Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục với đề tài "Quản lý quá trình dạy học của trường THPT tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp QLGD" do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Sơn thực hiện tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ Giáo dục và Đào tạo), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Vũ Đình Chuẩn và PGS. Nguyễn Tiến Hùng, bảo vệ năm 2017 thuộc chuyên ngành Quản lý Giáo dục (mã số: 62.14).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo tác giả, trong bối cảnh đổi mới giáo dục tại Việt Nam, giáo dục phổ thông vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: chất lượng giáo dục còn thấp so với yêu cầu, chú trọng số lượng hơn chất lượng, cơ cấu thiếu đồng bộ và chậm đổi mới phương pháp. Giáo dục phổ thông chủ yếu tập trung vào "dạy chữ" mà chưa quan tâm đúng mức đến "dạy người", kỹ năng sống và hướng nghiệp. Một trong những nguyên nhân chính là cơ chế quản lý giáo dục chậm đổi mới, năng lực quản lý tại các cơ sở giáo dục trung học phổ thông (THPT) còn nhiều bất cập.

Chủ trương của Đảng và Nhà nước (Thông báo kết luận số 242-TB/TW năm 2009 của Bộ Chính trị, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI) xác định đổi mới quản lý giáo dục theo hướng tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội cho các cơ sở giáo dục, đồng thời phát huy vai trò giám sát của Hội đồng trường và xã hội. Tại tỉnh Tuyên Quang, mặc dù công tác quản lý giáo dục trung học phổ thông đã đạt được một số kết quả về kiện toàn thanh tra, kiểm định chất lượng, thực hiện cuộc vận động "Hai không" và phong trào "Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực", nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế trong quản lý môi trường giáo dục, quản lý kế hoạch dạy học, quản lý nhân sự và tài chính.

Khoảng trống nghiên cứu mà tác giả xác định là: các nghiên cứu trước đây chưa làm rõ bản chất của quản lý quá trình dạy học trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục, cụ thể là thiếu một bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo đánh giá và một quy trình quản lý phù hợp để các trường THPT công lập trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang có thể tự đánh giá, nhận diện điểm mạnh, điểm yếu và xây dựng giải pháp cải tiến chất lượng dạy học.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu cơ sở lý luận làm tiền đề đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp quản lý quá trình dạy học dựa trên hệ thống tiêu chuẩn và quy trình quản lý quá trình dạy học thành công tại các trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

  • Giả thuyết khoa học: Trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục, các trường THPT nói chung và trường THPT tỉnh Tuyên Quang nói riêng gặp khó khăn trong việc đo lường, đánh giá điểm mạnh để phát huy, điểm hạn chế để khắc phục, cơ hội để tận dụng và thách thức để giảm thiểu. Nếu nghiên cứu phát triển và đề xuất được hệ thống tiêu chuẩn gắn với quy trình quản lý thành công quá trình dạy học đáp ứng các đặc trưng cơ bản của phân cấp quản lý giáo dục (tính đáp ứng, tính chịu trách nhiệm, tính tham dự, tính minh bạch và tính tự chủ), thì các trường THPT có thể tự đánh giá thường xuyên để cải tiến và nâng cao chất lượng dạy học.

Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học của trường THPT.
  • Đối tượng nghiên cứu: Quản lý quá trình dạy học dựa trên các tiêu chuẩn và quy trình quản lý quá trình dạy học thành công của trường THPT công lập trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục của tỉnh Tuyên Quang.
  • Đối tượng khảo sát: Cán bộ quản lý (CBQL), giáo viên (GV), học sinh (HS) và cha mẹ học sinh (CMHS) tại các trường THPT công lập.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Nội dung: Xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo và quy trình quản lý quá trình dạy học đáp ứng các đặc trưng phân cấp; tổ chức tự đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.
    • Loại hình cơ sở giáo dục: Chỉ giới hạn nghiên cứu tại các trường THPT công lập hệ đại trà/bình thường trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang; không nghiên cứu các loại hình trường chuyên, trường phổ thông nhiều cấp học, trường phổ thông dân tộc nội trú/bán trú hay trường năng khiếu.
    • Thử nghiệm: Khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi của toàn bộ giải pháp đề xuất qua chuyên gia; lựa chọn 01 giải pháp (Bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo quản lý quá trình dạy học) để tiến hành thử nghiệm thực tế.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo 4 nhóm vấn đề chính liên quan trực tiếp đến đề tài:

1. Phân cấp quản lý giáo dục phổ thông và các thách thức

Tác giả điểm lại các nghiên cứu lý luận về phân cấp quản lý giáo dục nhằm giải quyết 3 câu hỏi cốt lõi: Phân cấp cái gì? Phân cấp cho ai/cấp nào? và Phân cấp như thế nào? Phân cấp gắn liền với việc giao quyền tự chủ cho cấp cơ sở đi đôi với trách nhiệm giải trình xã hội (được tác giả viện dẫn qua các nghiên cứu quốc tế). Trách nhiệm giải trình được phân loại thành: trách nhiệm với cấp trên (thông qua hệ thống chỉ số đo lường kết quả và kiểm định chất lượng), trách nhiệm với bên ngoài/người hưởng dịch vụ giáo dục (thông qua mô hình Hội đồng trường, trường nhượng quyền - Charter School, phiếu học đường), trách nhiệm với cấp dưới và trách nhiệm nghề nghiệp. Bối cảnh thế kỷ XXI đặt ra thách thức cho các trường THPT trong việc định hướng lại nội dung giáo dục, chuyển đổi thành tổ chức học tập và quản lý kiến thức hiệu quả.

2. Quản lý quá trình dạy học và văn hóa nhà trường

Tác giả dẫn dụng công trình nghiên cứu trong nước về "Lý luận phát triển văn hóa nhà trường phổ thông" và khẳng định bản chất của quản lý quá trình dạy học là thiết lập, duy trì môi trường giáo dục/học tập tích cực. Văn hóa nhà trường lành mạnh đòi hỏi: xây dựng tầm nhìn chia sẻ, phong cách lãnh đạo tham dự, ủy quyền ra quyết định cho giáo viên, tạo lập bầu không khí cởi mở và tiếp cận làm việc theo nhóm.

3. Mối quan hệ "Nhà trường – Gia đình – Cộng đồng" và Hội đồng trường

Tổng quan đề tài "Lý luận và thực tiễn phát triển hội đồng trường THPT" chỉ ra rằng Hội đồng trường là thiết chế huy động sự tham gia của phụ huynh, doanh nghiệp và cộng đồng vào việc hoạch định kế hoạch phát triển nhà trường, tạo nguồn lực và gắn kết giáo dục với nhu cầu xã hội.

4. Vai trò của người hiệu trưởng và mô hình quản lý dựa vào nhà trường (SBM - School-Based Management)

Dẫn chứng quan điểm của MacNiel và McClanahan (2005) cùng các tác giả khác, luận án khẳng định một nhà quản lý hành chính đơn thuần không thể đảm đương toàn bộ việc quản lý dạy học nếu không có sự chia sẻ quyền lực. Mô hình SBM trao quyền tự chủ cho hiệu trưởng về chuyên môn, nhân sự, tài chính, đồng thời yêu cầu hiệu trưởng chuyển từ vai trò quản trị hành chính sang vai trò lãnh đạo quá trình dạy học và xây dựng môi trường học tập tích cực.

Khoảng trống luận án giải quyết

Mặc dù các công trình trước đây đã làm rõ một số khía cạnh lý luận của phân cấp quản lý giáo dục và mô hình quản lý trường học, song việc cụ thể hóa thành một khung lý luận hoàn chỉnh gồm: bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo định lượng/định tính gắn với quy trình quản lý quá trình dạy học có khả năng áp dụng cho các trường THPT công lập tại địa bàn miền núi như tỉnh Tuyên Quang vẫn chưa được giải quyết đầy đủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp giữa lý luận quản lý giáo dục hiện đại và lý thuyết phân cấp quản lý:

  • Bản chất quản lý quá trình dạy học: Là sự tác động có định hướng của chủ thể quản lý nhằm thiết lập, phát triển và duy trì môi trường giáo dục/học tập tích cực, bao gồm không gian vật chất và không gian học thuật (kỳ vọng kết quả giáo dục và bầu không khí tạo động lực học tập).
  • Mô hình quá trình dạy học: Luận án hệ thống hóa 4 mô hình phát triển dạy học:
    1. Mô hình đường kẻ: Môn học $\rightarrow$ Giảng dạy $\rightarrow$ Học tập $\rightarrow$ Kết quả (tiếp cận truyền thống, lấy giáo viên làm trung tâm).
    2. Mô hình chu kỳ: 4 yếu tố liên kết khép kín, có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin.
    3. Mô hình định hướng kết quả: Bắt đầu từ kỹ năng cần thiết $\rightarrow$ Thiết kế quá trình $\rightarrow$ Giảng dạy/Hướng dẫn $\rightarrow$ Học tập (lấy người học làm trung tâm).
    4. Mô hình thực hiện của quá trình dạy học: Cấu trúc gồm 4 thành tố: Bối cảnh $\rightarrow$ Đầu vào $\rightarrow$ Các quá trình/hoạt động dạy học (lớp học và hoạt động giáo dục) $\rightarrow$ Đầu ra.
  • 5 đặc trưng của hệ thống phân cấp quản lý giáo dục hiệu quả: Tính đáp ứng, Tính chịu trách nhiệm, Tính tham dự, Tính minh bạch/công khai, Tính tự chủ của cơ sở giáo dục.
Thành tố quản lý Nội dung và nhân tố tác động chính
Quản lý bối cảnh Yếu tố bên ngoài: quy mô, truyền thống cộng đồng; chính sách, quy định của nhà nước, địa phương; đặc điểm cấu trúc nhà trường.
Quản lý đầu vào Đặc điểm chất lượng đầu vào của học sinh (kiến thức nền, thái độ), trình độ/năng lực sư phạm của giáo viên, điều kiện cơ sở vật chất, tài chính.
Quản lý lớp học & HĐGD Hành vi dạy của giáo viên (lập kế hoạch, quản lý, phương pháp), hành vi học của học sinh (tiếp thu, tham dự), bầu không khí lớp học, tương tác sư phạm.
Quản lý đầu ra Kết quả rèn luyện và học tập của học sinh, tỷ lệ tốt nghiệp, kết quả thi đại học, mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra về phẩm chất và năng lực.
Hệ thống giám sát & phản hồi Cơ chế tự đánh giá, kiểm soát chất lượng, thu thập dữ liệu định kỳ để phản hồi cải tiến liên tục.

Cách tiếp cận nghiên cứu

  1. Tiếp cận hệ thống: Xem xét quản lý quá trình dạy học là một phân hệ trong chỉnh thể quản lý nhà trường, có mối quan hệ tương tác với bối cảnh, đầu vào và đầu ra.
  2. Tiếp cận lịch sử - logic: Phân tích quá trình phát triển của quản lý dạy học và chính sách phân cấp trong quá khứ, hiện tại và định hướng tương lai.
  3. Tiếp cận so sánh: Đối chiếu các mô hình lý luận quốc tế và trong nước để đúc rút bài học áp dụng cho trường THPT tỉnh Tuyên Quang.

Phương pháp nghiên cứu

  • Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa các văn kiện chính sách, tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước để xây dựng khung lý thuyết và bộ tiêu chuẩn.
  • Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra bằng bảng hỏi (phiếu khảo sát), phỏng vấn sâu, trao đổi chuyên môn, hội thảo chuyên gia nhằm thu thập dữ liệu thực trạng và đánh giá tính cần thiết, tính khả thi của giải pháp; phương pháp thử nghiệm sư phạm/quản lý đối với bộ tiêu chuẩn.
  • Nhóm phương pháp xử lý dữ liệu:
    • Dữ liệu định lượng: Xử lý thống kê mô tả, phân tích xu hướng bằng phần mềm SPSS (Statistical Package for Social Studies) và Microsoft Excel.
    • Dữ liệu định tính: Phân tích logic, phân loại, suy luận bản chất của các sự kiện quản lý.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý quá trình dạy học của trường trung học phổ thông trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục

Chương 1 tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng cho đề tài:

  1. Phân cấp và tập trung trong quản lý giáo dục: Khẳng định tập trung và phân cấp là hai mặt song song của một hệ thống quản lý, không tồn tại trạng thái phân cấp hay tập trung tuyệt đối. Phân cấp quản lý giáo dục hướng đến chuyển giao quyền ra quyết định cho cấp trường nhằm tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực tại chỗ, nâng cao tính chịu trách nhiệm với xã hội và tăng cường tính dân chủ. Luận án phân tích chi tiết các lợi ích (cải thiện phúc lợi xã hội, tăng hiệu quả kỹ thuật, đa dạng hóa nguồn tài chính, nâng cao hiệu lực quản lý, kích thích sáng kiến địa phương) và các hạn chế tiềm ẩn (xung đột mục tiêu giữa trung ương và địa phương, nguy cơ gia tăng bất bình đẳng giáo dục giữa các vùng miền).
  2. Khái niệm và bản chất quản lý quá trình dạy học: Phân tích mối quan hệ giữa hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh (dựa trên 4 trụ cột học tập của UNESCO: học để biết, học để làm người, học để tồn tại, học để cùng nhau chung sống). Trọng tâm của quản lý dạy học tại trường THPT là quản lý lớp học và các hoạt động giáo dục (HĐGD). Bản chất của quản lý lớp học là thiết lập, củng cố và duy trì môi trường học tập tích cực thông qua:
    • Xây dựng không gian vật chất lớp học thân thiện, tiện ích.
    • Xác lập không gian học thuật: truyền thông rõ ràng các kỳ vọng về kết quả học tập và rèn luyện (thông qua quy tắc, thủ tục), tạo động lực học tập dựa trên sự kết hợp giữa nhận thức về giá trị của việc học và sự nỗ lực của học sinh.
    • Duy trì giám sát, can thiệp kịp thời các hành vi sai lệch và giải quyết các xung đột, hiểu lầm trong học tập thông qua hệ thống giao tiếp minh bạch.
  3. Mô hình quản lý và các nhân tố tác động: Xây dựng mô hình quản lý quá trình dạy học gồm 4 thành tố (Bối cảnh, Đầu vào, Lớp học/HĐGD, Đầu ra) và 1 hệ thống đánh giá - giám sát - phản hồi thông tin. Luận án xác định các nhân tố ảnh hưởng: đặc điểm cộng đồng, đặc điểm gia đình phụ huynh, chính sách nhà nước, năng lực sư phạm của giáo viên và thái độ học tập của học sinh.

Chương 2: Thực trạng quản lý quá trình dạy học của các trường trung học phổ thông công lập Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục

Chương 2 trình bày kết quả nghiên cứu thực trạng tại tỉnh Tuyên Quang qua 3 năm:

  1. Đặc điểm giáo dục THPT tỉnh Tuyên Quang: Là tỉnh miền núi với điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, mạng lưới trường THPT công lập phân bố trên các địa bàn huyện, thị với tỷ lệ học sinh dân tộc thiểu số đáng kể.
  2. Thực trạng phát triển giáo dục THPT công lập:
    • Quy mô và mạng lưới trường lớp: Đã hình thành hệ thống trường THPT tại các trung tâm huyện, cơ bản đáp ứng nhu cầu học tập của con em nhân dân.
    • Chất lượng giáo dục: Có bước tiến bộ về tỷ lệ tốt nghiệp và học sinh khá/giỏi, nhưng chất lượng giáo dục toàn diện chưa đồng đều giữa các vùng thuận lợi và vùng sâu, vùng xa.
    • Đội ngũ nhà giáo và CBQL: Đạt chuẩn về trình độ đào tạo, tuy nhiên năng lực quản lý dạy học theo hướng tự chủ, tự chịu trách nhiệm và khả năng ứng dụng phương pháp dạy học phân hóa còn hạn chế.
    • Cơ sở vật chất, phòng học và tài chính: Được đầu tư kiên cố hóa nhưng vẫn còn thiếu thốn trang thiết bị dạy học hiện đại, kinh phí chi thường xuyên cho hoạt động chuyên môn còn hạn hẹp.
  3. Thực trạng quản lý quá trình dạy học theo các đặc trưng phân cấp: Kết quả khảo sát CBQL, GV, HS và CMHS chỉ ra:
    • Mặt mạnh: Thực hiện nghiêm túc kế hoạch thời gian năm học và quy chế chuyên môn do Sở GD&ĐT ban hành; nền nếp kỷ cương dạy học được duy trì; bước đầu triển khai tự đánh giá kiểm định chất lượng.
    • Mặt yếu/Bất cập: Quản lý môi trường giáo dục (văn hóa nhà trường, không khí học tập) chưa được quan tâm đúng mức; việc lập kế hoạch dạy học còn mang tính rập khuôn, chưa phát huy tính chủ động của giáo viên; vai trò của Hội đồng trường còn mờ nhạt, chưa thu hút được sự tham gia thực chất của phụ huynh và cộng đồng vào quản lý dạy học; cơ chế đánh giá kết quả dạy học chủ yếu dựa trên điểm số thi cử, thiếu các công cụ đo lường toàn diện các chỉ số thành công.

Chương 3: Giải pháp quản lý quá trình dạy học của trường trung học phổ thông công lập tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục

Dựa trên cơ sở lý luận và phân tích thực trạng, Chương 3 đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ:

Hệ thống giải pháp quản lý quá trình dạy học (Luận án Nguyễn Văn Sơn, 2017)
  • Giải pháp 1 (3.3.1): Đề xuất bộ tiêu chuẩn và thang đo/đánh giá quản lý quá trình dạy học trường THPT Tuyên Quang: Xây dựng khung đánh giá toàn diện gồm 05 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí và 61 chỉ báo, bao quát các mặt: quản lý bối cảnh, quản lý đầu vào, quản lý lớp học và HĐGD, quản lý đầu ra và hệ thống đảm bảo chất lượng.
  • Giải pháp 2 (3.3.2): Quy trình tự đánh giá quản lý quá trình dạy học của trường THPT Tuyên Quang: Thiết lập quy trình tự đánh giá định kỳ gồm các bước chuẩn bị, thu thập minh chứng theo bộ tiêu chuẩn, phân tích điểm mạnh - điểm yếu, xác định nguyên nhân và lập kế hoạch hành động cải tiến.
  • Giải pháp 3 (3.3.3): Cân bằng giữa tập trung và phân cấp trong quản lý quá trình dạy học: Phân định rõ thẩm quyền quản lý chuyên môn giữa Sở GD&ĐT và Hiệu trưởng; tăng quyền tự chủ cho tổ chuyên môn và giáo viên trong việc điều chỉnh kế hoạch dạy học phù hợp với đối tượng học sinh, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát tuân thủ chuẩn quốc gia.
  • Giải pháp 4 (3.3.4): Tăng cường mối quan hệ “Nhà trường – Gia đình/CMHS – Cộng đồng” thông qua cải tiến hoạt động của Hội đồng trường THPT: Kiện toàn cơ cấu Hội đồng trường với sự tham gia của đại diện chính quyền, doanh nghiệp, phụ huynh; đổi mới cơ chế làm việc để Hội đồng trường thực sự tham gia quyết nghị và giám sát kế hoạch giáo dục.
  • Giải pháp 5 (3.3.5): Phát triển trường THPT Tuyên Quang thành nhà trường học tập: Xây dựng môi trường chia sẻ tri thức giữa các giáo viên, thúc đẩy sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, bồi dưỡng năng lực quản lý kiến thức cho CBQL và giáo viên.
  • Khảo nghiệm và thử nghiệm:
    • Tác giả tổ chức lấy ý kiến chuyên gia để khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của 5 nhóm giải pháp (kết quả khảo nghiệm đạt mức độ đồng thuận cao).
    • Tổ chức thử nghiệm thực tế giải pháp xây dựng và áp dụng Bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo tại trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang nhằm kiểm chứng tính khả thi và độ tin cậy của công cụ đo lường trong công tác tự đánh giá.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

  1. Hệ thống hóa và phát triển cơ sở lý luận về quản lý quá trình dạy học tại trường THPT trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục.
  2. Làm rõ bản chất của quản lý dạy học cấp THPT là thiết lập, phát triển và duy trì môi trường giáo dục/học tập tích cực (kết hợp giữa không gian vật chất và không gian học thuật).
  3. Xây dựng mô hình quản lý quá trình dạy học tích hợp 4 thành tố (Bối cảnh, Đầu vào, Lớp học/HĐGD, Đầu ra) gắn liền với 5 đặc trưng phân cấp: tính đáp ứng, tính chịu trách nhiệm, tính tham dự, tính minh bạch/công khai và tính tự chủ.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  1. Khảo sát, lượng hóa và phản ánh bức tranh toàn diện về thực trạng quản lý quá trình dạy học tại các trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang trong thời gian 3 năm, chỉ rõ các điểm nghẽn về văn hóa nhà trường, kế hoạch giáo dục và vai trò của Hội đồng trường.
  2. Đề xuất thành công Bộ công cụ đánh giá gồm 05 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí và 61 chỉ báo kèm thang đo và quy trình tự đánh giá quản lý dạy học dành riêng cho các trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang.
  3. Đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý khả thi, đã được khảo nghiệm qua ý kiến chuyên gia và thử nghiệm thực tiễn tại cơ sở giáo dục.

Kiến nghị đề xuất

  • Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về phân cấp quản lý giáo dục, ban hành hướng dẫn cụ thể về quyền tự chủ chuyên môn và quy chế hoạt động của Hội đồng trường THPT.
  • Đối với UBND tỉnh và Sở GD&ĐT Tuyên Quang: Tăng cường ủy quyền cho các trường THPT trong quản lý nhân sự và phân bổ ngân sách; đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị dạy học đồng bộ; tổ chức tập huấn, bồi dưỡng CBQL và giáo viên về kỹ năng quản lý lớp học và quy trình tự đánh giá chất lượng dạy học.
  • Đối với các trường THPT công lập: Chủ động vận dụng bộ tiêu chuẩn và quy trình tự đánh giá để rà soát chất lượng thường xuyên; phát huy vai trò của tổ chuyên môn và tăng cường phối hợp với gia đình, cộng đồng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của nghiên cứu: Do giới hạn về nguồn lực và thời gian, luận án chỉ tập trung khảo sát và thử nghiệm tại loại hình trường THPT công lập hệ đại trà trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. Các loại hình trường chuyên biệt (trường THPT chuyên, trường phổ thông dân tộc nội trú, trường phổ thông nhiều cấp học) chưa được đưa vào phạm vi khảo sát. Việc thử nghiệm thực tế mới chỉ thực hiện đối với giải pháp xây dựng Bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo quản lý dạy học.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng nghiên cứu áp dụng bộ tiêu chuẩn và mô hình quản lý cho các loại hình trường THPT chuyên biệt và trường phổ thông ngoài công lập.
    • Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế vận hành tự chủ tài chính và tổ chức bộ máy của trường THPT trong giai đoạn đẩy mạnh phân cấp quản lý giáo dục phổ thông.

Giá trị tham khảo

Nghiên cứu có giá trị thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng:

  1. Cán bộ quản lý giáo dục (Sở GD&ĐT, Phòng Giáo dục Trung học, Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng trường THPT): Sử dụng trực tiếp Bộ 05 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí, 61 chỉ báo và quy trình tự đánh giá để rà soát, kiểm chuẩn và thiết lập kế hoạch nâng cao chất lượng dạy học tại đơn vị.
  2. Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản lý Giáo dục: Tham khảo khung lý luận về phân cấp quản lý giáo dục, mô hình 4 thành tố của quá trình dạy học và phương pháp thiết kế công cụ đo lường trong nghiên cứu giáo dục.
  3. Các nhà hoạch định chính sách giáo dục địa phương: Tham khảo căn cứ thực tiễn để ban hành các quy định phân cấp, giao quyền tự chủ và nâng cao trách nhiệm giải trình cho các trường phổ thông phù hợp với điều kiện miền núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định bản chất của quản lý lớp học và hoạt động giáo dục trong trường THPT là gì?

Theo luận án, bản chất của quản lý lớp học và hoạt động giáo dục là việc thiết lập, phát triển và duy trì môi trường giáo dục/học tập tích cực. Môi trường này bao gồm hai thành tố: không gian vật chất (bố trí lớp học ấm áp, thân thiện, đủ điều kiện tiếp cận tài liệu) và không gian học thuật (xác lập kỳ vọng về kết quả rèn luyện/học tập và xây dựng bầu không khí tạo động lực, kết hợp giữa nhận thức về giá trị học tập với sự nỗ lực của học sinh).

2. Hệ thống tiêu chuẩn đánh giá quản lý quá trình dạy học do tác giả đề xuất gồm những cấu phần nào?

Hệ thống tiêu chuẩn do luận án xây dựng gồm 05 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí và 61 chỉ báo đo lường, bao quát toàn diện các thành tố: quản lý bối cảnh, quản lý đầu vào, quản lý lớp học và hoạt động giáo dục, quản lý đầu ra, cùng hệ thống đánh giá - giám sát và phản hồi thông tin nhằm phục vụ công tác tự đánh giá của trường THPT.

3. Năm đặc trưng cơ bản của một hệ thống phân cấp quản lý giáo dục phổ thông hiệu quả được nêu trong luận án là gì?

Năm đặc trưng cơ bản gồm:

  1. Tính đáp ứng: Hệ thống quy định và thủ tục giao tiếp phù hợp thực tiễn, phục vụ kịp thời người học và các bên liên quan.
  2. Tính chịu trách nhiệm: Sẵn sàng giải trình công khai, trung thực về hoạt động và kết quả với cấp trên và xã hội.
  3. Tính tham dự: Tạo điều kiện cho giáo viên, học sinh, phụ huynh và cộng đồng tham gia vào quá trình ra quyết định.
  4. Tính minh bạch và công khai: Thông tin về chính sách, quyết định, tài chính và kết quả giáo dục được phổ biến rõ ràng, dễ tiếp cận.
  5. Tính tự chủ: Cơ sở giáo dục được ủy quyền tự quyết định việc sử dụng các nguồn lực phù hợp với điều kiện cụ thể.

4. Luận án đề xuất mấy nhóm giải pháp và tiến hành thử nghiệm giải pháp nào?

Tác giả đề xuất 05 nhóm giải pháp quản lý quá trình dạy học. Trong đó, toàn bộ 5 giải pháp đều được khảo nghiệm về tính cần thiết và tính khả thi qua ý kiến chuyên gia; riêng Giải pháp 1 (Đề xuất bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo và thang đo/đánh giá quản lý quá trình dạy học) được lựa chọn để tiến hành thử nghiệm thực tế tại trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Văn Sơn là công trình nghiên cứu chuyên ngành Quản lý Giáo dục, giải quyết vấn đề quản lý quá trình dạy học của trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, xác định bản chất của quản lý dạy học là phát triển môi trường học tập tích cực và xây dựng mô hình quản lý 4 thành tố gắn với 5 đặc trưng phân cấp. Dựa trên phân tích thực trạng giáo dục địa phương trong 3 năm, luận án đã đề xuất hệ thống 5 giải pháp, trọng tâm là Bộ công cụ gồm 05 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí và 61 chỉ báo kèm quy trình tự đánh giá. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và công cụ thực tiễn có giá trị ứng dụng cho các trường THPT công lập và cơ quan quản lý giáo dục tại địa bàn nghiên cứu.