Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐÀO TẠO NGHỀ ĐIỆN CÔNG NGHIỆP THEO NĂNG LỰC THỰC HIỆN Ở TRƯỜNG TRUNG CẤP 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về đào tạo theo năng lực thực hiện trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp Các nghiên cứu ở nước ngoài Nghiên cứu về đào tạo nói chung và đào tạo theo năng lực đã được các nhà khoa học quan tâm. Từ những năm cuối thế kỷ 20, đã có một số công trình tiêu biểu đề cập về vấn đề này.
Blank đã công bố cuốn “Sổ tay hát triển chương trình đào tạo dựa trên NLTH” [45] vào năm 1982 đã đề cập những vấn đề cơ bản của GD&ĐT dựa trên NLTH. Trong đó, tác giả tập trung phân tích nghề và phân tích nhu cầu người học, xây dựng hồ sơ năng lực người học, phát triển công cụ đánh giá sự hiểu biết và sự thực hiện, phát triển các gói học tập, cải tiến và quản lý chương trình đào tạo. Tài liệu nghiên cứu của ông được ứng dụng rộng rãi và mang lại kết quả to lớn trong đào tạo nghề ở Mỹ. Tiếp đó vào năm 1983, Viện hàn lâm khoa học Mỹ đã có báo cáo đề cập đến yêu cầu thay đổi của GD&ĐT trong đó nhấn mạnh đến chương trình đào tạo dựa vào năng lực người học hơn là dựa vào thời gian tổ chức đào tạo.
Năm 1995, trong cuốn “Com etency-Ba ed Education and Training” (Giáo dục à đào tạo dựa ào năng lực), các tác giả Roger Harris, Hugh Guthrie, Bary Hobart, David Lundberg [48] đã trình bày kết quả nghiên cứu khá toàn diện về đào tạo dựa trên NLTH, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến bối cảnh và lịch sử của giáo dục và đào tạo dựa trên NLTH, tiêu chuẩn NLTH, phát triển chương trình, đánh giá và người học - hoạt động học theo tiêu chuẩn NLTH. Burke đã xuất bản tài liệu “Giáo dục à đào tạo dựa trên NLTH” [47]. Trong tài liệu này tác giả đã trình bày nguồn gốc của đào tạo dựa trên NLTH, quan niệm về NLTH và tiêu chuẩn NLTH, về vấn đề đánh giá dựa trên NLTH và cải tiến CTĐT dựa trên NLTH. Cùng năm 1995, tác giả Shirley Fletcher 11 xuất bản cuốn “Các kỹ thuật đánh giá dựa trên năng lực thực hiện” [49], trong đó phân tích sự khác biệt về đào tạo theo NLTH ở Anh và Mỹ, các nguyên tắc và thực hành đánh giá theo tiêu chuẩn, mục tiêu và sử dụng đánh giá dựa trên NLTH, việc thiết lập các tiêu chí cho quá trình thực hiện, thu thập bằng chứng cho đánh giá NLTH.
Mặc dù có nói rõ về các nguyên tắc và thực hành đánh giá theo tiêu chuẩn nhưng công trình cũng chỉ mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu đánh giá dựa trên NLTH. Đây được xem là một trong những công trình nghiên cứu khá bài bản về tổ chức quá trình đào tạo (ở khâu thiết kế chương trình) theo năng lực thực hiện. Ở tài liệu này, tác giả nhấn mạnh đến cơ sở khoa học của việc thiết lập các tiêu chuẩn đào tạo, phân tích khung chương trình và xây dựng mô đun dạy học. Tác giả Sandra Kerka (năm 1997) đã tổng kết về đào tạo dựa trên NLTH vốn phát triển mạnh m trong những năm 1990 với hàng loạt các tổ chức có tầm cỡ ở Mỹ, Anh, Úc, New Zealand, xứ Wales.
Các nội dung tổng kết này được công bố trong cuốn “Giáo dục à đào tạo dựa trên năng lực thực hiện: Huyền thoại à thực tiễn” [23]. Tại một số nước ở khu vực châu Á, đặc biệt khu vực Đông Nam Á như Singapore, Philippin, Bruney,… hoạt động đào tạo dựa trên NLTH cũng đã và đang được vận dụng ở các mức độ khác nhau. Đặc biệt là trong quá trình tổ chức đào tạo các ngành nghề liên quan đến tay nghề lao động đã được các trường kỹ thuật đưa vào áp dụng. Các trường xây dựng chương trình đào tạo theo hướng hệ thống các modul giúp người học hình thành được năng lực cần có để thích nghi với hoạt động nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp.
Tác giả Thomas Deissinger và Slilke Hellwig (Đức) năm 2011, đã công bố bài báo “Structure and function of com etency-ba ed education and training” (Cấu trúc à chức năng của đào tạo dựa ào năng lực) [64]. Trong bài báo, tác giả đã dựa trên những kinh nghiệm ĐTN mà mình đang trực tiếp tiến hành để đưa ra quan điểm về cấu trúc và chức năng của CTĐT dựa trên NLTH. Theo hai tác giả thì việc xây dựng cấu trúc và chức năng của CTĐT theo NLTH cần phải được xác định rõ bao gồm cả kế hoạch xây dựng chương trình, phát triển chương trình và kiểm 12 định chương trình trước khi thực thi. Ngoài ra, cũng cần xem xét sự khác biệt, ưu điểm, nhược điểm của việc xây dựng cấu trúc, chức năng CTĐT theo NLTH với các lý thuyết xây dựng CTĐT nghề khác.
Tác giả Leesa Wheelahan (Úc) trong tác phẩm “The roblem with competency-based training, Educating for the knowledge economy: critical er ecti e ?” (Các ấn đề ề đào tạo dựa ào năng lực trong nền kinh tế tri thức) [56] đã phát triển và mở ra một góc nhìn thực tế khác về đào tạo theo NLTH. Quan điểm của tác giả là cần đặt sự hiểu biết (kiến thức) của người học vào vị trí trung tâm của CTĐT. Trong bài viết, tác giả đã chỉ ra hạn chế của phương pháp xây dựng CTĐT theo NLTH và đề xuất cần phải có những nghiên cứu sâu hơn trong các lý thuyết xây dựng CTĐT. Như vậy, ta có thể thấy rằng, đào tạo theo NLTH là một xu hướng được nhiều quốc gia, nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau và ứng dụng vào quá trình dạy học, thiết kế và xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo, ở các trường đại học, cao đẳng.
Các nghiên cứu trong nước Tác giả Nguyễn Đức Trí năm 1996 đã thực hiện nghiên cứu đề tài cấp Bộ:“Tiế cận đào tạo nghề dựa trên NLTH à xây dựng tiêu chuẩn nghề” [37]. Nghiên cứu này có thể xem là công trình đầu tiên nghiên cứu tương đối toàn diện về hệ thống ĐTN theo NLTH ở Việt Nam. Đề tài đã góp phần làm sáng tỏ lý luận của phương thức đào tạo dựa trên NLTH đặc biệt là các giai đoạn xây dựng chương trình và xây dựng tiêu chuẩn KNN. Tiếp theo công trình nghiên cứu năm 1996, đến năm 2000, trong đề tài cấp Bộ “Nghiên cứu xây dựng mô hình đào tạo giáo iên kỹ thuật ở trình độ đại học cho các trư ng trung học chuyên nghiệ à dạy nghề” [38] tác giả Nguyễn Đức Trí đã đề xuất các mô hình đào tạo GV dạy kỹ thuật trong đó có đề cập đến triết lý, các đặc điểm cơ bản; ưu điểm, nhược điểm của phương thức đào tạo theo NLTH; vận dụng phương thức đào tạo này vào đào tạo GV ở Việt Nam.
Đây được xem là một trong những nghiên cứu ban đầu về đào tạo theo năng lực thực hiện dưới góc độ đào tạo giáo viên kỹ thuật cho các trường trung cấp. Đến năm 2002, tác giả Nguyễn Minh Đường biên soạn tài liệu tập huấn cho GV và CBQL các trường dạy nghề: “Đào tạo theo năng lực thực hiện” [23]. Trong 13 tài liệu này, tác giả đã đề cập đến những nguyên tắc căn bản, phương pháp và hình thức tổ chức quá trình đào tạo theo năng lực thực hiện cho người học. Năm 2011, Tổng cục dạy nghề thuộc Bộ Lao động và Thương binh xã hội phối hợp với Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) xuất bản cuốn “Kỹ năng dạy học - Tài liệu bồi dưỡng nghiệ ụ ư hạm cho GV à ngư i dạy nghề” [39].
Tài liệu đã mô tả khá đầy đủ về quan điểm dạy học theo NLTH, cấu trúc và các tiêu chí đánh giá NLTH. Tuy vậy, tài liệu cũng chỉ chủ yếu tập trung nói về phương pháp và kỹ năng dạy học cho giáo viên nhằm tăng năng lực cho người học, chứ cũng chưa đưa ra được mô hình đào tạo theo năng lực thực hiện. Các nghiên cứu về quản lý đào tạo nghề theo năng lực thực hiện trình độ trung cấp Các nghiên cứu ở nước ngoài Tác giả Heinz Weihrich và đồng nghiệp năm 1996 đã công bố kết quả nghiên cứu về một dự án khoa học Quản lý giáo dục đào tạo nghề - mô hình của Mỹ và một số quốc gia khác. Nghiên cứu đã giới thiệu các phương pháp ĐTN truyền thống của Đức và mô hình QLĐT nghề cần phải được bổ sung hướng tới một mức độ cao hơn, đào tạo theo hình thức tích hợp giữa lý thuyết và thực hành, lấy năng lực người học làm trung tâm và cốt lõi của hoạt động QLĐT.
Tác giả cho rằng đổi mới mô hình ĐTN là một nhu cầu quan trọng và một cách tiếp cận QLĐT mới là mô hình đào tạo kiểu liên doanh, không chỉ ở Mỹ mà còn ở các nước khác.Gasskov trong cuốn sách “Managing vocational training systems” (Hệ thống quản lý đào tạo nghề) [66] năm 2000 đã công bố nghiên cứu về hệ thống khoa học và nghệ thuật về quản lý và tổ chức ĐTN trong cơ sở công lập, bao gồm: quản lý cơ cấu tổ chức, thiết lập mục tiêu, kế hoạch, tài chính, QLĐT; đồng thời đưa ra biện pháp phát triển năng lực quản lý của các quản trị viên cao cấp; khuyến khích họ xem xét, phản biện các thủ tục hành chính của cơ sở mình để tiến tới mức độ chuyên nghiệp cao. Từ năm 2007 đến năm 2010, được sự hỗ trợ của Ủy ban Giáo dục Bắc Kinh, tác giả Tian Ye (Trung Quốc) đã triển khai nghiên cứu về chương trình phát triển NLTH cho GV trong các CSĐT nghề ở Bắc Kinh (Trung Quốc). Nghiên cứu nhằm hướng tới mục đích cải thiện việc giảng dạy ở bậc chuyên nghiệp cho giáo viên, đặc biệt tìm mọi phương pháp nâng cao được năng lực, tay nghề cho người học khi còn 14 trong trường đại học [7]. Vì tập trung vào giáo viên nên nghiên cứu đặc biệt quan tâm đến năng lực thực hành sư phạm của giáo viên.
Sau này, hệ thống giáo dục ở Bắc Kinh đã áp dụng kết quả của nghiên cứu này vào trong tất cả các trường dạy nghề ở Bắc Kinh để nâng cao chất lượng tổng thể và phát triển ĐTN, hướng tới nâng cao năng lực người học. Từ những nghiên cứu trên có thể nhận thấy: đào tạo theo NLTH là một xu hướng được nhiều quốc gia, nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau và ứng dụng vào quá trình dạy học ở các trường đại học, chuyên nghiệp và dạy nghề. Lý thuyết về đào tạo theo NLTH được vận dụng phù hợp tùy theo đặc điểm của mỗi quốc gia.
