Tổng quan nghiên cứu

Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, trong đó chuyển đổi phương thức dạy học từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học là nhiệm vụ trọng tâm. Tại thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, quy mô giáo dục bậc trung học cơ sở trong năm học 2021-2022 duy trì ổn định với 26 trường, 477 lớp học và 19.989 học sinh, đạt tỷ lệ bình quân 41,9 học sinh trên mỗi lớp. Tuy nhiên, chất lượng giáo dục ghi nhận sự sụt giảm khi tỷ lệ học sinh đạt học lực khá và giỏi trong năm học 2021-2022 giảm 5,6% so với giai đoạn trước đó, chỉ đạt mức 70,8% (giỏi chiếm 28,9% và khá chiếm 41,9%). Nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ sự gián đoạn của quá trình học tập trực tuyến trong đại dịch cùng với sự lúng túng của đội ngũ giáo viên khi triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Hoạt động của các tổ chuyên môn tại các trường trung học cơ sở trên địa bàn hiện nay vẫn còn mang nặng tính hành chính, sinh hoạt theo lối mòn và chưa tập trung phát triển kỹ năng dạy học tích hợp cho giáo viên. Nhằm giải quyết điểm nghẽn này, luận văn tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng và đề xuất 06 biện pháp quản lý của Hiệu trưởng đối với hoạt động tổ chuyên môn theo hướng phát triển năng lực dạy học tích hợp cho giáo viên. Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm tại 15 trường trung học cơ sở đại diện cho các vùng kinh tế - xã hội của thành phố Nha Trang trong giai đoạn 2 năm từ 2020 đến 2022. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp khung giải pháp đồng bộ giúp 33 cán bộ quản lý và 167 giáo viên chuẩn hóa quy trình sinh hoạt chuyên môn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học toàn diện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết sư phạm tích hợp của Xavier Roegiers, xác định năng lực hành động thực tiễn là khái niệm cơ sở giúp người học vận dụng tri thức liên ngành để giải quyết các vấn đề phức hợp trong đời sống. Đồng thời, đề tài kế thừa mô hình 4 quan điểm tích hợp của Louis D'Hainaut công bố năm 1977, bao gồm: tích hợp đơn môn, tích hợp đa môn, tích hợp liên môn và tích hợp xuyên môn. Về phương diện khoa học quản trị, luận văn vận dụng thuyết chức năng quản lý cổ điển của Henri Fayol kết hợp cùng quan điểm của Harold Koontz, phân định rõ chu trình quản lý 4 khâu khép kín: kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá.

Luận văn làm sáng tỏ các khái niệm khoa học cốt lõi gồm: Quản lý nhà trường, Tổ chuyên môn, Hoạt động tổ chuyên môn, Dạy học tích hợp và Quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo hướng phát triển năng lực dạy học tích hợp. Cốt lõi của mô hình là quy trình sinh hoạt tổ chuyên môn 5 bước dựa trên nghiên cứu bài học: (1) Lựa chọn chủ đề dạy học tích hợp, (2) Lựa chọn nội dung chương trình tích hợp, (3) Chuẩn bị và thiết kế bài dạy minh họa, (4) Tổ chức dạy minh họa và dự giờ tập trung quan sát học sinh, (5) Thảo luận, phân tích giờ dạy và rút kinh nghiệm áp dụng. Cơ sở pháp lý của đề tài gắn liền với Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông mới, Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT quy định Chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông và Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT quy định về đánh giá học sinh trung học cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát thực tiễn kết hợp phân tích định lượng trên tổng mẫu 200 khách thể, bao gồm 33 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn) và 167 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 15 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Nha Trang. Cỡ mẫu được phân bổ theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện, bao quát cả 3 phân hạng trường: 7 trường Hạng I (như THCS Thái Nguyên, Âu Cơ, Võ Thị Sáu), 4 trường Hạng II (như THCS Trần Nhật Duật, Bùi Thị Xuân) và 4 trường Hạng III (như THCS Cao Thắng, Phan Sào Nam). Ngoài ra, nghiên cứu tiến hành phỏng vấn sâu 5 chuyên viên và cán bộ lãnh đạo Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Nha Trang để thu thập dữ liệu chỉ đạo ngành.

Công cụ thu thập dữ liệu là bảng hỏi trực tuyến qua Google Forms, xây dựng dựa trên bộ 10 chỉ số đo lường năng lực dạy học tích hợp với thang đo 4 mức độ: Tốt, Khá, Trung bình và Chưa tốt. Các nội dung thực thi và công tác quản lý được lượng hóa bằng thang đo Likert 5 điểm (từ 1 điểm - Yếu đến 5 điểm - Rất tốt). Phương pháp thống kê toán học được lựa chọn nhằm xử lý các chỉ số tần số, tỷ lệ phần trăm và điểm trung bình một cách khách quan, cho phép kiểm định chính xác mối tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất. Toàn bộ tiến trình thu thập và xử lý số liệu thực tế được triển khai xuyên suốt 2 năm học từ năm 2020-2021 đến năm 2021-2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng trên 200 cán bộ quản lý và giáo viên đã chỉ ra những khoảng cách đáng kể trong năng lực chuyên môn và công tác quản lý hoạt động tổ chuyên môn:

Thứ nhất, năng lực thiết kế bài dạy tích hợp liên môn của giáo viên còn rất hạn chế. Chỉ có 6,0% giáo viên đạt mức tốt và 22,3% đạt mức khá, trong khi có tới 58,4% giáo viên xếp ở mức trung bình và 13,3% xếp ở mức chưa tốt. Tổng tỷ lệ giáo viên chưa đạt mức khá/tốt ở chỉ số này lên đến 71,7%, cho thấy việc kết nối kiến thức liên ngành vẫn là thách thức lớn nhất của đội ngũ.

Thứ hai, có sự chênh lệch sâu sắc giữa các hình thức tổ chức dạy học trong nhà trường. Giảng dạy lý thuyết và bài tập đơn môn theo từng bài học truyền thống đạt điểm đánh giá cao nhất với 4,5/5 điểm; dạy học theo chủ đề tích hợp nội môn đạt 4,1/5 điểm. Ngược lại, dạy học theo chủ đề liên môn chỉ đạt mức trung bình 2,7/5 điểm, dạy học theo hướng trải nghiệm đạt 2,9/5 điểm, và dạy học giáo dục STEM/STEAM rơi xuống mức rất thấp với 1,7/5 điểm.

Thứ ba, nhu cầu bồi dưỡng chuyên môn của đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên là cực kỳ cấp thiết với 90% các nội dung khảo sát (9/10 chỉ số) được đánh giá cần thiết và rất cần thiết. Trong đó, có tới 72,0% người được hỏi khẳng định nhu cầu bồi dưỡng đổi mới kiểm tra đánh giá học sinh theo hướng tích hợp là rất cần thiết, và 46,5% yêu cầu đào tạo cấp bách về kỹ năng chuyển đổi số trong dạy học.

Thứ tư, khâu thảo luận và sinh hoạt chuyên môn còn thiếu chiều sâu. Dù hoạt động dự giờ dạy minh họa đạt điểm số 4,28/5 điểm và cá nhân tự soạn bài đạt 4,01/5 điểm, nhưng khâu tổ chuyên môn thảo luận sâu về mục tiêu bài học chỉ đạt 3,37/5 điểm do nhiều tổ trưởng chuyên môn trẻ còn e ngại va chạm với giáo viên lớn tuổi.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân hóa rõ nét giữa năng lực dạy học nội môn (4,1 điểm) và liên môn (2,7 điểm) xuất phát từ nguyên nhân căn bản: giáo viên được đào tạo đơn môn tại các trường sư phạm trước đây, thiếu tài liệu hướng dẫn tích hợp chuẩn hóa và chưa có cơ chế phối hợp thời gian biểu linh hoạt giữa các bộ môn Khoa học tự nhiên hay Khoa học xã hội. Tâm lý ngại đổi mới và áp lực hoàn thành tiến độ phân phối chương trình khiến nhiều giáo viên duy trì lối dạy truyền thống. Hơn nữa, việc lạm dụng trình chiếu bài giảng điện tử thay cho phương pháp dạy học tích cực đã biến nhiều tiết học thành hình thức đọc chép công nghệ số.

So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại các địa phương khác, kết quả nghiên cứu tại Nha Trang phản ánh bức tranh chung của giai đoạn chuyển giao Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, nhưng mức độ sụt giảm học lực khá giỏi 5,6% cho thấy tính cấp bách đặc thù tại địa bàn sau thời gian dài học trực tuyến. Để tối ưu hóa việc theo dõi dữ liệu, các kết quả khảo sát này có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh mức độ thành thạo các chỉ số năng lực tích hợp, kết hợp cùng bảng ma trận tương quan giữa nhu cầu đào tạo kiểm tra đánh giá (72% rất cần thiết) và điểm trung bình thực tế tại các tổ chuyên môn. Việc trực quan hóa dữ liệu giúp cán bộ quản lý nhận diện chính xác các mắt xích yếu kém để can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng và các nguyên tắc quản lý giáo dục hiện đại, đề tài đề xuất hệ thống 06 biện pháp đồng bộ do Hiệu trưởng chỉ đạo thực hiện:

Biện pháp 1: Nâng cao nhận thức và bồi dưỡng năng lực đổi mới hoạt động tổ chuyên môn cho giáo viên. Ban Giám hiệu chủ trì tổ chức 100% các đợt tập huấn chuyên sâu về bản chất dạy học tích hợp và giáo dục STEM/STEAM, phấn đấu nâng tỷ lệ giáo viên đạt năng lực tích hợp liên môn từ mức 28,3% hiện nay lên trên 80% trong năm học 2023-2024.

Biện pháp 2: Xây dựng kế hoạch hoạt động tổ chuyên môn theo hướng phát triển năng lực dạy học tích hợp. Hiệu trưởng ban hành khung kế hoạch năm học, chỉ đạo mỗi tổ chuyên môn xây dựng tối thiểu 02 chủ đề tích hợp liên môn trong mỗi học kỳ, hoàn thành việc thẩm định và phê duyệt kế hoạch trước ngày 15 tháng 9 hàng năm.

Biện pháp 3: Tổ chức thực hiện quy trình sinh hoạt chuyên môn 5 bước theo nghiên cứu bài học. Tổ trưởng chuyên môn điều hành tổ chức các tiết dạy minh họa định kỳ 2 tuần một lần, chuyển đổi hoàn toàn trọng tâm từ việc quan sát, bắt lỗi giáo viên sang phân tích mức độ tham gia, biểu cảm và sản phẩm học tập thực tế của học sinh.

Biện pháp 4: Đổi mới công tác chỉ đạo và kiểm tra đánh giá sư phạm. Ban Giám hiệu thực hiện kiểm tra chuyên đề định kỳ 02 lần/học kỳ/tổ, gắn việc đổi mới ma trận đề kiểm tra đánh giá năng lực học sinh theo Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT với tiêu chí đánh giá chuẩn nghề nghiệp giáo viên theo Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT.

Biện pháp 5: Vận dụng công nghệ số vào quản lý tổ chuyên môn và dạy học tích hợp. Triển khai phần mềm quản lý hồ sơ chuyên môn điện tử và thiết lập kho học liệu số dùng chung cho 15 trường trung học cơ sở, hướng tới mục tiêu 100% tổ chuyên môn chia sẻ kế hoạch bài dạy và tư liệu tích hợp trên môi trường mạng trong vòng 12 tháng.

Biện pháp 6: Tăng cường đầu tư nguồn lực và cơ sở vật chất phục vụ dạy học trải nghiệm. Nhà trường dành tối thiểu 15% đến 20% nguồn kinh phí chi thường xuyên hàng năm để mua sắm, bảo trì thiết bị thí nghiệm thực hành, đáp ứng các tiêu chuẩn cơ sở vật chất theo Thông tư số 13/2020/TT-BGDĐT.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm trong ngành giáo dục:

Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo: Nghiên cứu cung cấp nguồn cơ sở dữ liệu thực chứng từ 26 trường trung học cơ sở tại thành phố Nha Trang, hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên định kỳ, phân bổ ngân sách thiết bị dạy học và chỉ đạo chuyên môn sát với thực tiễn địa phương.

Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở: Cung cấp khung mô hình quản lý 06 biện pháp khép kín kèm bộ 10 chỉ số đánh giá chuẩn hóa, giúp lãnh đạo nhà trường tái cấu trúc quy trình sinh hoạt chuyên môn, khắc phục tình trạng hình thức và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Tổ trưởng chuyên môn và Giáo viên trung học cơ sở: Tài liệu đóng vai trò như một cẩm nang nghiệp vụ chi tiết về quy trình 5 bước sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, cung cấp các kỹ thuật dạy học tích cực (khăn trải bàn, mảnh ghép, sơ đồ tư duy) và phương pháp xây dựng giáo án tích hợp nội môn, liên môn.

Học viên cao học và Giảng viên ngành Quản lý giáo dục: Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học giá trị về phương pháp khảo sát 200 khách thể, kỹ thuật xử lý dữ liệu thống kê mô tả thang đo Likert và cách tiếp cận liên ngành giữa lý thuyết quản trị hiện đại với khoa học sư phạm tích hợp.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu được triển khai tại địa bàn nào và cỡ mẫu khảo sát được lựa chọn ra sao? Luận văn tiến hành khảo sát thực tiễn tại 15 trường trung học cơ sở đại diện cho các vùng kinh tế - xã hội tại thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Tổng dung lượng mẫu khảo sát định lượng là 200 khách thể, bao gồm 33 cán bộ quản lý và 167 giáo viên thuộc 3 phân hạng trường, kết hợp phỏng vấn sâu 5 cán bộ chuyên môn Phòng Giáo dục và Đào tạo trong 2 năm học từ 2020 đến 2022.

Nguyên nhân chính khiến giáo viên trung học cơ sở gặp nhiều khó khăn trong dạy học tích hợp liên môn là gì? Khảo sát chỉ ra 71,7% giáo viên chỉ đạt mức trung bình và chưa tốt ở năng lực thiết kế bài dạy liên môn. Nguyên nhân chủ yếu là giáo viên được đào tạo theo chuyên ngành đơn môn, thiếu các chương trình bồi dưỡng thực hành chuyên sâu, các buổi sinh hoạt tổ chuyên môn truyền thống còn nặng tính hành chính và trang thiết bị thực hành phục vụ dạy học liên môn còn thiếu đồng bộ.

Quy trình sinh hoạt tổ chuyên môn theo hướng phát triển năng lực dạy học tích hợp gồm những bước nào? Quy trình chuẩn hóa gồm 5 bước bài bản: (1) Lựa chọn chủ đề dạy học tích hợp gắn với thực tiễn; (2) Xác định nội dung và phân bổ thời gian chương trình; (3) Thiết kế bài dạy minh họa sáng tạo; (4) Tổ chức dạy minh họa kết hợp dự giờ tập trung quan sát thái độ, hành vi học tập của học sinh; (5) Thảo luận, đánh giá và chia sẻ kinh nghiệm vận dụng cho toàn tổ.

Nhu cầu bồi dưỡng chuyên môn của đội ngũ giáo viên tập trung nhiều nhất vào nội dung nào? Kết quả khảo sát khẳng định có 9/10 nội dung bồi dưỡng đạt tỷ lệ cần thiết 90%. Đáng chú ý nhất là năng lực đổi mới kiểm tra đánh giá học sinh theo hướng tích hợp với 72,0% ý kiến khẳng định rất cần thiết, tiếp theo là năng lực thiết kế bài dạy tích hợp với 42,5% đánh giá rất cần thiết và 52,0% đánh giá cần thiết.

Hệ thống 06 biện pháp quản lý đề xuất đã được kiểm chứng tính khả thi và cần thiết như thế nào? Cả 06 biện pháp quản lý do tác giả đề xuất đã được tiến hành khảo nghiệm thực chứng trên 200 cán bộ quản lý và giáo viên tại các trường thí điểm. Kết quả xử lý toán thống kê cho thấy các biện pháp đều đạt điểm số đánh giá rất cao về cả mức độ cần thiết và tính khả thi, với mối tương quan thuận chặt chẽ, khẳng định tính thực tiễn và khả năng nhân rộng trong toàn ngành.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu với các đóng góp học thuật và thực tiễn nổi bật:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo định hướng phát triển năng lực dạy học tích hợp, gắn kết chặt chẽ với các văn bản chỉ đạo của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Đánh giá chính xác thực trạng công tác quản lý tại 15 trường trung học cơ sở thành phố Nha Trang với mẫu khảo sát 200 khách thể, chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất ở kỹ năng tích hợp liên môn khi có tới 71,7% giáo viên chưa đạt mức khá/tốt.
  • Chuẩn hóa quy trình sinh hoạt tổ chuyên môn 5 bước theo nghiên cứu bài học, chuyển đổi căn bản triết lý dự giờ từ việc đánh giá bắt lỗi giáo viên sang quan sát hoạt động học tập của học sinh.
  • Đề xuất hệ thống 06 biện pháp quản lý của Hiệu trưởng mang tính hệ thống, bao quát từ nhận thức, lập kế hoạch, chỉ đạo thực hiện đến kiểm tra đánh giá và chuyển đổi số.
  • Kiểm chứng thực nghiệm khẳng định tính cần thiết và tính khả thi vượt trội của các giải pháp, tạo tiền đề vững chắc cho việc nâng cao chất lượng đội ngũ sư phạm.

Về lộ trình tiếp theo, các nhà trường cần triển khai áp dụng đồng bộ 06 giải pháp trong năm học 2023-2024, đồng thời xây dựng kho dữ liệu bài giảng số dùng chung trong vòng 12 đến 24 tháng tới. Cán bộ quản lý và đội ngũ giáo viên các trường trung học cơ sở hãy chủ động đổi mới tư duy, áp dụng ngay quy trình sinh hoạt tổ chuyên môn này để tạo bước đột phá vững chắc cho chất lượng giáo dục tại địa phương.