Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí luận Chương 2. Không gian văn hóa Sa Pa và hoạt động du lịch ở Sa Pa Chương 3. Thực trạng và nguyên nhân lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa Chương 4.
Tác động của lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa Chương 5. Khuyến nghị chính sách cho vấn đề lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa 19 Chƣơng 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1.
Những công trình nghiên cứu về lao động trẻ em Trẻ em là thuật ngữ dùng để phân biệt với người trưởng thành và căn cứ để phân biệt thường là độ tuổi. Trên thế giới, mỗi quốc gia có những quy định khác nhau về độ tuổi trẻ em. Theo điều 1, Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989: Trẻ em là những người dưới 18 tuổi, trừ khi pháp luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn. Tuy vậy mỗi quốc gia có những quy định khác nhau, có nước quy định trẻ em là những người dưới 14, 15, 16, 17 hay dưới 18.
Theo điều 2, Công ước số 182 của ILO năm 1999 về nghiêm cấm và hành động khẩn cấp xóa bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất, thuật ngữ "trẻ em" sẽ áp dụng cho tất cả những người dưới 18 tuổi. Ở Việt Nam, theo Điều 1, Luật Trẻ em năm 2016 thì "Trẻ em là người dưới 16 tuổi". Như vậy, luật pháp của Việt Nam quy định độ tuổi là trẻ em thấp hơn so với quy định chung của thế giới là 2 tuổi. Hệ thống pháp luật của Việt Nam đến nay đều lấy mốc này để quy định quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm của công dân.
Bên cạnh khái niệm trẻ em, pháp luật Việt Nam còn có khái niệm "người chưa thành niên", tùy theo ngành luật (dân sự, hành chính, hình sự, hôn nhân gia đình, lao động…), ví dụ: "Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi" (Khoản 1, Điều 21, Bộ luật Dân sự, 2015); "Người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi" (Điều 143, Bộ luật Lao động 2019). Vấn đề lao động trẻ em được nghiên cứu rất nhiều trên thế giới tuy nhiên cho đến nay, vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về lao động trẻ em. Mỗi một học giả, mỗi quốc gia, mỗi khu vực lại có những cách hiểu hoặc giới hạn khác nhau để phân biệt khái niệm này. Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) là tổ chức chủ trì và công bố nhiều công trình nghiên cứu về lao động trẻ em, đưa ra các khung xác định lao động trẻ em để phân biệt với các hình thức khác.
Trên website chính thức và trên các ấn phẩm của ILO, "Lao động trẻ em thường được định nghĩa là công việc tước đi tuổi thơ của trẻ, tiềm năng và phẩm giá của chúng, và điều đó có hại cho sự phát triển thể chất và tinh thần. Nó đề cập đến công việc: 20 - Nguy hiểm về tinh thần, thể chất, xã hội hoặc đạo đức và có hại cho trẻ em - Và can thiệp vào việc học của trẻ bằng cách: tước đi cơ hội đến trường; bắt buộc họ phải nghỉ học sớm; hoặc yêu cầu họ cố gắng kết hợp việc đi học với công việc quá dài và nặng nề" [82]. Như vậy, công việc cụ thể có thể được gọi là lao động trẻ em hay không, tùy thuộc vào độ tuổi của trẻ, loại và giờ làm việc, các điều kiện làm việc và các mục tiêu mà từng quốc gia theo đuổi. Câu trả lời khác nhau giữa các quốc gia, cũng như giữa các ngành trong các quốc gia.
ILO đưa ra Công ước số 138 xác lập những mức tuổi lao động tối thiểu, bao gồm tuổi tối thiểu cơ bản, tuổi tối thiểu áp dụng với các công việc nguy hại; tuổi tối thiểu áp dụng với những công việc nhẹ nhàng như sau: Bảng 1. Mức tuổi lao động tối thiểu xác lập theo quy định của Công ước số 138 Tuổi tối thiểu áp Tuổi tối thiểu ngoại lệ, áp dụng Mức tuổi lao động dụng chung cho cho các quốc gia mọi quốc gia đang phát triển Tuổi tối thiểu cơ bản (Điều 2) Không dưới 15 tuổi Không dưới 14 tuổi Tuổi tối thiểu áp dụng với các Không dưới 18 tuổi Không dưới 16 tuổi nhưng an toàn công việc nguy hại (Điều 3) và phẩm hạnh phải được đảm bảo Tuổi tối thiểu áp dụng với các 13 - 15 tuổi công việc nhẹ nhàng (Điều 7) Nguồn: ILO, công ước 138 ILO cũng đưa ra một khung xác định để phân biệt khi nào được coi là lao động trẻ em khi nào không phải, được minh họa trong sơ đồ 1. Khung đo lường lao động trẻ em của ILO Nguồn: ILO Về thời gian làm việc để xác định có phải là lao động trẻ em hay không của nhóm từ 15 đến 17 tuổi trong Sơ đồ 1.1 chưa rõ, trong các văn bản khác của ILO đã được xác định cụ thể hơn như trong bảng 1.2 là các ô bôi màu, đó là khi trẻ em làm trong lĩnh vực hoặc ngành nghề nguy hiểm, hoặc thời gian quá 43 giờ/tuần. Khung xác định lao động trẻ em của ILO LOẠI CÔNG VIỆC NHÓM Công việc không nguy hiểm Công việc nguy hiểm TUỔI (trong lĩnh vực và ngành nghề ngành không (trong lĩnh vực và ngành nguy hiểm và thời gian không quá dài) nghề nguy hiểm hoặc thời Việc nhẹ Việc trung bình gian quá dài (>43 giờ/tuần) (<14 giờ/tuần) (>14 giờ/tuần - <43 giờ/tuần) 6-11 tuổi 12-14 tuổi LAO ĐỘNG TRẺ EM PHẢI LOẠI BỎ 15-17 tuổi Nguồn: ILO 22 Bảng 1.3 giải thích cụ thể hơn về các yếu tố không nguy hiểm hay nguy hiểm, các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất bằng việc chia các nhóm tuổi và các hình thức công việc theo: có thể chấp nhận và tích cực, không thể chấp nhận và tiêu cực cần loại bỏ khẩn cấp.
Phân biệt công việc không nguy hiểm và các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất Nhóm tuổi Hình thức lao động Công việc không nguy hiểm Các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất (<43 giờ/tuần) Việc bình Các hình Việc nhẹ <14 thường Việc nguy hiểm và thức lao động giờ/tuần >14 giờ trong ngành công nghiệp tồi tệ nhất vô và < 43 điều kiện giờ/tuần Dẫn đến những ảnh hưởng Không làm: xấu đến sự an toàn, sức Trẻ em bị - Tổn hại đến khỏe và sự phát triển đạo buôn bán, sức khỏe và sự đức của trẻ. cưỡng bức phát triển của trẻ Bao gồm: Khối lượng công lao động, - Ảnh hưởng tới việc quá mức, điều kiện lao tham gia việc đi học của động và hoặc cường độ làm xung đột vũ trẻ tại trường và việc về thời lượng hoặc số trang, mại tham gia đào tạo giờ làm việc, ngay cả khi dâm, khiêu nghề cũng như công việc được biết là dâm và các khả năng hưởng không nguy hiểm hoặc hoạt động bất lợi từ giáo dục không an toàn hợp pháp VD: Khai thác và xây dựng 5 – 11 tuổi 12 – 14 tuổi 15 – 17 tuổi LƯU Ý: Các ô bôi xám được coi là hình thức lao động trẻ em cần loại bỏ theo Công ước ILO số 38 và 182 Nguồn: ILO 23 Bảng độ tuổi và cách phân biệt các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất là căn cứ quan trọng để các quốc gia xác định lao động trẻ em trong hệ thống pháp luật của mình. Như vậy, thông qua các hình và bảng trên có thể tóm tắt cách xác định của ILO như sau: Bảng 1. Phân biệt lao động trẻ em và không phải lao động trẻ em theo độ tuổi và giờ làm việc của ILO Lao động trẻ em Không phải lao động trẻ em - Trẻ dưới 11 tuổi làm bất cứ công việc gì hoặc bao nhiêu giờ, dù việc nhẹ hay việc nặng.
- Trẻ từ 12 đến 14 tuổi làm việc trên 14 - Trẻ từ 12 đến 14 tuổi làm việc dưới 14 giờ/tuần. giờ/tuần, việc nhẹ, không gây ảnh hưởng - Trẻ từ 15 đến 17 tuổi làm việc trên 43 xấu tới trẻ giờ/tuần. - Trẻ từ 15 đến 17 tuổi làm việc dưới 43 - Tất cả các lứa tuổi nếu làm việc trong môi giờ/tuần, việc bình thường, không gây ảnh trường nguy hiểm, độc hại… hưởng xấu tới trẻ Nguồn: ILO Lao động trẻ em cũng được nghiên cứu bởi nhiều tổ chức quốc tế khác. Theo Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em, các quốc gia thành viên phải đảm bảo bảo vệ trẻ em không bị bóc lột về kinh tế và không phải làm bất kỳ công việc nào nguy hiểm hoặc ảnh hưởng đến việc học hành của trẻ em, hoặc có hại đối với sức khỏe hay sự phát triển về thể chất, trí tuệ, tinh thần, đạo đức, hay xã hội của trẻ em [31].
Điều này có thể được hiểu là các quốc gia bảo vệ trẻ em khỏi các hình thức lao động trẻ em. Như vậy, khái niệm mà ILO hay Công ước quốc tế về Quyền trẻ em đưa ra khi xác định thế nào là lao động trẻ em thì phải nhìn nhận các tác động không tốt của công việc đối với thể chất, tinh thần, đạo đức của trẻ. Nhóm công tác khu vực về Lao động trẻ em (2003) đưa ra khái niệm khái niệm về lao động trẻ em dựa trên định nghĩa của ILO: "Lao động trẻ em bao gồm tất cả những loại công việc trẻ em làm cho tới tuổi 18 mà làm tổn hại tới sức khỏe hay sự phát triển thể chất, tâm hồn, trí tuệ, tinh thần hay xã hội của trẻ và làm ảnh 24 hưởng tới việc học hành của trẻ" [35]. Như vậy, khái niệm này cụ thể hơn về độ tuổi của trẻ em, đó là dưới 18 tuổi, theo đúng tuổi trong Công ước quốc tế về Quyền Trẻ em.
Joanna Rea (2008) trong cuốn Child Labor, đã trích dẫn định nghĩa về lao động trẻ em theo Công ước quốc tế về Quyền trẻ em, đồng thời đưa ra những nhận định cụ thể hơn: Lao động trẻ em thường được định nghĩa là công việc được thực hiện bởi trẻ em dưới 18 tuổi mà có hại cho sự phát triển về thể chất, cảm xúc, trí tuệ, xã hội và tinh thần của chúng. Lao động trẻ em bao gồm mọi trẻ em không đi học - không phân biệt trẻ em làm công việc có lương hay không lương; cho dù trẻ đang làm việc cho gia đình hoặc cho người khác; dù làm việc trong các ngành nghề nguy hiểm hay không nguy hiểm; cho dù làm việc hàng ngày hoặc trên cơ sở hợp đồng hoặc là một lao động được bảo lãnh [85].