Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẠO LỰC HỌC ÐƯỜNG VÀ PHÒNG CHỐNG BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG 1. Cơ sở lý luận về bạo lực học đường 1. Khái niệm bạo lực học đường Vấn đề bạo lực học đường (BLHĐ) luôn là vấn đề gây sốt đối với không chỉ nhà trường, gia đình mà đối với tất cả toàn xã hội. Chính vì vậy vấn đề BLHĐ trong thời gian gần đây đã được nhiều nhà khoa học đặc biệt quan tâm nghiên cứu.
Có nhiều quan điểm về BLHĐ dưới các góc độ khác nhau. Cụ thể như: Theo tổ chức y tế thế giới WHO (1996): Bạo lực được định nghĩa là hành vi cố ý dùng sức mạnh thể chất hoặc uy quyền để đe dọa hoặc thực hiện hành vi chống lại bản thân, một hoặc một nhóm người khác hay một cộng đồng, gây ra sự tổn thương về thể chất và tinh thần, nguy hại hơn có thể dẫn đến tử vong. Hành vi bạo lực học đường là một phần của hành vi bạo lực, xảy ra bên trong hoặc bên ngoài phạm vi không gian của nhà trường nhưng có liên quan đến thành viên của nhà trường. Hành vi bạo lực học đường có thể diễn ra giữa học sinh với học sinh hoặc giữa học sinh và giáo viên.
Một số nhà nghiên cứu Việt Nam đã đưa ra khái niệm BLHĐ dưới các góc độ tiếp cận khác nhau: Xét về góc độ văn hoá, BLHĐ là một hiện tượng phản ánh văn hoá, coi thường pháp luật, nội quy trường học, đi ngược lại những giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp trong xã hội, của nhà trường. Xét về góc độ giáo dục, BLHĐ là sự phản ánh kết quả giáo dục không mong muốn là một trong những biểu hiện xuống cấp chất lượng giáo dục, nhất là giáo dục đạo đức, chuẩn mực văn hoá truyền thống dân tộc. Xét về góc độ tâm lý, BLHĐ là thuật ngữ dùng để chỉ những hành vi bạo lực trong môi trường học đường, hoặc những hành vi bạo lực của lứa tuổi học đường. Bao gồm hàng loạt các hành vi với các mức độ khác nhau, từ không lời đến có lời, từ hành động đơn giản đến những hành động thù địch, gây hấn, phá phách, gây tổn thương tâm lý, thậm chí tổn hại đến thể chất của người khác”.
Như vậy, BLHĐ là một khái niệm rộng và từ những quan điểm trên và tổng hợp lại thì có hiểu rằng: “BLHĐ là hành vi dùng ngôn ngữ, cử chỉ và hành động ( đó có thể 6 là những hành vi ngược đãi, đánh đập, xâm hại thể thể xác, xúc phạm nhân phẩm, danh dự, cô lập, xa lánh,…) gây tổn thương thể chất và tinh thần của người khác trong môi trường học đường. BLHĐ thường là hành vi có ý thức, nhưng đôi khi cũng là hành vi vô tình, chưa có suy xét đầy đủ của người thực hiện”. Phân loại bạo lực học đường Có nhiều cách hiểu và phân loại các loại hình thức bạo lực nói chung và BLHĐ nói riêng. Nhưng trong bài viết để cho người đọc có thể hiểu rõ và có cái nhìn sâu hơn về BLHĐ thì tôi xin đưa ra một số hình thức như sau: 1.
Phân loại theo tính chất - Bạo lực về thể chất: Bao gồm những hành động gây tổn thương về thể chất đối với người khác diễn ra trong môi trường học đường, các hành vi đó có thể là: đánh đập, tát, đấm, xô ngã, giật tóc, lột đồ, cắn xé,…có thể một ngươig hoặc tụ tập nhóm gây gổ, đánh đập học sinh khác. Hoặc có ý định đánh người khác nhưng chưa thực hiện. Hoặc là sử dụng tới các loại hung khí như: dao, thước kẻ, gạch, đá, kiếm, mã tấu,…với mục đích tấn công người khác. - Bạo lực về tinh thần: Bao gồm những hành động như: lời nói, cử chỉ mang tính chất xúc phạm, doạ nạt, mắng mỏ, gây áp lực, buộc làm những việc mà nạn nhân không muốn thực hiện và gây ra những hậu quả xấu về mặt tâm lý, tình cảm cho nạn nhân.
Bạo lực tinh thần trong môi trường học đường thường được thể hiện dưới một số hình thức như: những biện pháp giáo dục, răn đe, kỷ luật của giáo viên và nhà trường mang tính doạ dẫm, sỉ nhục, gây ức chế, lo sợ cho học sinh, sự trêu ghẹo của các bạn học cùng trường, lớp gây nên sự khó chịu, xấu hổ, tủi thân, mặc cảm, những hành động mang tính bắt nạt, doạ dẫm trong quan hệ bạn bè cùng trường, những sức ép của giáo dục và những quan niệm về bất bình đẳng giới,…Những hình thức về bạo lực học đường nó có thể biểu hiện qua một số những hình thức như sau: Chế nhạo, nhạo báng người khác ( chê ngoại hình xấu, chê học lực kém, chê nhà nghèo,…); Gán ghép người khác bằng những biệt danh xấu dẫn đến cho nạn nhân sự xấu hổ, e ngại; Nói xấu sau lưng; Khiêu khích trực tiếp, nhắn tin đe doạ; Tung hình ảnh xấu lên mạng, bịa đặt, dựng chuyện, vu khống người khác trên mạng xã hội; Khai trừ, cô lập, không cho tiếp xúc với ai đó,… - Bạo lực về tình dục: có thể chia thành hai loại cơ bản: quấy rối tình dục và xâm hại tình dục. 7 + Quấy rối tình dục: Là bất kỳ một lời nói hay hành động, cử chỉ có ý nghĩa tình dục ngoài ý muốn của nạn nhân, những câu nói xúc phạm cố ý hay bất kỳ những nhận xét về tình dục của ai xúc phạm đến người khác và làm cho nạn nhân cảm thấy bị đe doạ, bị làm nhục, bị cản trở công việc, ngấm ngầm phá hoại sự an toàn và tạo ra sự lo sợ cho nạn nhân. + Xâm hại tình dục: Là hành động lợi dụng sự thiếu hiểu biết hoặc sự thiếu kinh nghiệm, thiếu quyền lực của người khác để đạt được mục đích tình dục của mình. Các hình thức biểu hiện của xâm hại tình dục học đường là ép buộc quan hệ tình dục ngoài ý muốn; cưỡng hiếp; ép buộc phải tiếp tục quan hệ tình dục, giao cấu khi đối phương không muốn; có những hành động sàm sỡ, ép quan hệ tình dục mà không sử dụng biện pháp tránh thai… 1.
Phân loại theo nhóm đối tượng gây ra Đối tượng gây ra bạo lực học đường gồm có 5 loại: - Bạo lực do học sinh trong trường học: Là loại hình thức bạo lực (thường là về thể chất và tinh thần) giữa các học sinh với học sinh trong trường gây ra. Đôi khi cũng có những trường hợp bạo lực học sinh với giáo viên và cán bộ trong nhà trường - Bạo lực do giáo viên: Là hình thức bạo lực mà chủ thể là giáo viên gây ra sử dụng những lời nói, cử chỉ, hành động gây tổn thương về thể chất và tinh thần đến học sinh hoặc ngược lại - Bạo lực do cán bộ nhân viên trong nhà trường: Là hình thức bạo lực mà chủ thể gây ra là các cán bộ, nhân viên trong nhà trường họ sử dụng ngôn ngữ, cử chỉ, hành động gây tổn thương cho học sinh về cả thể chất lẫn tinh thần. cũng có nhiều trường hợp là giáo viên với cán bộ trong nhà trường có bạo lực, xung đột với nhau gây ảnh hưởng đến học sinh - Bạo lực do thanh thiếu niên ngoài nhà trường gây ra: Trong những thời gian gần đây thì những hình thức này cũng đang khá phổ biến và làm cho việc kiểm soát BLHĐ của nhà trường và các cơ quan quản lý cũng gặp rất nhiều khó khăn trong khâu kiểm soát và ngăn ngừa. Những đối tượng này sử dụng những ngôn ngữ, hành động, cử chỉ gây ra bạo lực và làm tổn thương đến thể chất và tinh thần của các em học sinh.
8 - Bạo lực do phụ huynh: Là hình thức gây ra bạo lực mà chủ thể là phụ huynh học sinh, họ sử dụng ngôn ngữ, hành động, cử chỉ làm tổn thương đến con cái họ trong lứa tuổi học sinh gây tổn thương về thể chất và tinh thần cho nạn nhân là học sinh. Trên đây là một trong những nhóm đối tượng có thể là gây ra bạo lực học đường. Và đối với bài nghiên cứu này tôi chỉ nghiên cứu loại bạo lực giữa học sinh với học sinh trong nhà trường. Nguyên nhân xảy ra bạo lực học đường 1.
Nguyên nhân từ cá nhân học sinh Do sự chuyển biến về tâm lý của bản thân đối tượng tuổi vị thành niên từ 12-18 tuổi, đây là giai đoạn hình thành nhân cách ở con người, cùng với đó là tâm lý không ổn định và cái tôi cá nhân (mà không biết sử dụng đúng cách). Trong giai đoạn này chỉ cần những tác động kích thích xấu từ thế giới bên ngoài cũng khiến các em học theo. Sự phát triển mạnh về thể chất, dẫn đến sự thay đổi về mặt tâm lý, hưng phấn cao, học sinh muốn khẳng định vai trò của mình trong tập thể và xã hội, nhưng lại không biết thể hiện bằng cách nào, cộng thêm sự bồng bột, thiếu kiềm chế, do đó muốn dùng vũ lực như một cách thể hiện sự vượt trội của mình so với bạn bè. Như vậy, có thể thấy, nguyên nhân từ cá nhân học sinh đó là: Do không kiềm chế được cảm xúc của mình và đặc biệt những cảm xúc tiêu cực (không làm chủ được mình, dễ bực tức, bướng bỉnh, cáu gắt…); Do mâu thuẫn: Xích mích nhỏ trong học tập học sinh hoạt; Do ghen ghét, đố kỵ; Do chơi với bạn xấu, bạn bè rủ rê… 1.
Nguyên nhân từ gia đình Gia đình chính là nơi hình thành cho các em nhân cách sống và cách ứng xử trong xã hội văn minh, nơi giáo dục cho các em những cảm nhận đầu tiên về quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên và giữa mỗi người với chính bản thân mình. Cho nên môi trường giáo dục gia đình không tốt sẽ tác động rất lớn đến hành vi bạo lực của các em. Môi trường giáo dục gia đình không tốt là môi trường chẳng hạn như: Cha mẹ có thu nhập và học lực thấp; nghiện ngập hay phạm pháp; bạo lực trong gia đình; cha mẹ thiếu quan tâm hay không tạo được quan hệ tình cảm với con cái; kém khả năng kiểm soát con cái; kém tình thương yêu và nối kết trong gia đình; chức năng giáo dục trong gia đình kém; biện pháp giáo dục và kỷ luật không nhất quán, quá dễ dãi hay quá khắc nghiệt; cha mẹ ly thân hoặc ly hôn; cha mẹ có tiền án, tiền sự hoặc đang 9 ngồi tù; gia đình vừa trải qua những cú sốc về tinh thần như mất người thân, kiện cáo, phá sản,… Do sự giáo dục chưa đúng đắn từ cha mẹ, cha mẹ thường nặng lời quát tháo con cái.