Lao động Trẻ Em Trong Du Lịch Ở Sa Pa: Luận Án Tiến Sĩ

Nghiên cứu về lao động trẻ em trong ngành du lịch tại Sa Pa. Phân tích thực trạng, nguyên nhân và đề xuất giải pháp bảo vệ trẻ em, phát triển du lịch bền vững.

• Tác giả: Vũ Hƣơng Lan
• Người hướng dẫn: TS. Trần Đức Thanh
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Lao Động Trẻ Em Trong Du Lịch Ở Sa Pa
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1.2. DANH MỤC CÁC BẢNG
• 1.3. DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• 1.4. Lý do chọn đề tài
• 1.5. Mục tiêu của luận án
• 1.6. Nhiệm vụ của luận án
• 1.7. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
• 1.8. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.9. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.9.1. Cách tiếp cận của luận án
• 1.9.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.9.2.1. Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu
• 1.9.2.2. Phương pháp nghiên cứu khu vực học
• 1.9.2.3. Phương pháp nghiên cứu điền dã
• 1.9.2.4. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 1.10. Đóng góp của luận án
• 1.11. Cấu trúc của luận án
• 2. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 2.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Những công trình nghiên cứu về lao động trẻ em
• 2.3. Những công trình nghiên cứu về lao động trẻ em trong du lịch
• 2.4. Những công trình nghiên cứu liên quan đến trẻ em và du lịch Sa Pa
• 2.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.6. Cơ sở lý luận về lao động trẻ em trong du lịch
• 2.6.1. Các khái niệm cơ bản
• 2.6.2. Lao động trẻ em
• 2.6.3. Lao động trẻ em trong du lịch
• 2.6.4. Phân biệt một số khái niệm liên quan
• 2.6.5. Khung xác định lao động trẻ em trong du lịch ở Việt Nam
• 2.6.6. Khung nghiên cứu lao động trẻ em trong du lịch
• 2.7. Tiểu kết chương 1
• 3. KHÔNG GIAN VĂN HÓA SA PA VÀ HOẠT ĐỘNG DU LỊCH Ở SA PA
• 3.1. Không gian văn hóa Sa Pa
• 3.2. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên
• 3.3. Điều kiện kinh tế xã hội, dân cư
• 3.4. Văn hóa của một số dân tộc thiểu số ở Sa Pa
• 3.4.1. Dân tộc Mông
• 3.4.2. Dân tộc Dao
• 3.5. Hoạt động du lịch ở Sa Pa
• 3.5.1. Tài nguyên du lịch ở Sa Pa
• 3.5.2. Các điểm du lịch chính ở Sa Pa
• 3.5.3. Kết quả hoạt động du lịch ở Sa Pa
• 3.6. Tiểu kết chương 2
• 4. THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN LAO ĐỘNG TRẺ EM TRONG DU LỊCH Ở SA PA
• 4.1. Khái quát tình hình lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa
• 4.2. Cơ cấu lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa
• 4.2.1. Giới tính và dân tộc
• 4.2.2. Độ tuổi và trình độ học vấn
• 4.3. Nguyên nhân lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa
• 4.3.1. Các yếu tố đẩy
• 4.3.1.1. Nhận thức sai lệch
• 4.3.1.2. Gia đình tan vỡ
• 4.3.1.3. Thiếu công việc phù hợp cho cha mẹ trẻ em
• 4.3.2. Các yếu tố kéo
• 4.3.2.1. Sự hấp dẫn của công việc
• 4.3.2.2. Sự hấp dẫn của khách du lịch
• 4.3.2.3. Bạn bè lôi kéo
• 4.3.3. Các nguyên nhân khác
• 4.3.3.1. Thực thi pháp luật chưa triệt để
• 4.3.3.2. Nhu cầu và tình thương của khách du lịch
• 4.3.3.3. Sức ép kinh tế của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ
• 4.4. Tiểu kết chương 3
• 5. TÁC ĐỘNG CỦA LAO ĐỘNG TRẺ EM TRONG DU LỊCH Ở SA PA
• 5.1. Tác động tiêu cực
• 5.1.1. Tác động tới sức khỏe và sự phát triển thể chất của trẻ em
• 5.1.2. Ảnh hưởng tới sự phát triển tâm lý trẻ em
• 5.1.3. Ảnh hưởng việc học của trẻ em
• 5.1.4. Tạo ra hình ảnh xấu về điểm đến du lịch
• 5.2. Tác động tích cực
• 5.2.1. Mang lại thu nhập cho trẻ em và gia đình
• 5.2.2. Cải thiện điều kiện sống của trẻ em và gia đình
• 5.2.3. Rèn luyện kỹ năng và ngoại ngữ cho trẻ em
• 5.3. Tiểu kết chương 4
• 6. KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH CHO VẤN ĐỀ LAO ĐỘNG TRẺ EM TRONG DU LỊCH Ở SA PA
• 6.1. Các quy định của pháp luật
• 6.2. Quy hoạch phát triển du lịch Sa Pa
• 6.3. Kết quả nghiên cứu thực trạng
• 6.4. Hoàn thiện hành lang pháp lý, chính sách
• 6.5. Truyền thông nâng cao nhận thức
• 6.5.1. Với trẻ em và gia đình có trẻ em lao động
• 6.5.2. Với khách du lịch
• 6.5.3. Với cán bộ làm công tác trẻ em
• 6.5.4. Với người dân địa phương và cộng đồng
• 6.5.5. Với doanh nghiệp du lịch
• 6.6. Phát triển kinh tế địa phương và phát triển du lịch cộng đồng
• 6.7. Tổ chức dạy nghề
• 6.8. Tiểu kết chương 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Lao động trẻ em và Du Lịch Sa Pa Cấp Bách

Vấn đề lao động trẻ em ngày càng được quan tâm trên toàn cầu, trong đó có Việt Nam. Năm 2021, ILO ước tính có 160 triệu lao động trẻ em, tăng 8.4 triệu so với 4 năm trước. Du lịch phát triển ở các quốc gia đang thu hút nhiều lao động trẻ em. Ấn Độ có khoảng 13 triệu trẻ em tham gia vào ngành du lịch. Tại Việt Nam, năm 2018, có 1.03 triệu em được xác định là lao động trẻ em, chiếm 5.4% tổng số trẻ em 5-17 tuổi. Sa Pa, với trên 82% dân số là người dân tộc thiểu số, đối mặt với thách thức này. Nghiên cứu chuyên sâu về lao động trẻ em trong du lịch Sa Pa là cần thiết để đề xuất giải pháp bền vững.

1.1. Thực trạng Lao động trẻ em Toàn Cầu và Tại Việt Nam

Theo báo cáo của ILO năm 2021, số lượng lao động trẻ em trên toàn thế giới tăng lên 160 triệu. Gần 28% trẻ em trong độ tuổi 5-11 và 35% trẻ em trong độ tuổi 12-14 là lao động trẻ em và không được đi học. Tại Việt Nam, con số này là 1.03 triệu em, phần lớn tập trung ở vùng nông thôn và làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp. Mặc dù tỷ lệ có xu hướng giảm so với các năm trước, nhưng lao động trẻ em vẫn là một vấn đề nhức nhối, đặc biệt ở các điểm du lịch.

1.2. Du lịch Sa Pa Tiềm Năng Phát Triển và Thách Thức Lao động

Sa Pa là một điểm đến du lịch hấp dẫn với nhiều trẻ em dân tộc thiểu số tham gia vào các hoạt động du lịch như bán hàng rong, hướng dẫn viên du lịch, phục vụ nhà hàng, khách sạn… Điều này đặt ra nhiều thách thức về quyền trẻ em, đặc biệt là quyền được giáo dục và bảo vệ khỏi bóc lột. Cần có nghiên cứu chuyên sâu để đưa ra giải pháp phù hợp, vừa đảm bảo quyền lợi cho trẻ em, vừa phát triển du lịch Sa Pa một cách bền vững.

II. Phân Tích Nguyên Nhân và Hậu Quả của Lao Động Trẻ Em

Luận án tập trung nghiên cứu về thực trạng, nguyên nhân và tác động của lao động trẻ em trong du lịch Sa Pa. Các yếu tố như nghèo đói, nhận thức sai lệch, thiếu công việc phù hợp cho cha mẹ, sự hấp dẫn của công việc du lịch, và thực thi pháp luật chưa triệt để là những nguyên nhân chính. Hậu quả bao gồm ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý, học tập của trẻ em, tạo ra hình ảnh xấu về điểm đến du lịch. Tuy nhiên, cũng có những tác động tích cực như mang lại thu nhập và rèn luyện kỹ năng.

2.1. Các Yếu Tố Đẩy và Kéo dẫn đến Lao Động Trẻ em Sa Pa

Nghiên cứu chỉ ra nhiều yếu tố dẫn đến tình trạng lao động trẻ em ở Sa Pa. Các yếu tố đẩy bao gồm: nghèo đói, gia đình tan vỡ, thiếu việc làm cho cha mẹ, nhận thức sai lệch về tầm quan trọng của giáo dục. Các yếu tố kéo bao gồm: sự hấp dẫn của công việc du lịch (kiếm tiền nhanh), sự lôi kéo của bạn bè, nhu cầu của khách du lịch, và áp lực kinh tế từ các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.

2.2. Tác động Tiêu Cực và Tích Cực của Lao Động Trẻ em

Việc tham gia lao động ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của trẻ em. Các tác động tiêu cực bao gồm: ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần, gián đoạn học tập, và tạo hình ảnh không tốt về du lịch Sa Pa. Tuy nhiên, cũng có một số tác động tích cực như: cải thiện thu nhập gia đình, rèn luyện kỹ năng giao tiếp và ngoại ngữ (điều này được tác giả luận án đề cập, tuy nhiên cần xem xét cẩn trọng khía cạnh này).

2.3. Vi phạm quyền trẻ em Hệ lụy từ lao động trẻ em

Lao động trẻ em thường kéo theo những vi phạm về quyền của trẻ em, đặc biệt là quyền được học hành, vui chơi và phát triển toàn diện. Trẻ em phải làm việc quá sức, trong môi trường không an toàn, và thường xuyên tiếp xúc với các tệ nạn xã hội. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến tương lai của các em.

III. Giải Pháp Phương Pháp Hữu Hiệu Giảm Lao Động Trẻ Em

Luận án đề xuất các khuyến nghị chính sách để giải quyết vấn đề lao động trẻ em trong du lịch Sa Pa. Cần hoàn thiện hành lang pháp lý, chính sách, tăng cường truyền thông nâng cao nhận thức, phát triển kinh tế địa phương và du lịch cộng đồng, tổ chức dạy nghề. Đặc biệt, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương.

3.1. Hoàn Thiện Pháp Lý và Nâng Cao Nhận thức cộng đồng

Để giải quyết tận gốc vấn đề lao động trẻ em, cần rà soát, bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan. Đồng thời, đẩy mạnh công tác truyền thông, nâng cao nhận thức cho cộng đồng, đặc biệt là các bậc phụ huynh, doanh nghiệp du lịch và khách du lịch về tác hại của lao động trẻ em và tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền trẻ em.

3.2. Phát Triển Kinh Tế và Du Lịch Bền Vững tại Sa Pa

Một trong những giải pháp quan trọng là tạo ra sinh kế bền vững cho người dân địa phương, giảm thiểu tình trạng nghèo đói, từ đó hạn chế tình trạng lao động trẻ em. Phát triển du lịch cộng đồng, hỗ trợ người dân tham gia vào các hoạt động du lịch một cách chính thống, tạo ra thu nhập ổn định.

3.3. Tổ chức dạy nghề Cơ hội việc làm cho thanh niên

Cần tăng cường các chương trình đào tạo nghề, tạo cơ hội cho thanh niên địa phương có việc làm ổn định sau khi tốt nghiệp. Điều này giúp họ không phải dựa vào các công việc bấp bênh trong ngành du lịch, và cũng tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao cho du lịch Sa Pa.

IV. Kết Quả Đánh Giá Hiệu Quả Tương Lai của Sa Pa

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các chương trình và chính sách hiện có, đồng thời đề xuất các giải pháp mới và sáng tạo để giải quyết vấn đề lao động trẻ em trong du lịch Sa Pa. Cần có sự nghiên cứu so sánh với các địa phương khác có tình trạng tương tự, phân tích chi phí - lợi ích của các giải pháp khác nhau để đưa ra quyết định tối ưu. Mục tiêu là xây dựng một Sa Pa phát triển bền vững, nơi trẻ em được bảo vệ và phát huy tối đa tiềm năng.

4.1. Đánh giá Chương trình và Chính sách đã Thực Hiện

Cần đánh giá một cách khách quan và toàn diện hiệu quả của các chương trình và chính sách hiện có liên quan đến phòng chống lao động trẻ em ở Sa Pa. Xác định những điểm mạnh cần phát huy, những điểm yếu cần khắc phục, và những bài học kinh nghiệm rút ra để có thể áp dụng cho các chương trình và chính sách trong tương lai.

4.2. So sánh Kinh nghiệm từ Các Địa Phương khác

Nghiên cứu so sánh kinh nghiệm của Sa Pa với các địa phương khác trong nước và quốc tế có tình trạng lao động trẻ em tương tự. Phân tích những thành công và thất bại của họ, những giải pháp sáng tạo đã được áp dụng, từ đó đưa ra những gợi ý phù hợp cho Sa Pa.

4.3. Đầu tư cho tương lai Xây dựng Sa Pa bền vững

Để xây dựng một tương lai tươi sáng cho Sa Pa, cần đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục, y tế và các dịch vụ xã hội cho trẻ em. Tạo ra môi trường sống an toàn, lành mạnh, nơi trẻ em có thể phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ và tinh thần. Đồng thời, cần có sự chung tay của toàn xã hội để bảo vệ quyền trẻ em và xây dựng một Sa Pa thực sự bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Việt Nam học (mã số: 62220113) với đề tài "Lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa" do nghiên cứu sinh Vũ Hương Lan thực hiện tại Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Đức Thanh và TS. Vũ Kim Chi, bảo vệ năm 2021.

Tính cấp thiết và bối cảnh nghiên cứu

Lao động trẻ em là một vấn đề xã hội mang tính toàn cầu và là thách thức lớn đối với quá trình phát triển bền vững. Theo số liệu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) năm 2016, toàn cầu có 151,6 triệu lao động trẻ em (chiếm 9,6% trẻ em từ 5–17 tuổi). Đến báo cáo năm 2021 của ILO ("Lao động trẻ em: Ước tính toàn cầu 2020, xu hướng và con đường phía trước"), con số này đã tăng lên 160 triệu trẻ em (trong đó 70% làm trong nông nghiệp, 20% trong dịch vụ và 10% trong công nghiệp). Tại Việt Nam, theo Điều tra quốc gia về lao động trẻ em năm 2018, ước tính có 1,03 triệu lao động trẻ em (chiếm 5,4% trẻ em từ 5–17 tuổi), tập trung phần lớn ở khu vực nông thôn (84%) và ngành dịch vụ chiếm 20,7%.

Sa Pa là huyện miền núi phía Tây tỉnh Lào Cai (được thành lập thành thị xã Sa Pa theo Nghị quyết số 767/NQ-UBTVQH14 ngày 11/9/2019 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội). Với trên 82% dân số là người dân tộc thiểu số và tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo còn cao (năm 2018 chiếm 38,25% trên tổng số 13.443 hộ), sự phát triển nhanh chóng của hoạt động du lịch đã kéo theo hiện tượng nhiều trẻ em dân tộc thiểu số (chủ yếu là người Mông và Dao) tham gia trực tiếp vào các hoạt động cung ứng dịch vụ du lịch như bán hàng rong, dẫn đường, xin tiền du khách. Hiện tượng này đặt ra nhiều vấn đề phức tạp về quyền trẻ em, sinh kế cộng đồng và hình ảnh điểm đến du lịch nhưng chưa được nghiên cứu toàn diện dưới góc độ khoa học liên ngành.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát: Hệ thống hóa có chọn lọc cơ sở lý luận về lao động trẻ em trong du lịch; đánh giá thực trạng lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa làm cơ sở đề xuất các khuyến nghị chính sách nhằm giải quyết vấn đề lao động trẻ em, phát huy nguồn lực trẻ em trong hoạt động du lịch phục vụ mục tiêu phát triển bền vững.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tổng quan lý thuyết và các công trình nghiên cứu về lao động trẻ em, lao động trẻ em trong du lịch, trẻ em và du lịch Sa Pa.
2. Tìm hiểu không gian văn hóa Sa Pa và sự phát triển du lịch địa phương trong mối liên hệ với vấn đề lao động trẻ em.
3. Khảo sát, thu thập dữ liệu và phân tích thực trạng, nguyên nhân, các tác động tích cực và tiêu cực của lao động trẻ em trong du lịch tại Sa Pa.
4. Đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách và giải pháp khả thi để giải quyết vấn đề.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án xác định 5 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Cơ sở nào để xác định lao động trẻ em trong du lịch?
2. Thực trạng của vấn đề lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa như thế nào?
3. Nguyên nhân nào dẫn tới vấn đề lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa?
4. Vấn đề lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa có các tác động như thế nào đối với trẻ em, đối với xã hội; tác động đó là tích cực hay tiêu cực?
5. Khuyến nghị chính sách nào cho vấn đề lao động trẻ em trong hoạt động du lịch ở Sa Pa?

Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề về lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa (thực trạng, nguyên nhân, tác động và giải pháp).
• Khách thể nghiên cứu: Trẻ em lao động là người dân tộc Mông và dân tộc Dao tham gia hoạt động du lịch.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào 4 nhóm nội dung: cơ sở lý luận; thực trạng lao động trẻ em làm các công việc trực tiếp trong du lịch (bán hàng rong, ăn xin, hướng dẫn viên/dẫn đường; không đi sâu vào nhóm trẻ làm việc tại nhà hàng, khách sạn do rào cản tiếp cận thông tin); nguyên nhân và tác động; khuyến nghị chính sách.
• Phạm vi không gian: Khảo sát tại các điểm tập trung đông khách du lịch tại Sa Pa gồm: khu vực trung tâm thị xã Sa Pa, Thác Bạc, đèo Ô Quy Hồ, Sun World Fansipan Legend, bản Cát Cát, bản Tả Van, bản Tả Phìn và bản Lao Chải.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp và sơ cấp thu thập trong giai đoạn 2015–2020; các giải pháp và khuyến nghị chính sách định hướng đến năm 2025.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế theo ba nhóm hướng nghiên cứu chính:

Các hướng nghiên cứu trước

1. Nghiên cứu về lao động trẻ em nói chung:

• Tài liệu quốc tế: Các công ước và báo cáo của ILO (Công ước số 138 năm 1973 về độ tuổi lao động tối thiểu, Công ước số 182 năm 1999 về xóa bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất, Báo cáo ước tính toàn cầu 2020); Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em (1989); Báo cáo của Nhóm công tác khu vực về Lao động trẻ em (2003); công trình của Joanna Rea (2008) phân tích bản chất lao động trẻ em và vòng lặp đói nghèo; Subrata Sankar Bagchi (2010) về sự khác biệt giữa quan điểm phương Tây và phương Đông; Giri (nghiên cứu về khía cạnh kinh tế và đạo đức); Bhupendra Verma về cách tiếp cận đa chiều ở Ấn Độ; Gray Rodgers và Guy Standing (phân loại 4 hình thức lao động trẻ em). Các tài liệu cũng phản ánh hai trường phái học thuật: trường phái bãi bỏ (abolitionist school) và trường phái cải cách (reformist school).
• Tài liệu trong nước: Báo cáo Điều tra quốc gia về lao động trẻ em (năm 2012, 2018) của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Tổng cục Thống kê và ILO; nghiên cứu của Eric Edmonds và Nina Pavcnik (2002) về tác động của thương mại hóa nông sản và thu nhập hộ gia đình tới lao động trẻ em tại Việt Nam.

2. Nghiên cứu về lao động trẻ em trong du lịch:

• Báo cáo nền tảng của Christine Pluss (1999) khảo sát hơn 300 chuyên gia, phân loại 6 nhóm lĩnh vực công việc trẻ em làm tại các điểm đến du lịch; báo cáo của Schyst Resande (2013) về thực trạng tại Thái Lan, Campuchia và Nam Phi; Goldstein (2016) về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) trong việc loại bỏ lao động trẻ em trong chuỗi cung ứng du lịch; Maggie Black (1995) phân tích các yếu tố đẩy - kéo tại Sri Lanka và Mexico; Anupama Sharma (2012) và Tawinder Kaur (2013) đánh giá tác động thể chất, tâm lý và xã hội; tài liệu của Tổ chức Du lịch Công bằng Ấn Độ (Equitable Tourism); nghiên cứu của Carlos (2016) về tiếng nói và sự tham gia của trẻ em tại các làng du lịch sinh thái ở Mexico; nghiên cứu của Nguyen Hanh (2017) về trẻ em đường phố và các nguy cơ tại Sa Pa.

3. Nghiên cứu về tộc người, văn hóa và du lịch Sa Pa:

• Các công trình văn hóa, địa chí của Phạm Hoàng Hải ("Sa Pa giữa trời mây trắng"); báo cáo của Ủy ban Dân tộc và UN Women (2015) về phụ nữ và trẻ em gái dân tộc thiểu số; luận văn của Nguyễn Thị Ngọc Hà (2014) về nguồn nhân lực du lịch Lào Cai; tài liệu tổng kết mô hình phòng ngừa và xóa bỏ lao động trẻ em trong du lịch tại Sa Pa của ILO (2013); dự án du lịch bền vững của IUCN (1998); các công trình của học giả quốc tế như Michael DiGregorio (1996), Mark Grindley (1997), Jean Michaud (1998) về sự tham gia của người bản địa; nghiên cứu của Phạm Thị Mộng Hoa và Lâm Thị Mai Lan (2000), Lê Thị Hiền Thanh (2008), Phạm Ngọc Thắng (2010), Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2016) về du lịch cộng đồng và sinh kế tại Sa Pa.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Qua tổng quan tài liệu, luận án chỉ ra các khoảng trống khoa học:

• Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tiếp cận vấn đề dưới góc độ pháp lý đơn thuần, xem lao động trẻ em thuần túy là hiện tượng vi phạm pháp luật mà chưa đặt trong không gian văn hóa tộc người và bối cảnh sinh kế đặc thù vùng cao.
• Chưa có công trình nào xây dựng được bộ tiêu chí và khung xác định rõ ràng để phân biệt giữa "lao động trẻ em cần xóa bỏ" và "việc làm trẻ em/trẻ em phụ giúp gia đình phù hợp văn hóa" trong ngành du lịch tại Việt Nam.
• Các nghiên cứu phần lớn chỉ tập trung vào các mặt tiêu cực mà bỏ qua các khía cạnh tích cực về kỹ năng, ngôn ngữ và khả năng thích ứng sinh kế của trẻ em khi tham gia vào hoạt động du lịch.
• Thiếu các dữ liệu khảo sát thực chứng định lượng kết hợp phỏng vấn sâu đa chủ thể (trẻ em, phụ huynh, du khách, chính quyền, doanh nghiệp) tại địa bàn Sa Pa.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm và khung lý thuyết chuẩn tắc:

• Khái niệm trẻ em: Tiếp cận theo Điều 1 Luật Trẻ em Việt Nam năm 2016 (người dưới 16 tuổi), kết hợp đối chiếu với Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989 (người dưới 18 tuổi).
• Khung đo lường lao động trẻ em của ILO: Căn cứ Công ước 138 và Công ước 182, phân định rõ theo độ tuổi, cường độ giờ làm và tính chất độc hại của công việc.

Nhóm tuổi	Công việc nhẹ (<14 giờ/tuần)	Công việc trung bình (14–43 giờ/tuần)	Công việc nguy hiểm / Quá dài (>43 giờ/tuần)
Dưới 12 tuổi (5–11 tuổi)	Lao động trẻ em	Lao động trẻ em	Lao động trẻ em tồi tệ
12–14 tuổi	Cho phép (Không phải LĐTE)	Lao động trẻ em	Lao động trẻ em tồi tệ
15–17 tuổi	Cho phép (Không phải LĐTE)	Cho phép (Không phải LĐTE)	Lao động trẻ em (nếu độc hại / >43h)

• Mô hình các yếu tố đẩy và kéo (Push - Pull Model): Phân tích các yếu tố đẩy (nghèo đói, tập quán văn hóa, hạn chế giáo dục, gia đình ly tán) và yếu tố kéo (sự cám dỗ từ tiền mặt, sự hào phóng của du khách, môi trường du lịch sôi động).
• Mô hình Vòng tròn nghèo đói của Joanna Rea: Phân tích mối quan hệ nhân quả giữa thiếu hụt giáo dục, lao động sớm và sự duy trì nghèo đói liên thế hệ.
• Tiếp cận Quyền trẻ em và Tiếp cận liên ngành: Kết hợp tri thức của Việt Nam học, Khu vực học, Dân tộc học, Du lịch học và Xã hội học để phân tích vấn đề một cách toàn diện.

Phương pháp nghiên cứu và quy trình thu thập dữ liệu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods), kết hợp chặt chẽ giữa thu thập tư liệu thứ cấp, nghiên cứu điền dã dân tộc học và điều tra xã hội học định lượng.

1. Phương pháp nghiên cứu điền dã: Tác giả thực hiện 5 đợt khảo sát thực địa tại Sa Pa từ năm 2017 đến năm 2020:

• Đợt 1: Tháng 12/2017
• Đợt 2: Tháng 10/2018
• Đợt 3: Tháng 3/2019
• Đợt 4: Tháng 10/2019
• Đợt 5: Tháng 7/2020

Kỹ thuật quan sát tham dự: Đóng vai du khách, ghi chép nhật ký điền dã, chụp ảnh, ghi âm hành vi ứng xử của trẻ em, phụ huynh và du khách tại các điểm du lịch.

Kỹ thuật phỏng vấn sâu định tính:

• 25 trẻ em lao động (20 trẻ dân tộc Mông, 5 trẻ dân tộc Dao).
• 05 cán bộ quản lý địa phương (Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Phòng Dân tộc, Phòng Văn hóa - Thông tin thị xã Sa Pa).
• 05 đại diện doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh, hướng dẫn viên du lịch.
• 05 giáo viên tại các trường Tiểu học và THCS trên địa bàn (Lao Chải, Tả Van, Tả Phìn, San Sả Hồ).
• 02 nhân vật điển hình từng là trẻ em bán hàng rong vươn lên thành lập doanh nghiệp/thành đạt tại Sa Pa (Tẩn Thị Shu và Lý Lan).

2. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Tổng cộng có 280 phiếu điều tra hợp lệ được thu thập từ 4 nhóm đối tượng:

• Nhóm 1: 100 trẻ em tham gia lao động du lịch (độ tuổi từ 6 đến dưới 16 tuổi).
• Nhóm 2: 50 phụ huynh/người thân của trẻ (45 người Mông, 5 người Dao; tỷ lệ phân bổ 90:10).
• Nhóm 3: 100 khách du lịch (60 khách nội địa, 40 khách quốc tế).
• Nhóm 4: 30 người dân địa phương tại các điểm du lịch (gồm người Kinh, Mông, Dao, Giáy).

Xử lý dữ liệu: Dữ liệu định tính được gỡ băng, phân loại theo chủ đề và phân tích diễn ngôn. Dữ liệu định lượng từ bảng hỏi được nhập liệu và xử lý thống kê mô tả bằng phần mềm Microsoft Excel, trình bày dưới dạng bảng biểu và biểu đồ so sánh.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 1 tập trung chuẩn hóa hệ thống khái niệm và khung lý luận cho đề tài:

• Phân tích sự khác biệt giữa các quy định quốc tế (ILO, UN) và Luật Trẻ em Việt Nam 2016 về độ tuổi trẻ em (dưới 16 tuổi so với dưới 18 tuổi).
• Xây dựng định nghĩa khoa học về "Lao động trẻ em trong du lịch" tại Việt Nam: là hoạt động kinh tế trực tiếp hoặc gián tiếp phục vụ du khách do người dưới 16 tuổi thực hiện, vi phạm các quy định về độ tuổi tối thiểu, thời gian làm việc hoặc làm việc trong môi trường gây tổn hại đến sự phát triển thể chất, trí tuệ, nhân cách và cản trở việc học tập bắt buộc.
• Phân biệt rành mạch giữa "việc làm trẻ em" (mang tính giáo dục gia đình, phù hợp lứa tuổi, không ảnh hưởng học hành) và "lao động trẻ em" (bóc lột, độc hại, cản trở giáo dục).
• Thiết lập khung nghiên cứu lao động trẻ em trong du lịch gồm 4 thành tố: Bối cảnh không gian văn hóa – Yếu tố tác động (đẩy/kéo) – Thực trạng hoạt động – Tác động hai chiều và hệ thống giải pháp.

Chương 2: Không gian văn hóa Sa Pa và hoạt động du lịch ở Sa Pa

Chương 2 cung cấp bức tranh bối cảnh địa bàn nghiên cứu:

• Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội: Vị trí địa lý hiểm trở, khí hậu cận nhiệt đới và ôn đới núi cao; tỷ lệ hộ nghèo vùng đồng bào thiểu số còn cao dù Sa Pa có tốc độ đô thị hóa và tăng trưởng kinh tế nhanh.
• Đặc trưng văn hóa tộc người: Phân tích sâu tập quán sinh kế, cấu trúc gia đình, quan niệm nuôi dạy con cái và phân công lao động truyền thống của người Mông và người Dao. Trẻ em vùng cao thường được cha mẹ rèn luyện lao động từ rất sớm để phụ giúp gia đình, tạo tiền đề tâm lý cho việc tham gia kiếm tiền từ du lịch.
• Hoạt động du lịch tại Sa Pa: Quá trình hình thành từ trạm nghỉ dưỡng thời Pháp thuộc (từ năm 1940) đến trung tâm du lịch quốc gia; tài nguyên du lịch tự nhiên (đỉnh Fansipan, đèo Ô Quy Hồ, Thác Bạc) và nhân văn (các làng bản Cát Cát, Tả Van, Tả Phìn, Lao Chải). Sự tăng trưởng nhanh của lượng khách du lịch nội địa và quốc tế tạo ra thị trường dịch vụ phi chính thức rộng mở cho phụ nữ và trẻ em tham gia.

Chương 3: Thực trạng và nguyên nhân lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa

Chương 3 trình bày các kết quả khảo sát thực chứng định lượng và định tính:

• Cơ cấu nhân khẩu học: Đa số lao động trẻ em là người dân tộc Mông (chiếm trên 85%), phần còn lại là người Dao; trẻ em gái chiếm tỷ lệ áp đảo so với trẻ em trai trong nhóm bán hàng rong; độ tuổi tập trung nhiều nhất từ 6–14 tuổi; trình độ học vấn thấp, nhiều em bỏ học hoặc đi học không chuyên cần.
• Các hình thức công việc: Phổ biến nhất là bán hàng rong (đồ thổ cẩm, đồ lưu niệm, vòng tay), đi theo chèo kéo khách, làm hướng dẫn viên không chính thức dẫn đường trekking qua các bản làng, chụp ảnh cùng du khách để xin tiền hoặc đi ăn xin.
• Hệ thống nguyên nhân:
  • Yếu tố đẩy: Đói nghèo gia đình; thiếu đất sản xuất nông nghiệp; cha mẹ không có việc làm ổn định; gia đình tan vỡ hoặc bố mẹ nghiện ngập; nhận thức hạn chế của phụ huynh coi việc con cái kiếm tiền phụ gia đình là bình thường.
  • Yếu tố kéo: Sức hút từ nguồn thu nhập tiền mặt kiếm được dễ dàng và nhanh chóng từ du khách; sự tò mò, thích thú khi tiếp xúc với người nước ngoài; sự lôi kéo, rủ rê từ nhóm bạn bè đồng trang lứa.
  • Nguyên nhân từ phía du khách và quản lý: Tình thương và lòng trắc ẩn của khách du lịch (cho tiền, mua hàng ủng hộ trẻ vô tình khuyến khích trẻ bám trụ trên đường phố); công tác quản lý đô thị và thực thi pháp luật bảo vệ trẻ em ở cơ sở chưa thực sự triệt để; áp lực kinh tế của các hộ kinh doanh buôn bán nhỏ lẻ.

Chương 4: Tác động của lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa

Chương 4 đánh giá khách quan các tác động đa chiều:

• Tác động tiêu cực:
  • Sức khỏe và thể chất: Trẻ phải đi bộ quãng đường dài (trung bình 10–15 km/ngày), làm việc ngoài trời trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt (mùa đông sương muối, giá rét), mang vác nặng, ăn uống thất thường gây suy dinh dưỡng và các bệnh về hô hấp, xương khớp.
  • Tâm lý và đạo đức: Dễ bị nhiễm các thói hư tật xấu trên đường phố (học nói dối để bán hàng, nói tục, uống rượu, hút thuốc, chơi cờ bạc); hình thành tâm lý thực dụng, phụ thuộc vào lòng thương hại; nguy cơ cao bị lạm dụng, quấy rối tình dục hoặc buôn bán người.
  • Giáo dục: Tỷ lệ trốn học, lưu ban và bỏ học sớm tăng cao, làm mất đi cơ hội tiếp cận giáo dục chính quy và đào tạo nghề bài bản.
  • Hình ảnh điểm đến: Tình trạng chèo kéo, bám đuôi, nài ép mua hàng gây cảm giác phiền hà, khó chịu, làm suy giảm chất lượng trải nghiệm của du khách và ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh du lịch văn minh của Sa Pa.
• Tác động tích cực:
  • Đóng góp một phần thu nhập trực tiếp giúp cải thiện bữa ăn và trang trải sinh hoạt gia đình trong ngắn hạn.
  • Giúp trẻ sớm hình thành sự tự tin trong giao tiếp, rèn luyện kỹ năng sống, khả năng ứng biến xã hội và đặc biệt là khả năng giao tiếp ngoại ngữ (tiếng Anh bồi) rất nhanh nhạy thông qua tương tác trực tiếp với du khách quốc tế.

Chương 5: Khuyến nghị chính sách cho vấn đề lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa

Chương 5 đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể dựa trên cơ sở pháp lý và thực tiễn địa phương:

• Hoàn thiện chính sách và thực thi pháp luật: Cụ thể hóa các quy định bảo vệ trẻ em trong hoạt động du lịch; tăng cường thanh tra, giám sát, xử lý nghiêm các hành vi ép buộc hoặc lợi dụng trẻ em để trục lợi kinh tế.
• Chiến lược truyền thông thay đổi hành vi:
  • Với cha mẹ và trẻ em: Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc học chữ, các rủi ro khi lao động sớm; hướng dẫn cách giáo dục con cái.
  • Với khách du lịch: Triển khai chiến dịch truyền thông "Du lịch có trách nhiệm", khuyến cáo du khách "Không mua hàng của trẻ em - Không cho tiền trẻ em ăn xin" mà nên đóng góp qua các quỹ giáo dục hoặc tổ chức từ thiện uy tín.
  • Với cộng đồng và doanh nghiệp du lịch: Ký cam kết không sử dụng lao động trẻ em dưới tuổi quy định; thực hiện trách nhiệm xã hội (CSR).
• Phát triển kinh tế và sinh kế bền vững: Mở rộng các mô hình du lịch cộng đồng (homestay, trải nghiệm nông nghiệp) do người lớn làm chủ; bảo tồn làng nghề thủ công truyền thống để tạo việc làm tại chỗ cho cha mẹ.
• Giáo dục và đào tạo nghề: Hỗ trợ học bổng, tổ chức các lớp học văn hóa linh hoạt, mở các lớp dạy nghề du lịch, ngoại ngữ chính quy phù hợp lứa tuổi cho thanh thiếu niên dân tộc thiểu số khi đủ tuổi lao động.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm rõ nội hàm khái niệm "lao động trẻ em trong du lịch" tại bối cảnh một quốc gia đang phát triển như Việt Nam.
• Xây dựng thành công khung phân định khoa học giữa việc làm của trẻ em mang tính hỗ trợ gia đình và lao động trẻ em vi phạm pháp luật cần xóa bỏ trong ngành du lịch.
• Bổ sung khung tiếp cận liên ngành (kết hợp Việt Nam học, Dân tộc học và Du lịch học) trong việc xem xét các hiện tượng xã hội của đồng bào dân tộc thiểu số.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn cảnh, chân thực với hệ thống số liệu định lượng và chứng cứ định tính chi tiết về tình hình lao động trẻ em dân tộc Mông và Dao tại các điểm du lịch trọng điểm ở Sa Pa giai đoạn 2015–2020.
• Chỉ ra mối quan hệ hữu cơ giữa tập quán tộc người, biến đổi sinh kế và sự phát triển của ngành kinh tế du lịch tại vùng cao.
• Cung cấp luận cứ thực chứng đáng tin cậy giúp Ủy ban nhân dân thị xã Sa Pa, ngành du lịch và các tổ chức xã hội hoạch định chính sách can thiệp, quản lý trật tự du lịch và bảo vệ trẻ em hiệu quả.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu nhóm lao động trẻ em tham gia trực tiếp các hoạt động ngoài trời (bán hàng rong, ăn xin, dẫn đường). Nhóm lao động trẻ em làm việc gián tiếp hoặc làm việc trong không gian khép kín (bếp ăn, dọn phòng tại các nhà hàng, khách sạn nhỏ, homestay) chưa thể khảo sát sâu do hạn chế về khả năng tiếp cận đối tượng. Khách thể nghiên cứu mới chỉ tập trung vào hai dân tộc Mông và Dao, chưa mở rộng sang các nhóm dân tộc thiểu số khác trên địa bàn (như Tày, Giáy, Xa Phó).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng nghiên cứu lao động trẻ em trong toàn bộ chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch khép kín; nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa Sa Pa với các trung tâm du lịch miền núi tương đồng ở Việt Nam (như Hà Giang, Mộc Châu, Mai Châu) hoặc các nước trong khu vực Đông Nam Á.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Cung cấp cơ sở dữ liệu và khuyến nghị chính sách cụ thể cho UBND thị xã Sa Pa, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Phòng Giáo dục và Đào tạo, Phòng Văn hóa - Thông tin trong việc quản lý điểm đến và thực hiện các chương trình bảo vệ trẻ em.
• Các tổ chức phi chính phủ và quốc tế (ILO, UNICEF, Plan International): Tham khảo mô hình phân tích nguyên nhân đẩy - kéo và giải pháp truyền thông thay đổi hành vi du khách tại các điểm đến du lịch vùng cao.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung lý thuyết, nguồn tài liệu tổng quan sâu sắc và phương pháp nghiên cứu liên ngành ứng dụng trong các chuyên ngành Việt Nam học, Du lịch học, Xã hội học, Nhân học và Dân tộc học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng tiêu chí nào để xác định một trường hợp là lao động trẻ em trong du lịch?
Luận án căn cứ vào khung chuẩn của ILO và Luật Trẻ em Việt Nam năm 2016: trẻ em là người dưới 16 tuổi; nếu tham gia làm việc dưới 12 tuổi (bất kể thời gian), hoặc từ 12–14 tuổi làm việc trên 14 giờ/tuần, hoặc làm việc trong môi trường độc hại, nguy hiểm, làm việc ban đêm, bị bóc lột, cản trở việc đến trường thì đều được xác định là lao động trẻ em cần xóa bỏ.

2. Khách thể nghiên cứu chính của luận án là nhóm đối tượng nào?
Khách thể nghiên cứu tập trung vào trẻ em lao động thuộc hai dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ cao nhất tại Sa Pa là dân tộc Mông và dân tộc Dao (trong đó trẻ em dân tộc Mông chiếm đa số tuyệt đối, trên 85% mẫu khảo sát).

3. Tại sao luận án không nghiên cứu sâu nhóm trẻ làm việc tại nhà hàng và khách sạn?
Do các cơ sở kinh doanh lưu trú, nhà hàng thường có tính khép kín và chủ cơ sở e ngại các chế tài xử phạt hành chính về sử dụng lao động chưa thành niên, khiến việc tiếp cận, thu thập thông tin và phát phiếu điều tra gặp nhiều rào cản, khó đảm bảo độ chính xác của dữ liệu.

4. Đóng góp tích cực của việc trẻ em tham gia vào hoạt động du lịch ở Sa Pa được luận án chỉ ra là gì?
Luận án ghi nhận việc tiếp xúc với du khách giúp trẻ em rèn luyện sự dạn dĩ, kỹ năng giao tiếp xã hội, khả năng nói ngoại ngữ (tiếng Anh) rất nhanh nhạy và mang lại nguồn thu nhập hỗ trợ một phần kinh tế gia đình trong ngắn hạn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa" của tác giả Vũ Hương Lan là công trình nghiên cứu hệ thống, công phu, giải quyết thỏa đáng khoảng trống khoa học về lao động trẻ em dưới lăng kính liên ngành Việt Nam học và Dân tộc học. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa cơ sở lý luận chuẩn mực quốc tế và nguồn dữ liệu thực chứng tin cậy từ 5 đợt điền dã, luận án đã làm rõ bức tranh thực trạng, nguyên nhân đẩy - kéo và tác động hai mặt của hiện tượng này tại Sa Pa. Hệ thống khuyến nghị chính sách và giải pháp truyền thông được đề xuất có tính thực tiễn cao, đóng góp thiết thực cho mục tiêu bảo vệ quyền trẻ em và định hướng phát triển du lịch bền vững tại các vùng dân tộc thiểu số ở Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí luận Chương 2. Không gian văn hóa Sa Pa và hoạt động du lịch ở Sa Pa Chương 3. Thực trạng và nguyên nhân lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa Chương 4.

Tác động của lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa Chương 5. Khuyến nghị chính sách cho vấn đề lao động trẻ em trong du lịch ở Sa Pa 19 Chƣơng 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1.

Những công trình nghiên cứu về lao động trẻ em Trẻ em là thuật ngữ dùng để phân biệt với người trưởng thành và căn cứ để phân biệt thường là độ tuổi. Trên thế giới, mỗi quốc gia có những quy định khác nhau về độ tuổi trẻ em. Theo điều 1, Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989: Trẻ em là những người dưới 18 tuổi, trừ khi pháp luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn. Tuy vậy mỗi quốc gia có những quy định khác nhau, có nước quy định trẻ em là những người dưới 14, 15, 16, 17 hay dưới 18.

Theo điều 2, Công ước số 182 của ILO năm 1999 về nghiêm cấm và hành động khẩn cấp xóa bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất, thuật ngữ "trẻ em" sẽ áp dụng cho tất cả những người dưới 18 tuổi. Ở Việt Nam, theo Điều 1, Luật Trẻ em năm 2016 thì "Trẻ em là người dưới 16 tuổi". Như vậy, luật pháp của Việt Nam quy định độ tuổi là trẻ em thấp hơn so với quy định chung của thế giới là 2 tuổi. Hệ thống pháp luật của Việt Nam đến nay đều lấy mốc này để quy định quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm của công dân.

Bên cạnh khái niệm trẻ em, pháp luật Việt Nam còn có khái niệm "người chưa thành niên", tùy theo ngành luật (dân sự, hành chính, hình sự, hôn nhân gia đình, lao động…), ví dụ: "Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi" (Khoản 1, Điều 21, Bộ luật Dân sự, 2015); "Người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi" (Điều 143, Bộ luật Lao động 2019). Vấn đề lao động trẻ em được nghiên cứu rất nhiều trên thế giới tuy nhiên cho đến nay, vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về lao động trẻ em. Mỗi một học giả, mỗi quốc gia, mỗi khu vực lại có những cách hiểu hoặc giới hạn khác nhau để phân biệt khái niệm này. Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) là tổ chức chủ trì và công bố nhiều công trình nghiên cứu về lao động trẻ em, đưa ra các khung xác định lao động trẻ em để phân biệt với các hình thức khác.

Trên website chính thức và trên các ấn phẩm của ILO, "Lao động trẻ em thường được định nghĩa là công việc tước đi tuổi thơ của trẻ, tiềm năng và phẩm giá của chúng, và điều đó có hại cho sự phát triển thể chất và tinh thần. Nó đề cập đến công việc: 20 - Nguy hiểm về tinh thần, thể chất, xã hội hoặc đạo đức và có hại cho trẻ em - Và can thiệp vào việc học của trẻ bằng cách: tước đi cơ hội đến trường; bắt buộc họ phải nghỉ học sớm; hoặc yêu cầu họ cố gắng kết hợp việc đi học với công việc quá dài và nặng nề" [82]. Như vậy, công việc cụ thể có thể được gọi là lao động trẻ em hay không, tùy thuộc vào độ tuổi của trẻ, loại và giờ làm việc, các điều kiện làm việc và các mục tiêu mà từng quốc gia theo đuổi. Câu trả lời khác nhau giữa các quốc gia, cũng như giữa các ngành trong các quốc gia.

ILO đưa ra Công ước số 138 xác lập những mức tuổi lao động tối thiểu, bao gồm tuổi tối thiểu cơ bản, tuổi tối thiểu áp dụng với các công việc nguy hại; tuổi tối thiểu áp dụng với những công việc nhẹ nhàng như sau: Bảng 1. Mức tuổi lao động tối thiểu xác lập theo quy định của Công ước số 138 Tuổi tối thiểu áp Tuổi tối thiểu ngoại lệ, áp dụng Mức tuổi lao động dụng chung cho cho các quốc gia mọi quốc gia đang phát triển Tuổi tối thiểu cơ bản (Điều 2) Không dưới 15 tuổi Không dưới 14 tuổi Tuổi tối thiểu áp dụng với các Không dưới 18 tuổi Không dưới 16 tuổi nhưng an toàn công việc nguy hại (Điều 3) và phẩm hạnh phải được đảm bảo Tuổi tối thiểu áp dụng với các 13 - 15 tuổi công việc nhẹ nhàng (Điều 7) Nguồn: ILO, công ước 138 ILO cũng đưa ra một khung xác định để phân biệt khi nào được coi là lao động trẻ em khi nào không phải, được minh họa trong sơ đồ 1. Khung đo lường lao động trẻ em của ILO Nguồn: ILO Về thời gian làm việc để xác định có phải là lao động trẻ em hay không của nhóm từ 15 đến 17 tuổi trong Sơ đồ 1.1 chưa rõ, trong các văn bản khác của ILO đã được xác định cụ thể hơn như trong bảng 1.2 là các ô bôi màu, đó là khi trẻ em làm trong lĩnh vực hoặc ngành nghề nguy hiểm, hoặc thời gian quá 43 giờ/tuần. Khung xác định lao động trẻ em của ILO LOẠI CÔNG VIỆC NHÓM Công việc không nguy hiểm Công việc nguy hiểm TUỔI (trong lĩnh vực và ngành nghề ngành không (trong lĩnh vực và ngành nguy hiểm và thời gian không quá dài) nghề nguy hiểm hoặc thời Việc nhẹ Việc trung bình gian quá dài (>43 giờ/tuần) (<14 giờ/tuần) (>14 giờ/tuần - <43 giờ/tuần) 6-11 tuổi 12-14 tuổi LAO ĐỘNG TRẺ EM PHẢI LOẠI BỎ 15-17 tuổi Nguồn: ILO 22 Bảng 1.3 giải thích cụ thể hơn về các yếu tố không nguy hiểm hay nguy hiểm, các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất bằng việc chia các nhóm tuổi và các hình thức công việc theo: có thể chấp nhận và tích cực, không thể chấp nhận và tiêu cực cần loại bỏ khẩn cấp.

Phân biệt công việc không nguy hiểm và các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất Nhóm tuổi Hình thức lao động Công việc không nguy hiểm Các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất (<43 giờ/tuần) Việc bình Các hình Việc nhẹ <14 thường Việc nguy hiểm và thức lao động giờ/tuần >14 giờ trong ngành công nghiệp tồi tệ nhất vô và < 43 điều kiện giờ/tuần Dẫn đến những ảnh hưởng Không làm: xấu đến sự an toàn, sức Trẻ em bị - Tổn hại đến khỏe và sự phát triển đạo buôn bán, sức khỏe và sự đức của trẻ. cưỡng bức phát triển của trẻ Bao gồm: Khối lượng công lao động, - Ảnh hưởng tới việc quá mức, điều kiện lao tham gia việc đi học của động và hoặc cường độ làm xung đột vũ trẻ tại trường và việc về thời lượng hoặc số trang, mại tham gia đào tạo giờ làm việc, ngay cả khi dâm, khiêu nghề cũng như công việc được biết là dâm và các khả năng hưởng không nguy hiểm hoặc hoạt động bất lợi từ giáo dục không an toàn hợp pháp VD: Khai thác và xây dựng 5 – 11 tuổi 12 – 14 tuổi 15 – 17 tuổi LƯU Ý: Các ô bôi xám được coi là hình thức lao động trẻ em cần loại bỏ theo Công ước ILO số 38 và 182 Nguồn: ILO 23 Bảng độ tuổi và cách phân biệt các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất là căn cứ quan trọng để các quốc gia xác định lao động trẻ em trong hệ thống pháp luật của mình. Như vậy, thông qua các hình và bảng trên có thể tóm tắt cách xác định của ILO như sau: Bảng 1. Phân biệt lao động trẻ em và không phải lao động trẻ em theo độ tuổi và giờ làm việc của ILO Lao động trẻ em Không phải lao động trẻ em - Trẻ dưới 11 tuổi làm bất cứ công việc gì hoặc bao nhiêu giờ, dù việc nhẹ hay việc nặng.

- Trẻ từ 12 đến 14 tuổi làm việc trên 14 - Trẻ từ 12 đến 14 tuổi làm việc dưới 14 giờ/tuần. giờ/tuần, việc nhẹ, không gây ảnh hưởng - Trẻ từ 15 đến 17 tuổi làm việc trên 43 xấu tới trẻ giờ/tuần. - Trẻ từ 15 đến 17 tuổi làm việc dưới 43 - Tất cả các lứa tuổi nếu làm việc trong môi giờ/tuần, việc bình thường, không gây ảnh trường nguy hiểm, độc hại… hưởng xấu tới trẻ Nguồn: ILO Lao động trẻ em cũng được nghiên cứu bởi nhiều tổ chức quốc tế khác. Theo Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em, các quốc gia thành viên phải đảm bảo bảo vệ trẻ em không bị bóc lột về kinh tế và không phải làm bất kỳ công việc nào nguy hiểm hoặc ảnh hưởng đến việc học hành của trẻ em, hoặc có hại đối với sức khỏe hay sự phát triển về thể chất, trí tuệ, tinh thần, đạo đức, hay xã hội của trẻ em [31].

Điều này có thể được hiểu là các quốc gia bảo vệ trẻ em khỏi các hình thức lao động trẻ em. Như vậy, khái niệm mà ILO hay Công ước quốc tế về Quyền trẻ em đưa ra khi xác định thế nào là lao động trẻ em thì phải nhìn nhận các tác động không tốt của công việc đối với thể chất, tinh thần, đạo đức của trẻ. Nhóm công tác khu vực về Lao động trẻ em (2003) đưa ra khái niệm khái niệm về lao động trẻ em dựa trên định nghĩa của ILO: "Lao động trẻ em bao gồm tất cả những loại công việc trẻ em làm cho tới tuổi 18 mà làm tổn hại tới sức khỏe hay sự phát triển thể chất, tâm hồn, trí tuệ, tinh thần hay xã hội của trẻ và làm ảnh 24 hưởng tới việc học hành của trẻ" [35]. Như vậy, khái niệm này cụ thể hơn về độ tuổi của trẻ em, đó là dưới 18 tuổi, theo đúng tuổi trong Công ước quốc tế về Quyền Trẻ em.

Joanna Rea (2008) trong cuốn Child Labor, đã trích dẫn định nghĩa về lao động trẻ em theo Công ước quốc tế về Quyền trẻ em, đồng thời đưa ra những nhận định cụ thể hơn: Lao động trẻ em thường được định nghĩa là công việc được thực hiện bởi trẻ em dưới 18 tuổi mà có hại cho sự phát triển về thể chất, cảm xúc, trí tuệ, xã hội và tinh thần của chúng. Lao động trẻ em bao gồm mọi trẻ em không đi học - không phân biệt trẻ em làm công việc có lương hay không lương; cho dù trẻ đang làm việc cho gia đình hoặc cho người khác; dù làm việc trong các ngành nghề nguy hiểm hay không nguy hiểm; cho dù làm việc hàng ngày hoặc trên cơ sở hợp đồng hoặc là một lao động được bảo lãnh [85].