giáo dục bảo tàng tập trung nhấn mạnh vai trò, vị trí của bảo tàng và đề xuất một số mục đích, phương pháp sử dụng bảo tàng trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng. Dưới đây là một số nghiên cứu về việc sử dụng bảo tàng trong dạy học, cụ thể như sau: Cuốn sách “Định hướng sư phạm: xem lại mục đích công của các bảo tàng” (Beyond Pedagogy: Reconsidering the Public Purpose of Museums) của hai tác giả Brenda Trofanenko và Avner Segall, (Nxb Sense, 2014) là tập hợp các nghiên cứu làm rõ vai trò, chức năng của bảo tàng đối với cộng đồng:“Bảo tàng là một không gian giao lưu sư phạm, giúp công chúng tìm hiểu về quá khứ, văn hóa, nghệ thuật và thiên nhiên” [62, tr. Trong xã hội, bảo tàng không chỉ thực hiện mục tiêu sưu tập, triển lãm và nghiên cứu hiện vật mà còn là “môi trường học thuật đặc biệt” [6, tr.23] trong đó người học vừa được tìm tòi, khám phá tri thức của nhân loại, vừa được thực hành, trải nghiệm. Các tác giả cũng nhấn mạnh rằng nội dung trưng bày cũng như kiến trúc của mỗi bảo tàng sẽ ảnh hưởng đến trải nghiệm của mỗi cá nhân, do đó các nhà giáo dục cần nỗ lực tìm ra cách thức sử dụng bảo tàng để đạt được mục tiêu sư phạm.

Cuốn sách “Hiện tại và tương lai: Đánh giá về cách học truyền thống ở bảo tàng” (Now and the future: A review of formal learning in museums), Nxb Arts 8 Council England, 2016 đã chỉ ra thực trạng nổi bật của việc sử dụng bảo tàng trong dạy học hiện nay: “Cách học truyền thống ở bảo tàng đã bị lu mờ bởi các chương trình hợp thời hơn. Thực tế, thế hệ trẻ sẽ hạn chế tiếp cận với bảo tàng và nhiều tổ chức văn hóa khác trừ khi nó nằm trong chương trình học hoặc có sự yêu cầu của giáo viên.”, “áp lực của hệ thống giáo dục đang cản trở việc trẻ ra ngoài trường lớp”[82, tr. Vì vậy, trong tương lai các nhà làm giáo dục cần phải nhìn nhận lại vai trò của việc học truyền thống trong bảo tàng, đẩy mạnh thực hiện các biện pháp như tăng cường nhiều hơn cơ hội hợp tác giữa bảo tàng với trường học, hỗ trợ bồi dưỡng các kĩ năng cho GV sử dụng bảo tàng để dạy học, xây dựng chương trình giảng dạy tại bảo tàng, ứng dụng các sáng kiến kỹ thuật số đưa bảo tàng vào tuyến đầu phục vụ cho việc học tập. Kết quả nghiên cứu là cơ sở quan trọng để khẳng định việc cần phải thay đổi cách thức, phương pháp sử dụng bảo tàng trong dạy học sao cho phù hợp nhất với số lượng người học hiện nay.

Việc sử dụng bảo tàng số hóa có thể coi là một giải pháp cho vấn đề trên. Trong nghiên cứu của tác giả Jeffrey P. Bonner, “Bảo tàng trong lớp học và lớp học trong bảo tàng” (Museums in the Classroom and Classrooms in the Museum, Wiley on behalf of the American Anthropological Association, 1985) đã nhấn mạnh đến hai vai trò cơ bản của bảo tàng: “Một là, bảo tàng có thể được sử dụng như một nguồn kiến thức giảng dạy bằng cách kết hợp tổ chức các cuộc triển lãm, sử dụng các mẫu vật vào chương trình giảng dạy hiện hành. Hai là, bảo tàng có thể đem đến môi trường lý tưởng cho các chương trình thực tập, ngoại khóa có lợi cho học sinh, sinh viên” [71, tr.

Thực tế hiện nay ở Việt Nam, các bảo tàng chú trọng vào việc bảo quản và duy trì hiện vật, còn liên kết và thực hiện các chương trình giáo dục là ưu tiên số hai. Trong khi đó, tại trường học, mục tiêu trọng tâm là dạy kiến thức, việc sử dụng tư liệu của bảo tàng hoặc tổ chức các hoạt động học tập tại bảo tàng để tăng tính trải nghiệm của HS… chưa thực sự được đặt trọng tâm. Trong bài viết “Xem xét lại việc sử dụng bảo tàng để dạy học cho giáo viên các cấp” (Rethinking Museums' Adult Education for K-1 2 Teachers, 2008) tác giả Alan S. Marcus đã đề xuất vấn đề sử dụng bảo tàng để giáo dục, tập huấn nhằm nâng cao năng lực dạy học cho GV, trong đó “giáo viên với tư cách là người lớn đi học” [57, tr.7] được đặt mình vào vị trí của HS để khám phá bảo tàng.

Việc liên kết giữa bảo tàng với trường học trong đào tạo GV như vậy, một mặt phát huy chức 9 năng giáo dục của bảo tàng với mọi đối tượng trong trường học; mặt khác có tác dụng củng cố và mở rộng nội dung kiến thức về môn học GV đảm nhiệm, giúp GV rèn luyện các kĩ năng cần thiết và tự định hướng biện pháp sử dụng bảo tàng để dạy học cho HS đạt được hiệu quả. Nghiên cứu trên là cơ sở lý luận quan trọng để xây dựng bảo tàng số hóa, đó là xây dựng dựa trên nhu cầu của người học. Muốn làm được điều đó, GV cần đặt mình vào vị trí của HS để lựa chọn nội dung, hình thức và phương pháp học tập phù hợp. Trong bài viết “Bảo tàng và Giáo dục” (Museum and Education, OHRJ, Vol.

1, 2013) tác giả Prabhas Kumar Singh đã khẳng định vị trí và vai trò của bảo tàng đối với sự phát triển giáo dục của một quốc gia: “Ở một quốc gia đang phát triển, các hoạt động giáo dục trong bảo tàng là một vũ khí mới, một công cụ được khai thác cho sự phát triển toàn diện và sự hiểu biết của con người”, “Bảo tàng phải như một công cụ giáo dục và phát triển văn hóa cho tất cả mọi người. Từ những người mù chữ cho đến những người trí thức” [83, tr. Do đó, tác giả đã đề xuất một số biện pháp cần thiết như đẩy mạnh sự phối hợp giữa các bảo tàng, các tổ chức giáo dục và các tổ chức phi chính phủ; tổ chức các triển lãm theo chủ đề tại bảo tàng để mọi người ở mọi lứa tuổi và các tầng lớp trí thức đều có thể có thể kết nối với nhau; hơn thế nữa, các bảo tàng cần liên kết xây dựng kế hoạch, chương trình giáo dục với các trường học để bảo tàng đến được gần hơn với thế hệ trẻ. Có như vậy, bảo tàng mới phát triển bền vững và thực hiện tốt chức năng giáo dục.

Đây là những gợi ý giúp định hình ý tưởng và xây dựng biện pháp sử dụng bảo tàng trong dạy học một cách hiệu quả. Đề tài luận văn “Trải nghiệm học tập: Sử dụng trải nghiệm học tập tại bảo tàng như một tư liệu dạy học để phát triển chương trình và phát triển tính tích cực của học sinh” (The Learning Trip: Using the Museum Field Trip Experience as a Teaching Resource to Enhance Curriculum and Student Engagement, Đại học California, 2011), tác giả Jennifer Tuffy đã nhấn mạnh vai trò, ý nghĩa của những chuyến trải nghiệm học tập ở bảo tàng, đặc biệt cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho GV và HS trong quá trình học tập. “Để có một chuyến trải nghiệm thành công tại bảo tàng thì yếu tố chuẩn bị, xây dựng kế hoạch, ý tưởng, thiết kế các hoạt động là vô cùng quan trọng và cần thiết” [73, tr. Đây là những gợi ý quan trọng để có thể xây dựng chương trình khoa học cho việc học tập trải nghiệm tại bảo tàng đối với các môn khoa học xã hội nói chung và môn LS nói riêng.

10 Đề tài luận văn “Hướng dẫn giáo viên tạo một bảo tàng tại lớp học ở Phillipines” (Teacher's guide to creating a classroom museum in the Philippines, Đại học Florida, 2010), tác giả Ethel D.Villafranca đã khẳng định vai trò quan trọng của bảo tàng đối với sự phát triển của giáo dục “Trải nghiệm tại bảo tàng đem đến kết quả của sự học tập toàn diện vì nó tác động đến cả ba khía cạnh của việc học: nhận thức, cảm xúc và tâm lý” [68, tr. Nhưng ở Phillippines, cả vấn đề tài chính lẫn địa lí đang cản trở HS đến thăm các viện bảo tàng. Bảo tàng ở Phillippines cũng không có đủ các chương trình và tài liệu cho GV để tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho HS. Tác giả đã đề xuất xây dựng các học phần đặc biệt (mục tiêu, nội dung, phương pháp, công cụ đánh giá) cho những lớp học bảo tàng tại địa phương (đưa bảo tàng đến lớp học).

Nhờ đó, HS học được những kĩ năng quan trọng có thể áp dụng trong và ngoài lớp học, đồng thời hình thành thái độ tích cực đối với bảo tàng. Kết quả nghiên cứu là hướng dẫn cụ thể để thiết kế nội dung dạy học trên lớp gắn với bảo tàng cho đề tài luận án. Luận văn “Bảo tàng, Trung tâm học tập và Giáo dục về sự phát triển bền vững” (Museums, Learning Centers and Education for Sustainable Development, Đại học Olso Blindern, Na Uy, 2014), tác giả Annelie Ott đã khẳng định vai trò của các bảo tàng đối với sự phát triển một nền giáo dục bền vững, bảo tàng góp phần thực hiện mục tiêu nâng cao nhận thức và hành động của người dân trong xã hội hiện đại, đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Sự liên kết giữa chiến lược giáo dục phát triển bền vững và các bảo tàng là bước đi đôi bên đều có lợi và phát huy được chức năng giáo dục của bảo tàng đối với công chúng.

Để thực hiện được điều đó, tác giả đề xuất các biện pháp cần thiết như sửa đổi chương trình giảng dạy quốc gia đưa bảo tàng vào trong chương trình, tăng cường nguồn tài trợ vào các dự án giáo dục bảo tàng. Nhắc đến bảo tàng, chúng ta thường nghĩ đến nơi lưu trữ và trưng bày các hiện vật, dấu tích của LS.