Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về ý chí, rèn luyện ý chí 1. Các nghiên cứu về phẩm chất ý chí, cấu trúc ý chí 1. Các nghiên cứu về phẩm ý chí con người, quân nhân Tác giả A.V Xuvorov (1950), với tác phẩm “Khoa học để chiến thắng” [114], đã chỉ ra phẩm chất cần thiết của một người lính: Lòng yêu Tổ quốc, ý thức về nghĩa vụ quân sự; lòng tin vào thắng lợi; nhanh trí, sáng kiến, tương trợ; ý chí kiên cường, mưu trí, tích cực.
Trong đó, nhanh trí, sáng kiến, ý chí kiên cường, mưu trí là biểu hiện về phẩm chất ý chí của người lính. Tác giả Ceruchiaski (1961), với cuốn "Bồi dưỡng ý chí" [10], nghiên cứu về ý chí con người, tác giả đã chỉ ra các phẩm chất đặc trưng của ý chí đó là: Tính mục đích; tính nguyên tắc và độc lập; tính quả quyết; tính kiên định và sự tự kiềm chế; dũng cảm và lòng gan dạ. A Rudich (1962), với cuốn “Tâm lý học thể thao”, theo tác giả ý chí được biểu hiện trong những hành động có chủ tâm nhằm đạt đến mục đích đã định. Rèn luyện ý chí cho vận động viên là phải dựa trên cơ sở phát triển các phẩm chất ý chí của cá nhân như: Tính sáng kiến, tính quả quyết, tính dũng cảm, nghị lực, tinh thần chịu đựng gian khổ [76, tr.
Macarov (1963), với cuốn “Biện luận và các vấn đề của hải quân” [56], đã đưa ra quy tắc “hãy nhớ tới chiến tranh”, để nhắc nhở các thủy thủ, muốn xây dựng các phẩm chất như: dũng cảm; nhanh trí; bình tĩnh; tầm quan sát; sức chịu đựng; sự khéo léo. đây chính là các phẩm chất ý chí cần thiết của người thủy thủ. 16 Trong cuốn “Tâm lý học quân sự” Liên Xô [30], các tác Phạm Hoàng Gia và Thế Trường (biên dịch), đã chỉ ra các phẩm chất ý chí của người chiến sĩ Xô Viết: Tính hướng đích, tính cương quyết, tính cương nghị, tính kiên trì, tính tự kiềm chế và tự chủ, óc sáng kiến, tính cam đảm và gan dạ, tính độc lập, tính kỷ luật, tính kiên định và tinh thần dũng cảm. Tác giả K Platonov (1983), với cuốn "Tâm lý học lý thú" [69], cho rằng ý chí được đặc trưng bằng sự cố gắng nhằm khắc phục những trở ngại trên đường đi tới mục đích.
Tác giả khẳng định: Mục đích cao xa, niềm khát khao mãnh liệt vươn tới mục đích; tinh thần bền bỉ; tính cương quyết là những nhân tố quyết định phẩm chất ý chí. Nhóm tác giả của Trường Đại học tổng hợp Lêningrat, khi nghiên cứu về hoạt động thiết kế kỹ thuật, các tác giả đã nêu ra 109 yêu cầu về phẩm chất tâm lý của người kỹ sư thiết kế. Trong đó có những phẩm chất tiêu biểu như: Tính chấp hành; tính độc lập được xem là những phẩm chất đặc trưng cho hành vi ý chí của người kỹ sư thiết kế [dẫn theo 89, tr.V Đulov, với tác phẩm “Tâm lý học tư pháp”, tác giả đã nêu ra các phẩm chất tâm lý của điều tra viên như tư tưởng vững vàng; khả năng tư duy tốt; tính kiên định, tính cương quyết; tính kiềm chế… Trong đó, tính kiềm chế là phẩm chất ý chí của điều tra viên [dẫn theo 89, tr.G Covaliov, với cuốn “những cơ sở tâm lý học của việc cải tạo phạm nhân”, tác giả đã chỉ ra phẩm chất tâm lý quan trọng trong hoạt động nghiệp vụ của người cán bộ quản giáo đó là phẩm chất ý chí cứng rắn, góp phần vào thành công của người cán bộ quản giáo [dẫn theo 89, tr. Tác giả Stogdill (1997), với cuốn "Nghệ thuật lãnh đạo" (do Nguyễn Hữu Lam dịch), chỉ ra những phẩm chất tâm lý của người lãnh đạo như sự thông minh, hiểu biết nhu cầu, tự tin, hiểu biết nhiệm vụ, có trách nhiệm., trong đó kiên trì trong việc giải quyết các vấn đề là phẩm chất của ý chí [45, tr.
17 Như vậy, các tác giả đã chỉ ra các phẩm chất ý chí con người và chiến sĩ trong quân đội như: tính hướng đích, tính cương quyết, tính cương nghị, tính kiên trì, tính tự kiềm chế, tính tự chủ, óc sáng kiến, tính can đảm và tính gan dạ, tính độc lập, tính kỷ luật, tính kiên định, tinh thần dũng cảm. Các nghiên cứu về cấu trúc của ý chí Tác giả V.I Selivanov (1947), với cuốn "Tâm lý học và tính tích cực của ý chí" [79] thuộc Đại học tổng hợp Riazan, đã đưa ra mô hình cấu trúc ý chí gồm hai thành phần: Thành phần động cơ; thành phần thực hiện. Đây là hai yếu tố chủ yếu trong hoạt động ý chí của con người, đó là yếu tố thúc đẩy (động cơ) và yếu tố hành động (thực hiện). Song tác giả chưa đề cập đến vấn đề nhận thức, có nghĩa là chưa nêu ra mục đích của hành động.
L Rubintein (1960), trong cuốn "Những cơ sở của tâm lý học đại cương" [75], đã đưa ra cấu trúc ý chí gồm bốn thành phần: Những thúc đẩy và tự ý thức về mục đích; sự đấu tranh của các động cơ; ra quyết định; thực hiện. Bốn thành phần được tác giả đưa ra đây là biểu hiện về các giai đoạn của hành động ý chí đã được nhiều tác giả nêu ra hay còn gọi là cấu trúc của hành động ý chí. Dó đó, các thành phần được tác giả đưa ra chưa thể hiện rõ được cấu trúc ý chí của con người trong hoạt động. Tác giả đã chỉ ra được ba thành tố cơ bản trong cấu trúc ý chí gồm: nhận thức, động cơ, thao tác.
Trong đó thành tố “động cơ” là yếu tố thúc đẩy, biểu hiện về thái độ của con người trong hành động, đây là quan điểm khá rõ ràng về cấu trúc ý chí. Setrenov (1947), với cuốn "Tuyển tập triết học và tâm lý học chọn lọc" [77], xem ý chí là một mặt hoạt động của trí tuệ và những tình 18 cảm đạo đức của nhân cách. Ý chí có cấu trúc ba thành phần: Nhận thức; cảm xúc; hành vi (hoạt động). Như vậy, tác giả đã nêu ra được ba thành phần cơ bản về cấu trúc của ý chí, trong đó thành phần “cảm xúc” thuộc về yếu tố thúc đẩy là sự biểu hiện “thái độ” của con người trong hoạt động.
Tuy nhiên, tác giả cũng chưa đề cập đến yếu tố hành vi, hành động của ý chí. Tóm lại, các tác giả khi nghiên cứu về cấu trúc của ý chí đều cho rằng ý chí được cấu tạo bởi các thành phần khác nhau, trong đó tiêu biểu là các thành phần cơ bản như: nhận thức; đạo đức; tâm sinh lý; động cơ; cảm xúc; hành vi; thao tác… đây chính là những yếu tố quan trọng. Đặc biệt quan điểm cấu trúc ý chí có sự đồng nhất của hai tác giả A. M Setrenov gắn với ba thành tố: nhận thức, động cơ (cảm xúc), thao tác (hành vi), là quan điểm nhận được nhiều đồng thuận của các nhà nghiên cứu hơn cả.
Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến ý chí, rèn luyện ý chí Tác giả Ceruchiaski với cuốn “Bồi dưỡng ý chí” [8], cho rằng có hai loại trở ngại ảnh hưởng đến hoạt động ý chí của con người, đó là trở ngại bên trong và trở ngại bên ngoài. Trở ngại bên trong là nguyện vọng đối lập, tiêu cực, lười biếng, mệt mỏi, sợ sệt, e thẹn, không cẩn thận, danh dự hão và cố chấp. Trở ngại bên ngoài là những trở ngại khách quan xảy ra trong điều kiện tự nhiên, hoặc những trở ngại do người khác đưa đến hoặc những khó khăn gắn liền với việc giải quyết nhiệm vụ mới. Sipnhep với cuốn “Ý chí rèn luyện trong đấu tranh” [80], khi nghiên cứu về rèn luyện ý chí trong đấu tranh, tác giả cho rằng việc nắm vững chủ nghĩa Mác-Lênin là điều kiện đầu tiên, cơ bản để giáo dục ý chí cho mỗi 19 người.
Ý chí được biểu hiện trong khát vọng vượt khó khăn, trên cơ sở hiểu rõ được mục đích hoạt động vì sự nghiệp chung. Tác giả chỉ ra ý chí đã nảy nở và phát triển trong lao động, khi con người say sưa lao động thì ý chí càng được phát triển và củng cố. Đồng thời, tác giả đã nhấn mạnh đến vai trò to lớn của tập thể trong rèn luyện ý chí, giáo dục khí chất con người. A Ruđich với cuốn “Tâm lý học thể thao” [76], đã cho rằng nhu cầu lại là nguyên nhân kích thích gây ra ý chí, làm cho ý chí phát triển và gây ra hành động của mỗi cá nhân.
Theo tác giả, tất cả những động tác có ý chí, thực chất là những ảnh hưởng đã được học tập và do ảnh hưởng của điều kiện sống. Đối với vận động viên bóng chuyền, giáo dục thể lực là rèn luyện cho họ có kỹ xảo vận động thân thể, ảnh hưởng của giáo dục không chỉ là phát triển thể lực, mà là phát triển cả khả năng về hành động ý chí. Trong cuốn “Tâm lý học quân sự” [30], do tác giả Phạm Hoàn Gia và Thế Trường (biên dịch), cho rằng yếu tố ảnh hưởng đến rèn luyện ý chí của con người đó là “hoàn cảnh”; nhu cầu chính là nguồn gốc hình thành nên tích tích cực của ý chí; trình độ nhận thức và những rung cảm của con người về nghĩa vụ xã hội là một thành phần căn bản của ý chí; sự tu dưỡng của mỗi cá nhân; tập thể có vai trò quan trọng trong việc rèn luyện ý chí của mỗi cá nhân. Ph Sramtrenco với cuốn “Những vấn đề tâm lý học trong chỉ huy bộ đội” [83], đã chỉ ra việc hình thành một cách có hiệu quả các phẩm chất ý chí phụ thuộc vào công tác cá biệt với từng sĩ quan.
Việc giáo dục các phẩm chất ý chí về nhiều mặt phụ thuộc vào sự vận dụng các phương pháp dạy học và giáo dục tiên tiến; phụ thuộc vào điều kiện học tập sát với thực tế chiến đấu; phụ thuộc vào trình độ và kinh nghiệm của đội ngũ cán bộ huấn luyện; sự tham gia của các lực lượng giáo dục trong đơn vị; phụ thuộc vào việc tự rèn luyện ý chí của mỗi người. Kennedy với cuốn “Làm thế nào để phát triển sức mạnh của ý chí” [44], cho rằng sức mạnh ý chí là kết quả của một nhân cách được tổ chức tốt, 20 để phát triển ý chí cần tạo ra một lý tưởng sống và niềm tin vào bản thân. Theo tác giả, sức mạnh ý chí cũng cần có lòng tự trọng, ý chí là tính cách của con người trong hành động, lý tưởng là bí quyết về sức mạnh ý chí.