Luận án Tiến sĩ: Phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên

Luận án phân tích sâu thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại Thái Nguyên, đề xuất các giải pháp thúc đẩy mô hình HTX hiệu quả, bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Đức Quang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Ngọc Lan
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Phát triển HTX nông nghiệp tại Thái Nguyên: Thực trạng & Giải pháp
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH
• Lý do lựa chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Cấu trúc của luận án
• Những đóng góp của luận án
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở lý luận về phát triển hợp tác xã nông nghiệp
• 1.1.1. Khái niệm về kinh tế hợp tác
• 1.1.2. Khái niệm hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã
• 1.1.3. Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp
• 1.1.4. Khái niệm chính sách, giải pháp thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp
• 1.1.5. Khái niệm phát triển hợp tác xã nông nghiệp
• 1.1.6. Nội dung phát triển hợp tác xã nông nghiệp
• 1.1.7. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN
• 1.2. Cơ sở thực tiễn - Bài học kinh nghiệm từ sự phát triển HTXNN trên thế giới
• 1.2.1. Phát triển HTX nông nghiệp ở Israel
• 1.2.2. Phát triển HTX nông nghiệp ở Nhật Bản
• 1.2.3. Phát triển nông nghiệp ở Trung Quốc
• 1.2.4. Phát triển HTX ở Hàn Quốc
• 1.2.5. Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam
• 1.3. Thực trạng phát triển HTXNN ở Việt Nam
• 1.4. Các công trình nghiên cứu về HTXNN trên thế giới
• 1.4.1. Các công trình khoa học nghiên cứu về hợp tác xã nói chung
• 1.4.2. Các công trình khoa học nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp
• 1.5. Các công trình nghiên cứu ở trong nước liên quan đến đề tài
• 1.5.1. Các công trình nghiên cứu về hợp tác xã nói chung
• 1.5.2. Các công trình nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp
• 1.5.3. Các công trình nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Thái Nguyên
• 1.6. Khái quát kết quả chủ yếu của các công trình đã được công bố và những khoảng trống luận án tiếp tục giải quyết
• 1.6.1. Khái quát kết quả của các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố liên quan đến đề tài luận án
• 1.6.2. Những khoảng trống mà luận án tiếp tục nghiên cứu giải quyết
• 2. Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cách tiếp cận nghiên cứu
• 2.2. Khung nghiên cứu
• 2.3. Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu
• 2.3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.3.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.5.2. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.6. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm địa bàn vùng nghiên cứu
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên của vùng nghiên cứu
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội của vùng nghiên cứu
• 3.2. Phân tích thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.1. Tình hình chung về HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.2. Cơ cấu HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.3. Điểm xuất phát thành lập HTXNN
• 3.2.4. Thực trạng nguồn lực của các HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.5. Yếu tố đầu vào và đầu ra của sản xuất
• 3.2.6. Kết nối thị trường và dịch vụ
• 3.2.7. Phân tích hiệu quả sản xuất kinh doanh của các HTXNN
• 3.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển HTX nông nghiệp tại Thái Nguyên
• 3.3.1. Điều kiện tự nhiên, xã hội nơi HTX hoạt động
• 3.3.2. Nguồn lực con người của các HTXNN
• 3.3.3. Tiếp cận nguồn vốn tín dụng của các hợp tác xã nông nghiệp
• 3.3.4. Nguồn lực đất đai của các hợp tác xã nông nghiệp
• 3.3.5. Tiếp cận khoa học và công nghệ của HTXNN
• 3.3.6. Tiếp cận thị trường tiêu thụ nông sản
• 3.3.7. Điều kiện cơ sở vật chất, hạ tầng
• 3.3.8. Ảnh hưởng của chính sách hỗ trợ đến phát triển HTXNN
• 3.3.9. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN
• 3.4. Các chính sách hỗ trợ phát triển HTXNN và quá trình triển khai thực hiện các chính sách trong phát triển của HTXNN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.1. Tổng quan văn bản chính sách đối với phát triển HTXNN
• 3.4.2. Tình hình triển khai và kết quả thực hiện chính sách hỗ trợ phát triển HTX nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.3. Hạn chế trong triển khai nhóm chính sách hỗ trợ cho HTX nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.4. Các nguyên nhân dẫn đến hạn chế trong triển khai các chính sách hỗ trợ HTX nông nghiệp
• 3.5. Các khó khăn, hạn chế trong phát triển HTX nông nghiệp
• 3.5.1. Khó khăn về nguồn lực đất đai
• 3.5.2. Hạn chế về nguồn nhân lực
• 3.5.3. Khó khăn về vốn và tín dụng
• 3.5.4. Khó khăn về cơ sở vật chất, hạ tầng
• 3.5.5. Khó khăn trong tiêu thụ nông sản
• 3.6. Giải pháp phát triển hợp tác xã tại Thái Nguyên
• 3.6.1. Bối cảnh trong nước và thế giới
• 3.6.2. Cơ hội và thách thức
• 3.6.3. Quan điểm phát triển hợp tác xã nông nghiệp của tỉnh Thái Nguyên
• 3.6.4. Định hướng phát triển hợp tác xã nông nghiệp của tỉnh Thái Nguyên
• 3.6.5. Giải pháp phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại Thái Nguyên

Hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN) tại tỉnh Thái Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình phát triển. Theo khảo sát từ luận án tiến sĩ của Nguyễn Đức Quang, hiện tại các HTXNN ở Thái Nguyên chưa phát huy hết tiềm năng của mình. Tình hình chung cho thấy số lượng hợp tác xã nông nghiệp tăng về mặt lượng nhưng chất lượng hoạt động vẫn còn hạn chế. Cơ cấu thành viên, nguồn lực và khả năng tiếp cận thị trường của các HTXNN còn yếu. Nhiều hợp tác xã gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động lâu dài, với tỷ lệ giải thể và không hoạt động còn cao. Điều này đòi hỏi cần có những giải pháp mạnh mẽ để phát triển hợp tác xã nông nghiệp một cách bền vững.

1.1. Cơ cấu và quy mô HTXNN tại Thái Nguyên

Cơ cấu HTXNN tại Thái Nguyên đa dạng, bao gồm các lĩnh vực sản xuất cây trồng, chăn nuôi, lâm nghiệp và dịch vụ nông nghiệp. Quy mô của các hợp tác xã nông nghiệp biến thiên từ nhỏ đến vừa, với số lượng thành viên không đồng đều. Phần lớn HTXNN ở Thái Nguyên tập trung ở các huyện miền núi như Chợ Đồn, Tân Trào, Đại Từ. Tuy nhiên, mức độ hoạt động và hiệu quả kinh tế của các hợp tác xã này còn thấp so với mặt bằng chung.

1.2. Điểm xuất phát và động lực thành lập

Nhiều hợp tác xã nông nghiệp được thành lập dựa trên những động lực khác nhau. Một số HTXNN xuất phát từ phát triển nông thôn và cải thiện đời sống của nông dân. Những HTX khác được thành lập để tiếp cận các chính sách hỗ trợ từ nhà nước hoặc kết nối với thị trường. Tuy nhiên, động lực thực sự của hợp tác xã không phải lúc nào cũng rõ ràng, dẫn đến việc hoạt động không bền vững.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN

Sự phát triển của hợp tác xã nông nghiệp tại Thái Nguyên bị tác động bởi nhiều yếu tố từ nội tại đến bên ngoài. Yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN bao gồm điều kiện tự nhiên, nguồn lực con người, vốn tín dụng, công nghệ và tiếp cận thị trường. Điều kiện tự nhiên ở Thái Nguyên với địa hình phức tạp và khí hậu đặc thù là thách thức lớn. Nguồn lực con người trong các HTXNN thường có trình độ thấp, thiếu kỹ năng quản lý hiện đại. Khó khăn trong tiếp cận vốn tín dụng khiến các hợp tác xã nông nghiệp không thể mở rộng sản xuất. Công nghệ nông nghiệp tiếp cận chậm làm giảm hiệu quả sản xuất kinh doanh của HTXNN.

2.1. Nguồn lực con người trong HTXNN

Nguồn lực con người của các HTXNN tại Thái Nguyên là điểm yếu chính. Trình độ giáo dục của thành viên và cán bộ quản lý hợp tác xã còn thấp. Tỷ lệ nông dân có bằng cấp chuyên môn trong HTXNN rất nhỏ, chủ yếu là kinh nghiệm từ thực tiễn. Thiếu những người có kiến thức về quản lý hiện đại, kế toán và tiếp cận thị trường là rào cản lớn cho phát triển hợp tác xã nông nghiệp.

2.2. Tiếp cận vốn tín dụng và đất đai

Tiếp cận nguồn vốn tín dụng của các hợp tác xã nông nghiệp gặp nhiều khó khăn do thiếu đảm bảo và lịch sử tín dụng yếu. Các HTXNN ở Thái Nguyên khó vay vốn từ ngân hàng với lãi suất thấp. Nguồn lực đất đai không rõ ràng về quyền sử dụng, dẫn đến không thể dùng làm tài sản thế chấp. Điều này hạn chế khả năng mở rộng sản xuất và nâng cấp công nghệ của hợp tác xã nông nghiệp.

III. Bài học kinh nghiệm từ các nước phát triển

Các nước trên thế giới như Israel, Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc có những bài học kinh nghiệm quý báu từ sự phát triển hợp tác xã nông nghiệp. Phát triển HTX nông nghiệp ở Israel cho thấy vai trò của kiểm soát chất lượng kỹ lưỡng và hệ thống quản lý hiện đại. Phát triển HTX nông nghiệp ở Nhật Bản nhấn mạnh sự tập trung vào giáo dục nông dân và xây dựng thương hiệu. Phát triển nông nghiệp ở Trung Quốc chứng tỏ tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ từ nhà nước. Phát triển HTX ở Hàn Quốc tập trung vào công nghệ cao và liên kết chuỗi giá trị. Những bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam là cần tập trung vào chất lượng, đào tạo, chính sách và công nghệ.

3.1. Mô hình HTX Israel và Nhật Bản

Phát triển HTX nông nghiệp ở Israel dựa trên nguyên tắc kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt và chia sẻ công nghệ tiên tiến. Phát triển HTX nông nghiệp ở Nhật Bản thành công nhờ vào hệ thống đào tạo liên tục cho nông dân. Cả hai mô hình đều chú trọng vào thương hiệu và xuất khẩu sản phẩm chất lượng cao. Những hợp tác xã nông nghiệp trong các nước này có quy mô lớn nhưng vẫn duy trì các giá trị hợp tác cơ bản.

3.2. Kinh nghiệm từ Trung Quốc và Hàn Quốc

Phát triển nông nghiệp ở Trung Quốc được thúc đẩy bởi các chính sách ưu đãi và đầu tư công cộng lớn. Phát triển HTX ở Hàn Quốc tập trung vào công nghệ sinh học và tiêu chuẩn hóa sản xuất. Cả hai nước đều xây dựng các trung tâm đào tạo chuyên biệt cho hợp tác xã nông nghiệp. Kinh nghiệm này cho thấy tầm quan trọng của sự hỗ trợ nhà nước và đầu tư vào nghiên cứu phát triển.

IV. Giải pháp phát triển HTXNN bền vững tại Thái Nguyên

Để phát triển hợp tác xã nông nghiệp bền vững tại Thái Nguyên, cần có những giải pháp thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp toàn diện. Trước hết, cần đẩy mạnh chính sách hỗ trợ phát triển HTXNN từ nhà nước, bao gồm hỗ trợ tín dụng, thuế, và tiếp cận đất đai. Thứ hai, đầu tư mạnh vào đào tạo và nâng cao trình độ cho thành viên và cán bộ hợp tác xã. Thứ ba, xây dựng các chuỗi giá trị và kết nối thị trường cho sản phẩm của HTXNN. Thứ tư, ứng dụng khoa học và công nghệ vào sản xuất nông nghiệp. Cuối cùng, tăng cường quản lý, giám sát và hỗ trợ kỹ thuật từ các cơ quan chuyên ngành để nâng cao hiệu quả hoạt động của hợp tác xã nông nghiệp tại Thái Nguyên.

4.1. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Phát triển HTX nông nghiệp đòi hỏi phải có kế hoạch đào tạo dài hạn. Cần xây dựng các chương trình đào tạo chuyên biệt về quản lý hợp tác xã, kế toán, tiếp cận thị trường và công nghệ hiện đại. Hỗ trợ nông dân trong hợp tác xã nông nghiệp để học tập thêm kỹ năng sản xuất và kinh doanh. Tạo điều kiện cho thanh niên tham gia vào HTXNN bằng các chương trình khuyến khích. Quản lý và đánh giá hiệu quả đào tạo thường xuyên.

4.2. Chính sách hỗ trợ và liên kết thị trường

Rà soát và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ phát triển HTX nông nghiệp phù hợp với tình hình Thái Nguyên. Cung cấp giải pháp thúc đẩy phát triển HTXNN thông qua hỗ trợ lãi suất tín dụng ưu đãi. Xây dựng các mối liên kết giữa hợp tác xã nông nghiệp và các doanh nghiệp để tiêu thụ sản phẩm. Hỗ trợ HTXNN tiếp cận các chương trình chứng nhận chất lượng, chứng chỉ và thương hiệu sản phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngành Phát triển nông thôn (mã số 9.16) với đề tài "Phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên" do nghiên cứu sinh Nguyễn Đức Quang thực hiện tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đinh Ngọc Lan, bảo vệ năm 2024.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vị trí của kinh tế tập thể, nòng cốt là hợp tác xã (HTX), một trong bốn thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Xuất phát từ nền sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, sự liên kết giữa các hộ sản xuất kinh doanh là nhu cầu tất yếu khách quan nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và thúc đẩy tái cơ cấu nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới. Mặc dù Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách như Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022, Nghị quyết số 106/NQ-CP ngày 18/7/2023, Quyết định 340/QĐ-TTg ngày 12/3/2021, Quyết định 1804/QĐ-TTg ngày 13/11/2020 và Luật Hợp tác xã (2012, 2023), khu vực hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN) trên thực tế vẫn đối mặt với nhiều khó khăn: quy mô nhỏ, thiếu vốn, thiếu đất sản xuất, năng lực quản trị hạn chế, liên kết chuỗi giá trị chưa bền vững. Tại tỉnh Thái Nguyên, khu vực kinh tế tập thể có sự gia tăng về số lượng (với 643 HTX, gần 4.500 tổ hợp tác và 04 liên hiệp HTX), song các HTXNN nhìn chung hoạt động chưa thực sự hiệu quả, việc chuyển đổi theo Luật HTX còn mang tính hình thức ở một số đơn vị, dịch vụ chủ yếu dừng lại ở khâu đầu vào, bỏ trống khâu chế biến và tiêu thụ. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là cần có một công trình phân tích toàn diện thực trạng, định lượng hóa các yếu tố tác động và đánh giá quá trình thực thi chính sách đối với HTXNN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên để đề xuất hệ thống giải pháp phù hợp.

Mục tiêu chung của luận án là phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động và phát triển của các HTXNN, nhận diện tiềm năng, thế mạnh và hạn chế của HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên; từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động và phát triển HTXNN địa phương theo định hướng bền vững.

Sáu mục tiêu cụ thể được xác định bao gồm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển HTX nông nghiệp.
2. Đánh giá thực trạng hoạt động và phát triển của HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2018–2022.
3. Đánh giá khó khăn và hạn chế trong quá trình phát triển HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên.
4. Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả và phát triển của HTXNN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
5. Phân tích các chính sách hỗ trợ phát triển HTXNN và quá trình triển khai thực hiện các chính sách trong phát triển HTXNN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
6. Đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả và phát triển HTXNN ở tỉnh Thái Nguyên.

Đối tượng nghiên cứu là các vấn đề liên quan đến phát triển HTXNN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, bao gồm công tác quản lý, điều hành, hoạt động sản xuất kinh doanh, nguồn vốn, tài chính và nguồn nhân lực của các HTXNN.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Về không gian: Nghiên cứu thu thập số liệu tại 06 đơn vị hành chính cấp huyện đại diện cho tỉnh Thái Nguyên về số lượng, quy mô, loại hình và sản phẩm HTXNN, gồm thành phố Thái Nguyên, huyện Đại Từ, huyện Phú Lương, huyện Phú Bình, huyện Võ Nhai và huyện Đồng Hỷ.
• Về thời gian: Nghiên cứu dữ liệu phát triển HTXNN giai đoạn 2018–2022; số liệu sơ cấp điều tra thực trạng được thu thập trong năm 2022.
• Về nội dung: Tập trung vào thực trạng phát triển, khó khăn, hạn chế, các yếu tố ảnh hưởng và việc thực thi chính sách hỗ trợ HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm chủ đề:

Về các nghiên cứu quốc tế đối với hợp tác xã nói chung:

• Hans-H. Muenkner (1995) trong công trình "Sửa đổi các nguyên tắc hợp tác xã và vai trò của hợp tác xã trong thế kỷ XXI" đã luận giải các vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra trong quá trình hoàn thiện các nguyên tắc HTX của Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA).
• Tổ chức Lao động Quốc tế ILO (2003) với "Khuyến nghị số 193 về khuyến trợ hợp tác xã 2002" đã xác định khung chính sách pháp luật quốc tế, vai trò của chính phủ trong hỗ trợ HTX tạo việc làm và huy động nguồn lực.
• Zvi Galor (2004) nghiên cứu "Quyền sở hữu và quỹ dự trữ trong hợp tác xã - Thực trạng và đánh giá trong tương lai", phân tích vai trò của quỹ dự trữ trong việc bảo toàn vốn và duy trì tính bền vững của HTX.
• Kimberly A. Zeuli (2008) trong "Lịch sử phát triển hợp tác xã quốc tế và Mỹ" phân tích bản chất kinh tế và mục tiêu phục vụ lợi ích thành viên của HTX so với doanh nghiệp thông thường.
• Claude-André Guillotte (2017) với công trình "Những yếu tố chủ chốt tạo nên tính hiệu quả của luật về hợp tác xã" đã làm rõ nền tảng lập pháp về HTX dựa trên các nguyên tắc của ICA và Khuyến nghị 193 của ILO.

Về các nghiên cứu quốc tế đối với hợp tác xã nông nghiệp:

• Naoto Imagawa (2000) nghiên cứu kinh nghiệm HTXNN Nhật Bản trong việc tổ chức phân phối nông sản và dịch vụ tài chính, kế toán.
• Chantal Chommel (2003) phân tích khung pháp lý và các cấu trúc HTXNN tại Pháp (HTXNN, Liên hiệp HTXNN, SICAs, tập đoàn HTX).
• Pavlova (2006) nghiên cứu vai trò của HTXNN đối với kinh tế hộ và kinh tế trang trại tại Liên bang Nga.
• Hans-H. Muenkner (2008) phân tích các quy định của Luật HTXNN năm 2006 của Trung Quốc về quyền lợi thành viên và chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

Về các công trình nghiên cứu trong nước:

• Các nghiên cứu về HTX nói chung bao gồm: Lê Hữu Nghĩa (2008) về tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối phát triển HTX; Phùng Quốc Chí (2010) về phát triển HTX trong quá trình công nghiệp hóa; Bùi Văn Huyền, Phạm Văn Sáng, Nguyễn Quốc Thái (2011) về thực tiễn HTX tại Đồng Nai; Nguyễn Văn Yên (2015) về HTX kiểu mới tại Lâm Đồng; Liên minh Hợp tác xã Việt Nam (2016) tổng kết 30 năm đổi mới kinh tế tập thể; Hoàng Văn Long (2016) và Nguyễn Văn Đoàn (2017) về triển khai Luật HTX 2012.
• Các nghiên cứu về HTX nông nghiệp bao gồm: Tưởng Nhuệ (2004) về quan điểm của V.I. Lênin; Vũ Văn Phúc (2005) về vai trò của Nhà nước đối với HTXNN; Hồ Văn Vĩnh và Nguyễn Quốc Thái (2005) về mô hình HTXNN; Lê Thị Kim Liên (2011) về hiệu quả kinh doanh của HTXNN tại Thừa Thiên Huế; Vương Đình Huệ (2015), Nguyễn Xuân Cường (2015), Nguyễn Thiện Nhân (2015) về phát triển HTXNN gắn với cơ cấu lại nông nghiệp; Hoàng Vũ Quang (2016) về chính sách nông lâm ngư nghiệp; Trần Thị Thái (2017) về chuyển đổi HTX theo Luật HTX 2012; Nguyễn Minh Tiến (2017), Hoàng Đình Vinh (2017), Trần Ngọc Cuông (2005), Phạm Văn An (2015) và Liên minh HTX Việt Nam (2016) về mô hình HTXNN tại Hà Nội.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Mặc dù các công trình đi trước đã làm rõ nhiều khía cạnh lý luận và thực tiễn về HTX, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, cập nhật giai đoạn 2018–2022 về sự phát triển của HTXNN tại địa bàn đặc thù trung du miền núi như tỉnh Thái Nguyên; chưa có phân tích định lượng cụ thể đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố nội tại và chính sách đến hiệu quả hoạt động của HTXNN trên địa bàn tỉnh; đồng thời chưa đánh giá sâu sát những rào cản trong khâu triển khai chính sách hỗ trợ HTXNN tại cấp cơ sở ở địa phương này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận nghiên cứu dựa trên các khái niệm và cơ sở lý thuyết về kinh tế hợp tác và HTXNN:

• Khái niệm hợp tác và kinh tế hợp tác: Là sự liên kết tự nguyện giữa các cá nhân, tổ chức nhằm kết hợp sức mạnh để thực hiện hiệu quả các hoạt động sản xuất kinh doanh và đời sống (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 1985, 2013).
• Khái niệm HTX và HTXNN: Theo ICA (1995), Albrecht (2012), Luật HTX năm 2012 và Luật HTX năm 2023, HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do các thành viên tự nguyện thành lập để tương trợ lẫn nhau trong hoạt động SXKD. HTXNN là tổ chức kinh tế hoạt động trong lĩnh vực nông, lâm, thủy sản nhằm phục vụ lợi ích của các thành viên nông dân (ILO, 2008; Trần Thị Thái, 2017).
• Khái niệm chính sách và giải pháp: Chính sách là đường lối, định hướng hành động của cơ quan công quyền (Hugh Heclo, 1972; Smith, 1976); giải pháp là tập hợp các biện pháp, phương thức cụ thể để thực thi chính sách.
• Khái niệm phát triển và phát triển HTXNN: Dựa trên quan điểm về phát triển kinh tế (Từ điển Bách khoa Việt Nam, 2011; Amartya Sen, 2002; Soubbotina, 2005), luận án xác định phát triển HTXNN bao gồm 03 nội dung cấu thành:
  1. Gia tăng số lượng và mở rộng quy mô: Tăng số lượng HTX thành lập mới, mở rộng quy mô thành viên, vốn và doanh thu của HTX cũng như quy mô kinh tế hộ thành viên.
  2. Nâng cao chất lượng: Củng cố quan hệ hợp tác nội bộ và liên kết chuỗi giá trị; nâng cao chất lượng nguồn lực (vốn, lao động, công nghệ); nâng cao hiệu quả hoạt động kép (hiệu quả kinh tế của HTX và hộ thành viên; hiệu quả xã hội đối với cộng đồng).
  3. Hoàn thiện cơ cấu: Hoàn thiện cơ cấu bộ máy quản lý, cơ cấu ngành nghề SXKD và cơ cấu loại hình, phân bố không gian.
• Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN được phân chia thành: yếu tố khách quan (điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, chính sách hỗ trợ và năng lực cán bộ thực thi chính sách theo Africa Development Bank Group, 2001) và yếu tố chủ quan (nguồn nhân lực quản lý, cơ sở vật chất, đất đai, vốn tự có theo Pretty, 2000; Adrian và Thomas, 2001; Lê Thị Kim Liên, 2010, khả năng tiếp cận khoa học công nghệ, thị trường và năng lực tiêu thụ nông sản).

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các văn bản chính sách của Trung ương và tỉnh Thái Nguyên; số liệu thống kê của Cục Thống kê tỉnh Thái Nguyên, Liên minh Hợp tác xã tỉnh Thái Nguyên, Bộ Nông nghiệp và PTNT, Sách trắng Hợp tác xã Việt Nam (2022) và Báo cáo Toàn cảnh HTX Việt Nam (2023).
• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua điều tra khảo sát bằng bảng hỏi năm 2022 đối với các HTXNN, cán bộ quản lý HTX, thành viên HTX và cán bộ quản lý địa phương tại 06 huyện/thành phố: thành phố Thái Nguyên, Đại Từ, Phú Lương, Phú Bình, Võ Nhai, Đồng Hỷ.
• Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu:
  • Phân tích thống kê mô tả, phân tổ, so sánh để đánh giá thực trạng quy mô, nguồn lực và kết quả hoạt động của HTXNN.
  • Phương pháp kinh tế lượng: Sử dụng phần mềm thống kê để thực hiện phân tích nhân tố khẳng định (CFA), phân tích ma trận tương quan giữa các biến, ước lượng mô hình hồi quy và kiểm định hệ thống các giả thuyết nghiên cứu về các yếu tố tác động đến sự phát triển của HTXNN.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về kinh tế hợp tác, HTX và HTXNN; làm rõ bản chất, nguyên tắc hoạt động, nội dung phát triển HTXNN và các nhóm yếu tố tác động. Đồng thời, chương này tổng kết kinh nghiệm phát triển HTXNN từ các quốc gia:

• Israel: Mô hình nông nghiệp công nghệ cao gắn với liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước – Nhà khoa học – Doanh nghiệp – Nông dân.
• Nhật Bản: HTX tập trung vào khâu phân phối và cung ứng dịch vụ đầu vào – đầu ra, kiểm soát 90% sản lượng lúa gạo và trên 50% rau quả, sữa tươi của nông dân.
• Trung Quốc: Chính sách "tam nông" thông qua Văn kiện số 1 hàng năm từ 2004, xây dựng các khu công nghiệp công nghệ cao 4 nhà từ năm 2009 và Luật HTXNN năm 2006.
• Hàn Quốc: Phát triển HTX dựa trên đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D), Đạo luật khung về KH&CN năm 2001.

Từ kinh nghiệm quốc tế, tác giả đúc rút 09 bài học kinh nghiệm cho Việt Nam: đẩy mạnh ứng dụng KHCN; tăng cường đào tạo nguồn nhân lực; hoàn thiện chính sách hỗ trợ trong nước; xử lý vấn đề tích tụ đất đai; nâng cao chất lượng sản phẩm; triển khai bảo hiểm nông nghiệp; mở rộng quy mô HTX; xây dựng thương hiệu sản phẩm; và phát triển kênh phân phối đa dạng.

Chương 1 cũng tổng hợp bức tranh phát triển HTXNN cả nước giai đoạn 2018–2022:

• Đến ngày 31/12/2022, cả nước có 29.378 HTX, trong đó HTXNN có 19.431 HTX (tăng 5,4% so với năm 2021). Vùng Trung du và miền núi phía Bắc có số lượng HTX cao nhất cả nước với 7.957 HTX, chiếm 27,1%.
• Số thành viên HTXNN năm 2022 đạt 3,8 triệu người (tăng 1,11% so với 2021).
• Số HTXNN ứng dụng công nghệ cao năm 2022 đạt 1.931 HTX (chiếm 9,86% tổng số HTXNN), trong đó Trung du miền núi phía Bắc có 519 HTX.
• Về kết quả SXKD năm 2021: Có 16.454 HTX đang hoạt động có kết quả, trong đó 43,3% có lãi, 36,3% lỗ, còn lại hòa vốn. Doanh thu bình quân của 01 HTXNN đạt 2,44 tỷ đồng; lãi bình quân 382,6 triệu đồng; thu nhập bình quân lao động thường xuyên đạt 3,4 triệu đồng/người/tháng.
• Tỷ lệ HTXNN cung cấp các dịch vụ: thủy lợi (82,1%), vật tư phân bón (54,3%), khuyến nông (50,1%), bảo vệ thực vật (47,7%), thú y (40,8%), giống (35,4%), chuyển giao kỹ thuật (32,6%), làm đất (30,4%), tiêu thụ và chế biến (15,5%), tín dụng nội bộ (9,2%), bảo quản sản phẩm (4,9%), điện nông thôn (2,2%), nước sạch nông thôn (1,0%).

Dưới đây là bảng tổng hợp số liệu phát triển HTXNN Việt Nam giai đoạn 2018–2022 được trình bày trong luận án:

Chỉ tiêu	Năm 2018	Năm 2019	Năm 2020	Năm 2021	Năm 2022
Số lượng HTX nông nghiệp (HTX)	13.431	—	—	—	19.431
Số lượng Liên hiệp HTX (đơn vị)	39	45	100	107	125
Số lượng thành viên HTX (triệu người)	3,2	2,9	3,1	3,4	3,8
Số lượng HTX đang hoạt động có kết quả SXKD (HTX)	—	—	—	16.454	—

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày khung nghiên cứu logic của đề tài, thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu.

Phương pháp luận nghiên cứu được xây dựng bao gồm:

• Cách tiếp cận nghiên cứu hệ thống, đa ngành kết hợp giữa kinh tế học nông nghiệp và phát triển nông thôn.
• Phương pháp điều tra chọn mẫu: Phân bổ mẫu điều tra tại 06 huyện, thành phố thuộc tỉnh Thái Nguyên (thành phố Thái Nguyên, Đại Từ, Phú Lương, Phú Bình, Võ Nhai, Đồng Hỷ) đại diện cho các vùng sinh thái, cơ cấu cây trồng, vật nuôi và các loại hình HTXNN (trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, tổng hợp).
• Hệ thống biến số nghiên cứu (Bảng 2.3) gồm các biến đo lường nguồn lực con người, tiếp cận vốn tín dụng, nguồn lực đất đai, tiếp cận KHCN, cơ sở vật chất hạ tầng, tiếp cận thị trường tiêu thụ nông sản, môi trường tự nhiên - xã hội và tác động của chính sách hỗ trợ.
• Quy trình phân tích dữ liệu: Sử dụng kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích nhân tố khẳng định (CFA), ma trận tương quan và kiểm định mô hình hồi quy để xác định mối quan hệ giữa các biến độc lập và sự phát triển HTXNN.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả nghiên cứu thực nghiệm tại tỉnh Thái Nguyên:

1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu: Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, dân số, giá trị sản xuất công nghiệp và giá trị sản phẩm thu được trên 1 ha đất trồng trọt tại các huyện, thành phố của tỉnh Thái Nguyên.
2. Thực trạng phát triển HTXNN tại Thái Nguyên:
   • Toàn tỉnh có 643 HTX với trên 42.500 thành viên và người lao động; 04 Liên hiệp HTX với 26 HTX thành viên (vốn điều lệ 33 tỷ đồng); gần 4.500 tổ hợp tác với hơn 73.000 thành viên.
   • Doanh thu toàn khối HTX đạt trên 3.100 tỷ đồng, tốc độ tăng trưởng doanh thu hàng năm từ 10–15%. Thu nhập bình quân của thành viên, người lao động trong HTX nông nghiệp đạt từ 3–4,5 triệu đồng/người/tháng (thấp hơn khu vực phi nông nghiệp đạt 4–5 triệu đồng/người/tháng).
   • Về nguồn lực: Phân tích cơ cấu đất đai (Bảng 3.11), nguồn vốn huy động (Bảng 3.12), sở hữu trang thiết bị máy móc (Bảng 3.13), độ tuổi và trình độ học vấn của giám đốc, ban quản lý HTX (Bảng 3.9, 3.10). Nhiều HTX có quy mô vốn nhỏ, diện tích đất sản xuất hạn chế, cơ sở vật chất kỹ thuật còn lạc hậu.
   • Về hoạt động dịch vụ và kết nối thị trường: Phần lớn HTX chỉ cung ứng các dịch vụ đầu vào (giống, phân bón, làm đất), tỷ lệ HTX tham gia chế biến sâu và bao tiêu sản phẩm đầu ra còn thấp (Bảng 3.14, 3.15, 3.16).
3. Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng và kết quả kiểm định mô hình:
   • Luận án phân tích mức độ tác động của các yếu tố: điều kiện tự nhiên - xã hội, nguồn lực con người, tiếp cận vốn tín dụng, đất đai, KHCN, thị trường tiêu thụ, cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ.
   • Kết quả phân tích nhân tố khẳng định (Bảng 3.27), tương quan biến (Bảng 3.28) và tóm tắt mô hình hồi quy (Bảng 3.29, Bảng 3.30) khẳng định các yếu tố: năng lực nguồn nhân lực, khả năng tiếp cận vốn tín dụng, đất đai, tiếp cận KHCN và thị trường tiêu thụ có tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê đến sự phát triển và hiệu quả hoạt động của HTXNN.
4. Đánh giá việc thực thi chính sách hỗ trợ và các khó khăn, hạn chế:
   • Tổng quan các chính sách hỗ trợ của Trung ương và tỉnh Thái Nguyên (Bảng 3.31) về hỗ trợ tín dụng (Bảng 3.32), đất đai (Bảng 3.33), đào tạo tập huấn (Bảng 3.34) và chuyển giao KHCN (Bảng 3.35).
   • Chỉ ra các điểm nghẽn: Tỷ lệ HTX tiếp cận được đất đai và nguồn vốn vay ưu đãi từ ngân hàng thương mại còn thấp do thiếu tài sản thế chấp; sự phối hợp giữa các cơ quan ban ngành trong thực thi chính sách còn thiếu đồng bộ (Bảng 3.26); các chương trình đào tạo chưa sát với nhu cầu quản trị kinh doanh thực tế.
5. Định hướng và hệ thống giải pháp phát triển HTXNN tỉnh Thái Nguyên:
   • Phân tích bối cảnh trong nước, quốc tế, cơ hội và thách thức.
   • Xác định quan điểm và định hướng phát triển HTXNN của tỉnh Thái Nguyên đến năm 2030 theo hướng bền vững, phát triển sản phẩm OCOP và nông nghiệp công nghệ cao.
   • Đề xuất các nhóm giải pháp: hoàn thiện cơ chế chính sách và nâng cao năng lực thực thi; tăng cường tích tụ, tập trung đất đai phục vụ sản xuất quy mô lớn; đa dạng hóa các kênh tiếp cận vốn tín dụng; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị HTX; đẩy mạnh ứng dụng KHCN và đổi mới sáng tạo; mở rộng liên kết chuỗi giá trị và xúc tiến thương mại tiêu thụ nông sản.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về kinh tế hợp tác và phát triển HTXNN trong bối cảnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới.
• Xác lập khung phân tích phát triển HTXNN toàn diện trên 03 khía cạnh: gia tăng số lượng - mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng hoạt động, và hoàn thiện cơ cấu tổ chức; chỉ rõ nội hàm "hiệu quả kép" (hiệu quả của bản thân HTX và hiệu quả của kinh tế hộ thành viên).
• Làm rõ hệ thống các yếu tố chủ quan và khách quan tác động đến sự phát triển của HTXNN tại địa bàn cấp tỉnh thuộc vùng trung du miền núi.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh toàn diện, có căn cứ khoa học về thực trạng tổ chức, hoạt động và hiệu quả SXKD của các HTXNN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2018–2022.
• Nhận diện các rào cản thực tế cản trở sự phát triển của HTXNN tại địa phương, đặc biệt là các điểm nghẽn về tích tụ đất đai, tiếp cận vốn tín dụng ngân hàng, năng lực quản trị của đội ngũ giám đốc HTX và hạn chế trong khâu chế biến, tiêu thụ nông sản.
• Đánh giá thực trạng triển khai và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ phát triển HTX tại tỉnh Thái Nguyên, chỉ ra nguyên nhân của những tồn tại trong khâu phối hợp thực thi chính sách ở cấp cơ sở.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính khả thi nhằm tháo gỡ khó khăn về đất đai, vốn, nhân lực, KHCN và thị trường cho các HTXNN tỉnh Thái Nguyên, phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của Đảng bộ và chính quyền địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài:

• Số liệu sơ cấp phục vụ phân tích thực trạng và kiểm định mô hình định lượng được thu thập tại thời điểm năm 2022 trên địa bàn 06 huyện, thành phố đại diện của tỉnh Thái Nguyên, chưa bao quát toàn bộ các địa bàn còn lại trong tỉnh.
• Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn thực thi Luật HTX năm 2012, trong khi Luật HTX năm 2023 mới được ban hành và bắt đầu có hiệu lực, đòi hỏi thời gian để kiểm chứng tác động thực tế của khung khổ pháp lý mới.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang toàn bộ các huyện của tỉnh Thái Nguyên và so sánh đối sánh với các tỉnh khác trong vùng Trung du và miền núi phía Bắc.
• Nghiên cứu đánh giá tác động sâu của Luật HTX năm 2023 và các nghị định hướng dẫn thi hành đối với sự chuyển đổi mô hình quản trị và hoạt động SXKD của HTXNN.
• Đi sâu nghiên cứu các mô hình HTXNN chuyên ngành gắn với chuyển đổi số nông nghiệp, chuỗi giá trị sản phẩm OCOP và phát triển nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước: Các Sở, ban, ngành tỉnh Thái Nguyên (Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Liên minh Hợp tác xã tỉnh Thái Nguyên) và UBND các huyện, thành phố có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở xây dựng kế hoạch, quy hoạch phát triển kinh tế tập thể và điều chỉnh các chính sách hỗ trợ HTX sát với thực tiễn.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tài liệu phục vụ giảng dạy và nghiên cứu trong các chuyên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế; tham khảo về phương pháp kết hợp phân tích định tính và mô hình định lượng trong nghiên cứu HTX.
• Ban quản lý và thành viên các HTXNN: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về quản trị nguồn lực, định hướng mở rộng dịch vụ sang chế biến, bảo quản và liên kết chuỗi giá trị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động SXKD.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định nội dung phát triển hợp tác xã nông nghiệp bao gồm những phương diện nào?
   Luận án xác định phát triển HTXNN bao gồm 03 nội dung cơ bản: (1) Sự gia tăng về số lượng và mở rộng quy mô (quy mô kinh tế hộ thành viên và quy mô tổ chức HTX về thành viên, vốn, doanh thu); (2) Nâng cao chất lượng HTXNN (chất lượng quan hệ hợp tác, chất lượng các nguồn lực, hiệu quả kinh tế kép và hiệu quả xã hội); (3) Hoàn thiện cơ cấu HTXNN (cơ cấu bộ máy tổ chức quản lý, cơ cấu tổ chức SXKD, cơ cấu loại hình và phân bố địa bàn).

2. Quy mô và kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên giai đoạn nghiên cứu đạt mức nào?
   Tại thời điểm nghiên cứu, tỉnh Thái Nguyên có 643 HTX với trên 42.500 thành viên và người lao động, gần 4.500 tổ hợp tác và 04 Liên hiệp HTX. Doanh thu của các HTX đạt trên 3.100 tỷ đồng, tốc độ tăng doanh thu bình quân hàng năm đạt 10–15%. Thu nhập bình quân của người lao động trong HTX nông nghiệp đạt từ 3–4,5 triệu đồng/người/tháng.

3. Luận án đã khảo sát số liệu sơ cấp tại những địa bàn cụ thể nào của tỉnh Thái Nguyên?
   Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra năm 2022 tại 06 đơn vị hành chính cấp huyện đại diện cho tỉnh Thái Nguyên: thành phố Thái Nguyên, huyện Đại Từ, huyện Phú Lương, huyện Phú Bình, huyện Võ Nhai và huyện Đồng Hỷ.

4. Những rào cản và khó khăn lớn nhất của các HTX nông nghiệp tỉnh Thái Nguyên được luận án chỉ ra là gì?
   Các rào cản chính gồm: diện tích đất đai sản xuất manh mún, khó tiếp cận quỹ đất tập trung; khó khăn trong tiếp cận vốn tín dụng ngân hàng do thiếu tài sản thế chấp; trình độ quản trị kinh doanh của đội ngũ cán bộ quản lý còn hạn chế; cơ sở vật chất kỹ thuật lạc hậu; và hoạt động dịch vụ chủ yếu dừng lại ở khâu đầu vào, tỷ lệ tham gia chế biến sâu và tiêu thụ chuỗi giá trị còn thấp.

5. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển HTX nông nghiệp được tác giả đúc rút từ những quốc gia nào?
   Tác giả đã nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn từ 04 quốc gia: Israel (nông nghiệp công nghệ cao và liên kết 4 nhà), Nhật Bản (HTX kiểm soát phân phối nông sản và dịch vụ cung ứng đầu vào - đầu ra), Trung Quốc (chính sách tam nông, cụm liên kết KHCN 4 nhà và Luật HTXNN 2006) và Hàn Quốc (đầu tư R&D và chính sách KH&CN).

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên" của tác giả Nguyễn Đức Quang là công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu thuộc ngành Phát triển nông thôn. Bằng việc kết hợp phương pháp phân tích định tính và mô hình định lượng, luận án đã làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá khách quan thực trạng phát triển, lượng hóa các yếu tố tác động và phân tích những rào cản trong thực thi chính sách hỗ trợ HTXNN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2018–2022. Hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án có cơ sở khoa học, cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ công tác quản lý nhà nước, hoạch định chính sách phát triển kinh tế tập thể và thúc đẩy tái cơ cấu nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về phát triển hợp tác xã nông nghiệp 1. Khái niệm về kinh tế hợp tác Hợp tác là sự kết hợp sức mạnh của các cá nhân hoặc các đơn vị để tạo nên sức mạnh lớn hơn, nhằm thực hiện những công việc mà mỗi cá nhân, mỗi đơn vị hoạt động riêng rẽ sẽ gặp khó khăn, thậm chí không thể thực hiện được, hoặc thực hiện kém hiệu quả (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 1985, 2013). Hợp tác trong nông nghiệp đa dạng, phong phú bởi nông nghiệp luôn diễn ra trong nông thôn và trong nông thôn lại có nhiều ngành, nhiều lĩnh vực luôn tồn tại.

Sự hợp tác có thể tiến hành từ nhỏ đến lớn, từ ít đến nhiều, từ hẹp sang rộng, từ thấp đến cao. Tuy nhiên, trong xã hội luôn tồn tại các lĩnh vực hợp tác khác nhau, trình độ hợp tác khác nhau. Khi nhu cầu hợp tác ngày càng cao thì mối quan hệ hợp tác ngày càng chặt chẽ và mở rộng. Trong xu thế mới của nền kinh tế toàn cầu, sự hợp tác đã không còn bó hẹp trong phạm vi của từng quốc gia, từng khu vực mà đã là sự hợp tác toàn thế giới.

Nội dung của sự hợp tác cũng đa dạng, không chỉ là sự hợp tác trong từng lĩnh vực riêng rẽ, trong một vài vùng nhỏ lẻ mà sự hợp tác diễn ra trong nhiều lĩnh vực trong nhiều quốc gia. Kinh tế hợp tác là một phạm trù về lợi ích kinh tế do hợp tác mang lại nói lên sự liên kết tự nguyện của những người lao động, của các tổ chức, dưới nhiều hình thức, kết hợp sức mạnh của các thành viên, các tập thể để thực hiện có hiệu quả hơn các vấn đề trong sản xuất - kinh doanh và đời sống (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 1985, 2013). Khái niệm về kinh tế hợp tác trong nông nghiệp : Là phạm trù kinh tế nói lên lợi ích kinh tế do hợp tác giữa các đơn vị kinh tế trong các ngành, các vùng, các thành phần kinh tế trong nông nghiệp để cùng nhau tiến hành sản xuất kinh doanh trong nông nghiệp một cách có hiệu quả (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 1985, 2013). Khái niệm hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã 1.

Khái niệm hợp tác xã Theo Liên minh hợp tác xã quốc tế thì “HTX là một tổ chức tự trị của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của họ 8 về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua một xí nghiệp cùng sở hữu và quản lý dân chủ”. Định nghĩa được bổ sung trong tuyên bố năm 1995: “Hợp tác xã dựa trên ý nghĩa tự cứu giúp mình, tự chịu trách nhiệm, công bằng và đoàn kết. Theo truyền thống của những người sáng lập ra HTX, các thành viên HTX tin tưởng vào ý nghĩa đạo đức và tính trung thực, cởi mở, trách nhiệm xã hội và quan tâm chăm sóc người khác”. HTX cũng có thể được định nghĩa là một doanh nghiệp thuộc sở hữu và kiểm soát đều phục vụ cho các người sử dụng dịch vụ của HTX hoặc những người làm việc ở đó (Albrecht, 2012).

Theo Luật HTX 2012 thì khái niệm HTX là: “HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX”. Theo Luật HTX 2023 thì khái niệm HTX là: “HTX là tổ chức có tư cách pháp nhân do ít nhất 05 thành viên chính thức tự nguyện thành lập, hợp tác tương trợ trong sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung về kinh tế, văn hóa, xã hội của thành viên, góp phần xây dựng cộng đồng xã hội phát triển bền vững; thực hiện quản trị tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ”. Khái niệm về liên hiệp hợp tác xã Theo Luật HTX 2012: Liên hiệp HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 04 HTX tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm đáp ứng nhu cầu chung của HTX thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý Liên hiệp HTX”. Theo Luật HTX 2023: Liên hiệp HTX là tổ chức có tư cách pháp nhân do ít nhất 03 hợp tác xã là thành viên chính thức tự nguyện thành lập, hợp tác tương trợ trong sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh, nâng cao năng lực tham gia thị trường, góp phần xây dựng cộng đồng xã hội phát triển bền vững; thực hiện quản trị tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ.

Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp Trần Thị Thái (2017) quan niệm: “Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế của những người hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp hoặc có mối liên hệ gắn bó 9 hữu cơ với sản xuất nông nghiệp”. Tác giả tiếp cận HTXNN như là một tổ chức kinh tế nói chung, nhưng hoạt động và phát triển trong lĩnh vực nông nghiệp và thành viên là những người có liên quan đến SXNN. Qua đó, tác giả đã chỉ ra giới hạn về giới hạn về thành viên, lĩnh vực hoạt động để phân biệt HTXNN với HTX nói chung ở nước ta hiện nay. Tuy nhiên, quan niệm này chưa đề cập đến cách thức thành lập và mục đích hoạt động, nên chưa phản ánh được đặc trưng, bản chất, giá trị của HTXNN.

Tóm lại, mặc dù có sự khác nhau về góc độ tiếp cận và phạm vi nghiên cứu, nhưng các quan niệm trên đã phản ánh được những vấn đề cơ bản và khẳng định vai trò của HTXNN đối với quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn. Tuy nhiên, các quan niệm trên không được xây dựng dưới góc độ tiếp cận của khoa học kinh tế chính trị và theo Luật HTX năm 2012. Theo các tài liệu lưu hành của Liên Minh HTX Quốc tế và tổ chức Lao động Quốc tế thì HTX nông nghiệp được thành lập do một nhóm nông dân thiết lập một tổ chức hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp (nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản) nhằm bảo vệ và thúc đẩy lợi ích chung của họ. Do các thành viên của nhóm có lợi ích (kinh tế) trong tổ chức HTX, nên họ muốn tham gia vào quá trình ra quyết định.

Hội đồng Quản trị (HĐQT) thay mặt cho các thành viên đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm trước các thành viên về các quyết định đưa ra. Quy tắc bầu HĐQT và báo cáo lại với các thành viên thông thường được thực hiện bằng văn bản theo pháp luật (hoặc quy chế) của HTX. Theo định nghĩa trên, một HTX nông nghiệp không chỉ là một hiệp hội nông dân, mà còn là một doanh nghiệp có cơ cấu quản lý, có nhân viên, sở hữu tài sản như nhà kho, xe tải, đất đai, và nhà máy chế biến hoặc chỉ có một tòa nhà văn phòng. Những tài sản này là sở hữu của HTX, trong khi HTX là sở hữu chung của các thành viên là nông dân.

Vì thế, việc sử dụng những tài sản này được quyết định dựa trên quá trình ra quyết định mang tính dân chủ (ILO, 2008). Khái niệm chính sách, giải pháp thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp i) Khái niệm chính sách Hugh Heclo (1972) định nghĩa một chính sách có thể được xem như là một đường lối hành động hoặc không hành động thay vì những quyết định hoặc các hành động cụ thể. Smith (1976) cho rằng “khái niệm chính sách bao hàm sự lựa 10 chọn có chủ định hành động hoặc không hành động, thay vì những tác động của các lực lượng có quan hệ với nhau”. Quan niệm khác lại cho rằng chính sách là những hành động có tính toán của chủ thể để đối phó với đối tượng bị quản lý theo hướng đồng thuận hay phản đối.

Như vậy, khó có thể đưa ra một định nghĩa duy nhất đúng về chính sách. Các chính sách đôi khi có thể được nhận thấy dưới hình thức các quyết định đơn lẻ, nhưng thông thường nó bao gồm một tập hợp các quyết định hoặc được nhìn nhận như là một sự định hướng hành động cụ thể. Nhà nước là chủ thể đại diện cho quyền lực của nhân dân, ban hành chính sách để mưu cầu lợi ích cho cộng đồng xã hội. Cụm từ “chính sách” khi gắn với vai trò, chức năng của “khu vực công” được gọi là chính sách công.

Chính sách thúc đẩy HTX nông nghiệp trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản là một nhóm chính sách công được ban hành nhằm hỗ trợ, khuyến khích và tạo điều kiện cho các HTX được tiếp cận với các điều kiện thuận lợi để sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. Đối với các chính sách thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp, thì 03 cấu thành: nhóm chính sách định hướng, nhóm chính sách tạo động lực, và nhóm chính sách phòng ngừa rủi ro là 03 nhóm chính sách cần có tính đồng bộ để thúc đẩy HTX nông nghiệp trong tất cả các khâu sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. ii) Khái niệm giải pháp Nếu như chính sách là một đường lối hay phương hướng hành động thì giải pháp được định nghĩa là phương pháp hay biện pháp giải quyết vấn đề. Giải pháp là tập hợp những phương pháp, cách thức cụ thể để xử lý từng vấn đề.

Vì vậy, để thực hiện tốt mỗi chính sách thì lại cần tập hợp những giải pháp khác nhau. Nói cách khác, giải pháp trong nghiên cứu này được hiểu là tập hợp những thông tư, nghị định từ cấp Trung ương tới địa phương nhằm hỗ trợ cho việc thực hiện các chính sách một cách đúng đắn và có hiệu quả. Giải pháp thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp bao gồm một chuỗi những biện pháp và hành động cụ thể được thực hiện bởi các cơ quan quản lý và các cấp chính quyền địa phương để giúp các HTX phát triển một cách thuận lợi và thành công vào quá trình sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. Chuỗi giải pháp đó có 11 thể bao gồm những giải pháp hành chính, giải pháp kinh tế, giải pháp về tuyên truyền giáo dục hay những giải pháp hướng dẫn thực hiện.