chương 1. Trẻ em là tương lai của đất nước, lực lượng lao động chính trong tương lai, bất kì quốc gia nào cũng hướng tới các chương trình giáo dục và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để trẻ em được học tập, phát triển một cách toàn diện. Trong các văn bản luật pháp quốc tế cũng như của Việt Nam đề thể hiện rõ trách nhiệm của mọi người, mọi tổ chức chính trị xã hội phải đảm bảo quyền lợi của trẻ em. Trong khi đó tình trạng lao động trẻ em ngày càng gia tăng và diễn biến một cách phức tạp, được cả thế giới và Việt Nam quan tâm, nghiên cứu và tìm cách giải quyết trong nhiều năm qua.
Hiểu được rõ các khái niệm về “trẻ em”, “quyền trẻ em”, “lao động”, “việc làm”, “lao động trẻ em”; “trẻ em tham gia các hoạt động kinh tế” và “trẻ em tham gia làm việc” chúng ta sẽ có cái nhìn tổng quan hơn về tình trạng lao động trẻ em và những nguy cơ sẽ gặp phải đối với trẻ em. Từ đó, có thể tìm ra phương pháp giải quyết tốt nhất nhằm chấm dứt tình trạng lao động trẻ em. THỰC TRẠNG LAO ĐỘNG TRẺ EM TRÊN ĐỊA BÀN PHƯỜNG NGHĨA TÂN, QUẬN CẦU GIẤY – HÀ NỘI 2. Một số nét khái quát về địa bàn nghiên cứu Phường Nghĩa Tân là một trong tám phường nằm trên địa bàn Quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội - vùng đất được cả nước biết đến từ xa xưa về truyền thống văn hóa, hiếu học, về nếp sống văn minh, thanh lịch mang đậm đà bản sắc Thăng Long - Hà Nội ngàn năm văn hiến.
Đây là nơi đông dân cư, các hoạt động buôn bán diễn ra sầm uất, thu hút nhiều lao động từ các tỉnh lẻ, vùng ven đô… trong đó có trẻ em. Trẻ em với công việc ở trong các quán cơm, quán cafe, giúp việc gia đình, trẻ em đánh giầy, bán hàng dạo trên phố… là hình ảnh quen thuộc mà chúng ta bắt gặp. Vấn đề lao động trẻ em ở Phường Nghĩa Tân khá phổ biến và hầu như không có sự can thiệp giải quyết từ phía chính quyền, cơ quan chức năng, cơ quản lý. Thực trạng lao động trẻ em trên địa bàn nghiên cứu 2.
Một số đặc điểm của lao động trẻ em 2. Về nhân khẩu học * Độ tuổi Theo kết quả khảo sát cho thấy trẻ em lao động từ độ tuổi rất nhỏ, lứa tuổi nhỏ nhất trong nhóm đối tượng được khảo sát là 5 tuổi. Mặc dù nhóm trẻ em này chiểm tỷ lệ thấp nhất (chỉ có 3,3%) nhưng thể hiện nguy cơ trẻ bị ảnh hưởng tiêu cực rất lớn khi lao động ở độ tuổi nhỏ như thế này. Tỷ lệ lao động trẻ em theo lứa tuổi Độ tuổi Số lượng Tỷ lệ (%) 5-10 2 3,3 10-13 5 8,3 13-15 10 16,7 15-18 43 71,7 Tổng số 60 100 2 Tỷ lệ lao động trẻ em phân theo lứa tuổi 80.00% Tỷ lệ trên tổng số 30.00% 5-10 tuổi 10-15 tuổi 13-15 tuổi 15-18 tuổi Sơ đồ 2.
Biểu đồ thể hiện Tỷ lệ lao động trẻ em phân theo lứa tuổi ( Nguồn UBND Phường Nghĩa Tân 2009) Qua sơ đồ trên có thể thấy rằng lao động trẻ em từ 15-18 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất, lên đến 71,7%. Đây là nhóm mà theo quy định của luật Lao động, nằm trong độ tuổi hợp pháp được tham gia lao động. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm tuổi dễ bị bóc lột sức lao động nhất do các em có sức khỏe để lao động nhưng lại chưa trưởng thành thực sự. Vì vậy, các em chỉ được trả công quá ít so với công sức mình bỏ ra, thấp hơn nhiều so với lao động trưởng thành làm cùng một công việc.
Giới tính Xét về cơ cấu giới tính, trẻ em lao động trên địa bàn phường Nghĩa Tân có cả trẻ nam và trẻ nữ, song tỷ lệ khác nhau: Bảng 2. Tỷ lệ lao động trẻ em phân theo giới tính Giới tính Số lượng Tỷ lệ (%) Nam 37 61,7 Nữ 23 38,3 Tổng số 60 100 2 Sơ đồ 2.2: Biểu thể hiện cơ cấu giới tính lao động trẻ em tại phường Nghĩa Tân năm 2009 ( Nguồn UBND Phường Nghĩa Tân 2009) Qua biểu đồ ta nhận thấy tỉ lệ lao động trẻ em là nam giới gấp 1,6 lần so với nữ giới. Nguyên nhân là do nam giới có sức đề kháng cao hơn so với nam giới nên tham gia lao động nhiều hơn nữ, được trọng dụng trong các công việc nặng nhọc hơn nữ giới. *Trình độ học vấn Bảng 2.
Trình độ học vấn lao động trẻ em Trình độ Chưa phổ Phổ cập Trung Phổ cập Trung học học vấn cập tiểu học tiểu học học cơ trung học phổ thông sở cơ sở Số lượng trẻ 8 43 7 2 0 Tỷ lệ 13% 72% 11.0% Khảo sát về trình độ học vấn của trẻ cho thấy, mặc dù nhóm trẻ trong độ tuổi 15 đến 18 chiếm số lượng cao nhất song không có trẻ nào có trình độ trung học phổ thông. Số trẻ được phổ cập trung học cơ sở chỉ chiếm một phần rất nhỏ là 3,1%; trong khi đó số trẻ chưa phổ cập tiểu học lại chiếm một tỉ lệ khá cao 13%. Điều này càng khẳng định rằng lao động trẻ em đang có nguy cơ tụt hậu so với xã hội, khi trẻ không còn đủ sức khỏe thì nguy cơ của thất nghiệp và đói nghèo là rất cao. Nguyên nhân của tình trạng này là do trẻ không có đủ điều kiện về thời gian, kinh phí để phục vụ nhu cầu học tập của mình.3: Biểu thể hiện trình độ học vấn của lao động trẻ em tại phường Nghĩa Tân năm 2009 ( Nguồn UBND Phường Nghĩa Tân 2009) Như vậy, lao động trẻ em tại địa bàn phường Nghĩa Tân nhìn chung có trình độ học vấn còn thấp so với mặt bằng chung của cả nước.
Đặc điểm về hoàn cảnh gia đình Kết quả nghiên cứu cho thấy rất ít trẻ sống trong môi trường gia đình hòa thuận, kinh tế đủ ăn lại phải bán sức lao động kiếm sống, kiếm tiền. Lao động trẻ em trên địa bàn phường đa số thuộc các gia đình nghèo, số khác là gia đình đông con, mồ côi. Qua tổng hợp mẫu điều tra cho thấy các đặc điểm về hoàn cảnh gia đình các trẻ: 67% thuộc các gia đình nghèo. 30,2% sinh ra và lớn lên trong gia đình đông con (4 con trở lên).
12% cha mẹ ly dị. 5,2% mồ côi cả cha lẫn mẹ. 5,2% mồ côi cha. 4,1% mồ côi mẹ.
2,3% cha mẹ ly thân. Tình hình lao động trẻ em 2. Các hình thức lao động trẻ em Trẻ em làm việc cho gia đình của mình tham gia lao động giúp đỡ gia đình từ nhỏ. Hoạt động lao động của trẻ em để giúp đỡ gia đình ngoài giờ đi học được coi là việc làm rất cần thiết nhằm giáo dục ý thức lao động, kỉ luật lao động, tình yêu lao động, yêu người lao động, yêu thành quả lao động… Đồng thời còn là điều kiện để rèn luyện bồi dưỡng sự phát triển thể lực của trẻ em.
Ở những gia đình có nghề truyền thống, hầu như trẻ em trong các gia đình này đều tham gia lao động từ nhỏ, các em được học nghề, truyền nghề ngay từ khi còn nhỏ tuổi và lớn lên chúng có thể tiếp nối nghề nghiệp của cha ông. Phần lớn trẻ em được người lớn trong gia đình quan tâm dạy dỗ kèm cặp để phát huy mặt tích cực của lao động theo phương châm “tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tùy theo sức của mình”. Tuy nhiên, nhiều gia đình nước ta nhiều gia đình còn nghèo, vì sự tồn tại của gia đình và trẻ em mà nhiều em phải làm việc quá nhiều thời gian, phải bỏ học để giúp đỡ bố mẹ lo cuộc sống. Có những em vì quá ham việc để kiếm tiền mà không thích đi học, bố mẹ các em cũng không giảng giải, tạo điều kiện và khuyến khích các em đi học.
Có những gia đình không thấy được việc đi học của trẻ là cần thiết, không thể thiếu trong việc phát triển trong tương lai của con mình mà chỉ lao thu lợi trước mắt.Trẻ em làm việc cho gia đình mình thì xã pháp luật khó kiểm soát được và tác dụng điều chỉnh của pháp luật là rất hạn chế. Trẻ em làm thuê Tình trạng trẻ em làm thuê ở địa bàn phường Nghĩa Tân đang có xu hướng tăng lên nhưng chưa trở thành vấn đề lớn. Có thể chia ra 2 khu vực: Trẻ phải tham gia lao động nặng nhọc trong các cơ sở sản xuất như gò, hàn, sửa chữa máy móc. Trẻ còn phải phục vụ trong các hàng cơm, quán ăn, quán cà phê với thời lượng công việc tối đa lên tới 14h/ ngày.
Nhưng mức lương của các em được hưởng không bằng 1/3 công sức mình bỏ ra. Qua phỏng vấn, 3 trẻ đã thừa nhận mức lương được hưởng một tháng là 600. Tuy nhiên, trẻ lại không dám phàn nàn về sự ngược đãi đó, trái lại trẻ thấy bằng lòng và chấp nhận công việc với mức thù lao không đủ chi cho cuộc sống hàng ngày ấy. 2 Trẻ đi ở cho các gia đình, làm thuê cho các nhà hàng, quán ăn, các cơ sở dịch vụ.
Đa số các em được chủ đối xử tử tế, số ít bị chủ lạm dụng, bóc lột sức lao động, phải làm trong những điều kiện không tốt, bị ngược đãi, đặc biệt các em gái rất dễ bị chủ lạm dụng tình dục gây hậu quả nghiêm trọng cho các em. Trẻ phải đi làm thuê cho các quán bia, quán karaoke trá hình, nguy cơ trẻ bị lạm dụng tình dục là rất cao, đặc biệt với trẻ em nữ. Theo điều tra, có tới 5 trẻ nữ đã từng bỏ trốn khỏi quán karaoke và phòng chứa. Điều này cho thấy nguy cơ trẻ bị xâm hại ngày càng gia tăng, mức độ xâm hại ngày càng nghiêm trọng hơn.
Một số trẻ may mắn hơn thì được làm thuê và đi ở cho các gia đình tại Hà Nội. Tuy nhiên số trẻ này lại bị ngược đãi và bóc lột về sức lao động, thường xuyên bị chửi mắng và đánh đập. Nhiều trẻ không thể chịu được đã phải bỏ việc. Bên cạnh đó, một số trẻ do hoàn cảnh gia đình khó khăn, di cư tự do lên Hà Nội mưu sinh đã phải bỏ học theo bố mẹ làm ăn và phụ giúp kinh tế gia đình.
Phân loại lao động trẻ em theo các hình thức lao động Hình thức Làm thuê cho Lao động Làm thuê tại Theo bố mẹ các cơ sở sản tự do các gia đình đi làm ăn xuất có điều kiện Số lượng 15 26 11 8 trẻ 2.