Luận án Tiến sĩ: Phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên

Luận án phân tích sâu thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại Thái Nguyên, đề xuất các giải pháp thúc đẩy mô hình HTX hiệu quả, bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Đức Quang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đinh Ngọc Lan
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Phát triển HTX nông nghiệp tại Thái Nguyên: Thực trạng & Giải pháp
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH
• Lý do lựa chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Cấu trúc của luận án
• Những đóng góp của luận án
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở lý luận về phát triển hợp tác xã nông nghiệp
• 1.1.1. Khái niệm về kinh tế hợp tác
• 1.1.2. Khái niệm hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã
• 1.1.3. Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp
• 1.1.4. Khái niệm chính sách, giải pháp thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp
• 1.1.5. Khái niệm phát triển hợp tác xã nông nghiệp
• 1.1.6. Nội dung phát triển hợp tác xã nông nghiệp
• 1.1.7. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN
• 1.2. Cơ sở thực tiễn - Bài học kinh nghiệm từ sự phát triển HTXNN trên thế giới
• 1.2.1. Phát triển HTX nông nghiệp ở Israel
• 1.2.2. Phát triển HTX nông nghiệp ở Nhật Bản
• 1.2.3. Phát triển nông nghiệp ở Trung Quốc
• 1.2.4. Phát triển HTX ở Hàn Quốc
• 1.2.5. Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam
• 1.3. Thực trạng phát triển HTXNN ở Việt Nam
• 1.4. Các công trình nghiên cứu về HTXNN trên thế giới
• 1.4.1. Các công trình khoa học nghiên cứu về hợp tác xã nói chung
• 1.4.2. Các công trình khoa học nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp
• 1.5. Các công trình nghiên cứu ở trong nước liên quan đến đề tài
• 1.5.1. Các công trình nghiên cứu về hợp tác xã nói chung
• 1.5.2. Các công trình nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp
• 1.5.3. Các công trình nghiên cứu về hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Thái Nguyên
• 1.6. Khái quát kết quả chủ yếu của các công trình đã được công bố và những khoảng trống luận án tiếp tục giải quyết
• 1.6.1. Khái quát kết quả của các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố liên quan đến đề tài luận án
• 1.6.2. Những khoảng trống mà luận án tiếp tục nghiên cứu giải quyết
• 2. Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cách tiếp cận nghiên cứu
• 2.2. Khung nghiên cứu
• 2.3. Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu
• 2.3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.3.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.5.2. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.6. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm địa bàn vùng nghiên cứu
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên của vùng nghiên cứu
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội của vùng nghiên cứu
• 3.2. Phân tích thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.1. Tình hình chung về HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.2. Cơ cấu HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.3. Điểm xuất phát thành lập HTXNN
• 3.2.4. Thực trạng nguồn lực của các HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.5. Yếu tố đầu vào và đầu ra của sản xuất
• 3.2.6. Kết nối thị trường và dịch vụ
• 3.2.7. Phân tích hiệu quả sản xuất kinh doanh của các HTXNN
• 3.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển HTX nông nghiệp tại Thái Nguyên
• 3.3.1. Điều kiện tự nhiên, xã hội nơi HTX hoạt động
• 3.3.2. Nguồn lực con người của các HTXNN
• 3.3.3. Tiếp cận nguồn vốn tín dụng của các hợp tác xã nông nghiệp
• 3.3.4. Nguồn lực đất đai của các hợp tác xã nông nghiệp
• 3.3.5. Tiếp cận khoa học và công nghệ của HTXNN
• 3.3.6. Tiếp cận thị trường tiêu thụ nông sản
• 3.3.7. Điều kiện cơ sở vật chất, hạ tầng
• 3.3.8. Ảnh hưởng của chính sách hỗ trợ đến phát triển HTXNN
• 3.3.9. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN
• 3.4. Các chính sách hỗ trợ phát triển HTXNN và quá trình triển khai thực hiện các chính sách trong phát triển của HTXNN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.1. Tổng quan văn bản chính sách đối với phát triển HTXNN
• 3.4.2. Tình hình triển khai và kết quả thực hiện chính sách hỗ trợ phát triển HTX nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.3. Hạn chế trong triển khai nhóm chính sách hỗ trợ cho HTX nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.4. Các nguyên nhân dẫn đến hạn chế trong triển khai các chính sách hỗ trợ HTX nông nghiệp
• 3.5. Các khó khăn, hạn chế trong phát triển HTX nông nghiệp
• 3.5.1. Khó khăn về nguồn lực đất đai
• 3.5.2. Hạn chế về nguồn nhân lực
• 3.5.3. Khó khăn về vốn và tín dụng
• 3.5.4. Khó khăn về cơ sở vật chất, hạ tầng
• 3.5.5. Khó khăn trong tiêu thụ nông sản
• 3.6. Giải pháp phát triển hợp tác xã tại Thái Nguyên
• 3.6.1. Bối cảnh trong nước và thế giới
• 3.6.2. Cơ hội và thách thức
• 3.6.3. Quan điểm phát triển hợp tác xã nông nghiệp của tỉnh Thái Nguyên
• 3.6.4. Định hướng phát triển hợp tác xã nông nghiệp của tỉnh Thái Nguyên
• 3.6.5. Giải pháp phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại tỉnh Thái Nguyên
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp tại Thái Nguyên

Hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN) tại tỉnh Thái Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình phát triển. Theo khảo sát từ luận án tiến sĩ của Nguyễn Đức Quang, hiện tại các HTXNN ở Thái Nguyên chưa phát huy hết tiềm năng của mình. Tình hình chung cho thấy số lượng hợp tác xã nông nghiệp tăng về mặt lượng nhưng chất lượng hoạt động vẫn còn hạn chế. Cơ cấu thành viên, nguồn lực và khả năng tiếp cận thị trường của các HTXNN còn yếu. Nhiều hợp tác xã gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động lâu dài, với tỷ lệ giải thể và không hoạt động còn cao. Điều này đòi hỏi cần có những giải pháp mạnh mẽ để phát triển hợp tác xã nông nghiệp một cách bền vững.

1.1. Cơ cấu và quy mô HTXNN tại Thái Nguyên

Cơ cấu HTXNN tại Thái Nguyên đa dạng, bao gồm các lĩnh vực sản xuất cây trồng, chăn nuôi, lâm nghiệp và dịch vụ nông nghiệp. Quy mô của các hợp tác xã nông nghiệp biến thiên từ nhỏ đến vừa, với số lượng thành viên không đồng đều. Phần lớn HTXNN ở Thái Nguyên tập trung ở các huyện miền núi như Chợ Đồn, Tân Trào, Đại Từ. Tuy nhiên, mức độ hoạt động và hiệu quả kinh tế của các hợp tác xã này còn thấp so với mặt bằng chung.

1.2. Điểm xuất phát và động lực thành lập

Nhiều hợp tác xã nông nghiệp được thành lập dựa trên những động lực khác nhau. Một số HTXNN xuất phát từ phát triển nông thôn và cải thiện đời sống của nông dân. Những HTX khác được thành lập để tiếp cận các chính sách hỗ trợ từ nhà nước hoặc kết nối với thị trường. Tuy nhiên, động lực thực sự của hợp tác xã không phải lúc nào cũng rõ ràng, dẫn đến việc hoạt động không bền vững.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN

Sự phát triển của hợp tác xã nông nghiệp tại Thái Nguyên bị tác động bởi nhiều yếu tố từ nội tại đến bên ngoài. Yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTXNN bao gồm điều kiện tự nhiên, nguồn lực con người, vốn tín dụng, công nghệ và tiếp cận thị trường. Điều kiện tự nhiên ở Thái Nguyên với địa hình phức tạp và khí hậu đặc thù là thách thức lớn. Nguồn lực con người trong các HTXNN thường có trình độ thấp, thiếu kỹ năng quản lý hiện đại. Khó khăn trong tiếp cận vốn tín dụng khiến các hợp tác xã nông nghiệp không thể mở rộng sản xuất. Công nghệ nông nghiệp tiếp cận chậm làm giảm hiệu quả sản xuất kinh doanh của HTXNN.

2.1. Nguồn lực con người trong HTXNN

Nguồn lực con người của các HTXNN tại Thái Nguyên là điểm yếu chính. Trình độ giáo dục của thành viên và cán bộ quản lý hợp tác xã còn thấp. Tỷ lệ nông dân có bằng cấp chuyên môn trong HTXNN rất nhỏ, chủ yếu là kinh nghiệm từ thực tiễn. Thiếu những người có kiến thức về quản lý hiện đại, kế toán và tiếp cận thị trường là rào cản lớn cho phát triển hợp tác xã nông nghiệp.

2.2. Tiếp cận vốn tín dụng và đất đai

Tiếp cận nguồn vốn tín dụng của các hợp tác xã nông nghiệp gặp nhiều khó khăn do thiếu đảm bảo và lịch sử tín dụng yếu. Các HTXNN ở Thái Nguyên khó vay vốn từ ngân hàng với lãi suất thấp. Nguồn lực đất đai không rõ ràng về quyền sử dụng, dẫn đến không thể dùng làm tài sản thế chấp. Điều này hạn chế khả năng mở rộng sản xuất và nâng cấp công nghệ của hợp tác xã nông nghiệp.

III. Bài học kinh nghiệm từ các nước phát triển

Các nước trên thế giới như Israel, Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc có những bài học kinh nghiệm quý báu từ sự phát triển hợp tác xã nông nghiệp. Phát triển HTX nông nghiệp ở Israel cho thấy vai trò của kiểm soát chất lượng kỹ lưỡng và hệ thống quản lý hiện đại. Phát triển HTX nông nghiệp ở Nhật Bản nhấn mạnh sự tập trung vào giáo dục nông dân và xây dựng thương hiệu. Phát triển nông nghiệp ở Trung Quốc chứng tỏ tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ từ nhà nước. Phát triển HTX ở Hàn Quốc tập trung vào công nghệ cao và liên kết chuỗi giá trị. Những bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam là cần tập trung vào chất lượng, đào tạo, chính sách và công nghệ.

3.1. Mô hình HTX Israel và Nhật Bản

Phát triển HTX nông nghiệp ở Israel dựa trên nguyên tắc kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt và chia sẻ công nghệ tiên tiến. Phát triển HTX nông nghiệp ở Nhật Bản thành công nhờ vào hệ thống đào tạo liên tục cho nông dân. Cả hai mô hình đều chú trọng vào thương hiệu và xuất khẩu sản phẩm chất lượng cao. Những hợp tác xã nông nghiệp trong các nước này có quy mô lớn nhưng vẫn duy trì các giá trị hợp tác cơ bản.

3.2. Kinh nghiệm từ Trung Quốc và Hàn Quốc

Phát triển nông nghiệp ở Trung Quốc được thúc đẩy bởi các chính sách ưu đãi và đầu tư công cộng lớn. Phát triển HTX ở Hàn Quốc tập trung vào công nghệ sinh học và tiêu chuẩn hóa sản xuất. Cả hai nước đều xây dựng các trung tâm đào tạo chuyên biệt cho hợp tác xã nông nghiệp. Kinh nghiệm này cho thấy tầm quan trọng của sự hỗ trợ nhà nước và đầu tư vào nghiên cứu phát triển.

IV. Giải pháp phát triển HTXNN bền vững tại Thái Nguyên

Để phát triển hợp tác xã nông nghiệp bền vững tại Thái Nguyên, cần có những giải pháp thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp toàn diện. Trước hết, cần đẩy mạnh chính sách hỗ trợ phát triển HTXNN từ nhà nước, bao gồm hỗ trợ tín dụng, thuế, và tiếp cận đất đai. Thứ hai, đầu tư mạnh vào đào tạo và nâng cao trình độ cho thành viên và cán bộ hợp tác xã. Thứ ba, xây dựng các chuỗi giá trị và kết nối thị trường cho sản phẩm của HTXNN. Thứ tư, ứng dụng khoa học và công nghệ vào sản xuất nông nghiệp. Cuối cùng, tăng cường quản lý, giám sát và hỗ trợ kỹ thuật từ các cơ quan chuyên ngành để nâng cao hiệu quả hoạt động của hợp tác xã nông nghiệp tại Thái Nguyên.

4.1. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Phát triển HTX nông nghiệp đòi hỏi phải có kế hoạch đào tạo dài hạn. Cần xây dựng các chương trình đào tạo chuyên biệt về quản lý hợp tác xã, kế toán, tiếp cận thị trường và công nghệ hiện đại. Hỗ trợ nông dân trong hợp tác xã nông nghiệp để học tập thêm kỹ năng sản xuất và kinh doanh. Tạo điều kiện cho thanh niên tham gia vào HTXNN bằng các chương trình khuyến khích. Quản lý và đánh giá hiệu quả đào tạo thường xuyên.

4.2. Chính sách hỗ trợ và liên kết thị trường

Rà soát và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ phát triển HTX nông nghiệp phù hợp với tình hình Thái Nguyên. Cung cấp giải pháp thúc đẩy phát triển HTXNN thông qua hỗ trợ lãi suất tín dụng ưu đãi. Xây dựng các mối liên kết giữa hợp tác xã nông nghiệp và các doanh nghiệp để tiêu thụ sản phẩm. Hỗ trợ HTXNN tiếp cận các chương trình chứng nhận chất lượng, chứng chỉ và thương hiệu sản phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Phát triển kinh tế tập thể, mà nòng cốt là hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN), giữ vị trí chiến lược trọng yếu trong cấu trúc kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Bối cảnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp, thích ứng biến đổi khí hậu và chuyển đổi số toàn diện đòi hỏi các mô hình kinh tế hợp tác phải chuyển dịch triệt để từ phương thức thụ động sang mô hình kinh doanh hiện đại, tích hợp đa giá trị. Nghiên cứu của NCS. Nguyễn Đức Quang dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đinh Ngọc Lan tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên (2024) mang tính tiên phong khi xây dựng hệ thống luận cứ khoa học thực chứng về phát triển HTXNN tại địa bàn trung du miền núi phía Bắc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tiễn phân hóa sâu sắc: mặc dù khung thể chế đã có những bước tiến vượt bậc từ Luật HTX năm 2012 đến Luật HTX năm 2023, Nghị quyết số 20-NQ/TW (2022) và Nghị quyết số 106/NQ-CP (2023), năng lực nội tại của phần lớn HTXNN vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng (Đào Thế Anh và cs., 2020; Đinh Ngọc Lan và cs., 2021). Đa số các công trình trước đây chỉ tiếp cận HTXNN dưới giác độ kỹ thuật đơn lẻ hoặc phân tích chính sách thuần túy (Hoàng Vũ Quang, 2016; Trần Thị Thái, 2017), thiếu vắng mô hình đánh giá đa biến tích hợp tác động đồng thời giữa các nguồn lực nội tại và năng lực hấp thụ chính sách công trong bối cảnh địa phương hóa.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và 4 nhóm giả thuyết (H) tương ứng:

• RQ1: Cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển HTXNN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN được xác lập ra sao?
• RQ2: Thực trạng phát triển HTXNN tại tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2018–2022 diễn biến như thế nào về quy mô, chất lượng và hiệu quả?
• RQ3: Mức độ và cơ chế tác động của các nhân tố nội tại (nhân lực, đất đai, vốn, công nghệ) và ngoại sinh (chính sách, thị trường, cơ sở hạ tầng) đến phát triển HTXNN?
• RQ4: Hệ thống giải pháp đồng bộ nào có thể tối ưu hóa hoạt động của HTXNN đáp ứng yêu cầu của Luật HTX 2023?

Hệ thống giả thuyết kiểm định mối quan hệ thuận chiều giữa năng lực quản trị, khả năng tiếp cận vốn, tích tụ đất đai, ứng dụng khoa học công nghệ, năng lực liên kết chuỗi giá trị và hiệu quả phát triển bền vững của HTXNN. Khung lý thuyết kết hợp Lý thuyết Hành vi Tổ chức, Lý thuyết Kinh tế Thể chế Mới và Lý thuyết Nguồn lực (Resource-Based View - RBV). Luận án được triển khai trên phạm vi 6 địa bàn trọng điểm (TP. Thái Nguyên, Đại Từ, Phú Lương, Phú Bình, Võ Nhai, Đồng Hỷ) trong khung thời gian 2018–2022, cung cấp bức tranh toàn diện cho 643 HTX với trên 42.500 thành viên và lao động toàn tỉnh.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy kinh tế hợp tác phát triển qua nhiều giai đoạn gắn liền với sự biến đổi của lực lượng sản xuất. Hans-H. Muenkner (1995) và Khuyến nghị số 193 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, 2003) đã chuẩn hóa 7 nguyên tắc cốt lõi của Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA), nhấn mạnh tính tự chủ, sở hữu tập thể và quản lý dân chủ. Zvigalor (2004) đi sâu vào bản chất quỹ dự trữ và cấu trúc quyền sở hữu không thể chia cắt như một công cụ bảo toàn năng lực tài chính cho HTX. Claude-André Guillotte (2017) khẳng định tính hiệu lực của khung pháp lý HTX phụ thuộc trực tiếp vào mức độ tương thích giữa sự đóng góp tập thể về tài sản với cơ chế phân phối lợi ích.

Trong dòng nghiên cứu thực nghiệm quốc tế, hai trường phái đối lập thường nảy sinh xoay quanh vai trò của Nhà nước và cơ chế thị trường:

• Trường phái can thiệp và bảo trợ thể chế: Điển hình là mô hình HTX Nông nghiệp Nhật Bản (JA) do Naoto Imagawa (2000) và Gia Linh (2019) phân tích. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hệ thống xã hội hóa dịch vụ nông nghiệp, bảo đảm HTX kiểm soát 90% khâu tiêu thụ lúa gạo và trên 50% nông sản tươi sống, vận hành phân phối theo chiều dọc. Tương tự, tại Israel, liên kết "4 nhà" (Nhà nước – Nhà khoa học – Doanh nghiệp – Nhà nông) hình thành nền tảng công nghệ cao giúp HTX làm chủ chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Trường phái thị trường tự chủ và định hướng thành viên: Zeuli (2008) tại Hoa Kỳ và Chantal Chommel (2003) tại Pháp nhấn mạnh mục tiêu tối đa hóa giá trị gia tăng trực tiếp cho kinh tế hộ thành viên thông qua quy chế thương mại độc lập, coi HTX là thực thể doanh nghiệp đặc thù vận hành theo tín hiệu thị trường tự do.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Thiện Nhân (2015), Vương Đình Huệ (2015), Nguyễn Xuân Cường (2015) và Hoàng Vũ Quang (2016, 2024) đã định vị HTXNN kiểu mới là cấu kiện trung tâm trong tái cơ cấu nông nghiệp. Luận án định vị khoảng trống tri thức rõ rệt: Các công trình nội địa chưa lượng hóa được cơ chế truyền dẫn tác động của 8 nhóm nhân tố (tự nhiên - xã hội, nhân lực, tín dụng, đất đai, KHCN, thị trường, hạ tầng, chính sách hỗ trợ) bằng mô hình phân tích nhân tố khẳng định (CFA) trên địa bàn vùng trung du miền núi đặc thù, nơi địa hình chia cắt và đất đai manh mún (trung bình tích tụ chỉ 0,6 ha/hộ).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển quan điểm kinh điển của V.I. Lênin trong tác phẩm "Bàn về chế độ hợp tác xã" và tư tưởng Hồ Chí Minh về tính tự nguyện, cùng có lợi trong kinh tế tập thể, đồng thời mở rộng Lý thuyết Năng lực Phát triển Con người của Amartya Sen (2002) sang lĩnh vực phát triển nông thôn. Nghiên cứu chứng minh phát triển HTXNN không chỉ dừng lại ở sự gia tăng đơn thuần về số lượng tổ chức hay vốn điều lệ, mà bản chất là quá trình mở rộng quyền tự do kinh tế, giải phóng năng lực sản xuất của người nông dân nhỏ lẻ trước áp lực thị trường.

Khái niệm phát triển HTXNN được tác giả tái định nghĩa dưới giác độ kinh tế chính trị học hiện đại: "Phát triển HTXNN là sự gia tăng về số lượng, mở rộng về quy mô, nâng cao về chất lượng và hoàn thiện về cơ cấu HTXNN dưới sự tác động có hướng đích của các chủ thể, bằng nhiều hình thức, biện pháp phù hợp với nghị quyết của Đảng, pháp luật của Nhà nước về phát triển kinh tế tập thể; vì lợi ích của thành viên và cộng đồng; góp phần thực hiện thắng lợi tái cơ cấu ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới".

Mô hình lý thuyết thiết lập 4 mệnh đề quan hệ:

• Proposition 1: Tác động tương hỗ giữa mở rộng quy mô kinh tế hộ thành viên và quy mô tài sản không chia của HTX tạo nên "hiệu ứng cộng hưởng vốn xã hội".
• Proposition 2: Năng lực quản trị của Hội đồng quản trị điều tiết mối quan hệ giữa chính sách hỗ trợ của Nhà nước và hiệu quả hoạt động thực tế.
• Proposition 3: Ứng dụng công nghệ cao và liên kết chuỗi giá trị đóng vai trò biến trung gian bắt buộc để chuyển hóa lợi thế đất đai thành tỷ suất lợi nhuận.
• Proposition 4: Mức độ hoàn thiện cơ cấu tổ chức (tách bạch quản trị và điều hành) quyết định năng lực kiểm soát chi phí giao dịch nội bộ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Nguồn lực (RBV - Barney), Lý thuyết Chi phí Giao dịch (TCE - Williamson) và Lý thuyết Chính sách Công (Heclo, 1972; Smith, 1976). Cách tiếp cận này cho phép giải mã đồng thời hai chiều vận động:

[Ngoại sinh: Thể chế, Chính sách, Thị trường, Hạ tầng] ──┐
                                                         ▼
[Nội sinh: Nhân lực HĐQT, Vốn tự có, Đất đai, KHCN] ──► [Năng lực Vận hành HTX] ──► [Hiệu quả Kép: Kinh tế Hộ & Cộng đồng]

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng đối với các HTXNN vận hành trong nền kinh tế chuyển đổi có sự bảo hộ thể chế của Nhà nước, quy mô ruộng đất phân tán, tỷ trọng kinh tế hộ chiếm ưu thế và thị trường tiêu thụ đang trong giai đoạn chuẩn hóa tiêu chuẩn chất lượng (VietGAP, GlobalGAP, OCOP).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường thực chứng luận kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods) tích hợp kỹ thuật định tính và định lượng đa cấp độ (Multi-level Design):

• Cấp độ vĩ mô/trung mô: Đánh giá thể chế, chính sách hỗ trợ phát triển KTTT của Trung ương và tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2018–2022.
• Cấp độ vi mô: Phân tích hoạt động SXKD, năng lực quản trị của Ban giám đốc HTX và mức độ hưởng lợi của các hộ nông dân thành viên.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp định ngạch đại diện:

• Không gian khảo sát: 6 đơn vị hành chính phản ánh đặc trưng sinh thái - kinh tế tỉnh Thái Nguyên: Vùng chè đặc sản (Đại Từ, Phú Lương, TP. Thái Nguyên), vùng lúa và cây ăn quả (Phú Bình, Đồng Hỷ), vùng cao lâm nghiệp và chăn nuôi (Võ Nhai).
• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu Niên giám Thống kê tỉnh Thái Nguyên, Báo cáo Tổng kết của Liên minh HTX tỉnh Thái Nguyên, Sách trắng Hợp tác xã Việt Nam (2022) và Báo cáo Toàn cảnh HTX Việt Nam (Bộ NN&PTNT, 2023).
• Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát trực tiếp cán bộ quản lý HTX, thành viên nông dân và cán bộ quản lý nhà nước cấp huyện/xã bằng bảng hỏi cấu trúc thang đo Likert 5 mức độ.
• Kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa dữ liệu điều tra thực địa, phỏng vấn sâu chuyên gia (cán bộ Sở Nông nghiệp & PTNT, Liên minh HTX) và dữ liệu tài chính kế toán kiểm toán của các HTX.
• Độ tin cậy thang đo: Kiểm định hệ số Cronbach's Alpha toàn bộ các nhóm thang đo nhân tố đều đạt độ tin cậy chuẩn hóa ($\alpha > 0,70$).

Data và phân tích

• Công cụ xử lý: Phần mềm thống kê SPSS 26.0 kết hợp AMOS hỗ trợ thực hiện Thống kê mô tả, Phân tích nhân tố khẳng định (CFA), Phân tích ma trận tương quan Pearson và Mô hình hồi quy tuyến tính bội.
• Kiểm định độ vững (Robustness checks): Đánh giá hiện tượng đa cộng tuyến qua hệ số phóng đại phương sai (VIF < 2.0), kiểm định tính phân phối chuẩn và phương sai sai số đồng nhất, đảm bảo giá trị p-value các biến quan sát có ý nghĩa thống kê ở mức $p < 0,01$ và $p < 0,05$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, quy mô tổ chức gia tăng nhanh nhưng tồn tại nghịch lý suy giảm quy mô thành viên và phân hóa hiệu quả gay gắt. Tính đến năm 2022, toàn tỉnh Thái Nguyên có 643 HTX (trong đó 04 Liên hiệp HTX với 26 HTX thành viên, tổng vốn điều lệ 33 tỷ đồng) với trên 42.500 thành viên và lao động. Doanh thu toàn khối KTTT đạt trên 3.100 tỷ đồng, tăng trưởng doanh thu 10-15%/năm. Tuy nhiên, tỷ lệ HTX hoạt động cầm chừng còn lớn. Đặt trong bối cảnh cả nước (năm 2021 có 16.454 HTX nông nghiệp hoạt động có kết quả SXKD), chỉ có 43,3% HTX kinh doanh có lãi, 36,3% kinh doanh thua lỗ và 20,4% hòa vốn; HTX quy mô siêu nhỏ dưới 10 lao động chiếm tới 70,6% (11.612 HTX), trong khi HTX quy mô lớn từ 100 lao động trở lên chỉ chiếm vỏn vẹn 0,6% (91 HTX).

Thứ hai, cấu trúc chuỗi giá trị bị đứt gãy nghiêm trọng ở khâu chế biến sâu và tiêu thụ. Số liệu phản ánh sự mất cân đối sâu sắc trong cơ cấu cung cấp dịch vụ của HTX: Dịch vụ đầu vào truyền thống chiếm ưu thế tuyệt đối (82,1% HTX làm dịch vụ thủy lợi, 54,3% cung ứng vật tư phân bón, 50,1% khuyến nông), trong khi các dịch vụ tạo giá trị gia tăng cao lại chiếm tỷ lệ rất thấp: Dịch vụ tiêu thụ, chế biến sản phẩm chỉ đạt 15,5%; bảo quản sau thu hoạch chỉ đạt 4,9%; tín dụng nội bộ chiếm 9,2%; nước sạch 1,0%. Tại Thái Nguyên, đa số HTX chỉ cung ứng vật tư thô, chưa hình thành chuỗi chế biến sâu cho vùng chè đặc sản.

Thứ ba, "nút thắt cổ chai" kép về nguồn nhân lực quản lý và tích tụ tư liệu sản xuất đất đai. Kết quả phân tích định lượng chỉ ra trình độ học vấn của Giám đốc HTX và năng lực bộ máy điều hành là nhân tố nội tại tác động mạnh nhất đến hiệu quả SXKD ($p < 0,01$). Đội ngũ cán bộ quản lý phần lớn tuổi cao, thiếu kỹ năng quản trị kinh doanh hiện đại và thương mại điện tử. Về đất đai, bình quân diện tích canh tác/hộ tại Việt Nam chỉ đạt 0,6 ha/hộ (mức thấp nhất thế giới), gây cản trở lớn cho việc tập trung đất đai quy mô lớn để ứng dụng cơ giới hóa đồng bộ.

Thứ tư, điểm sáng đột phá từ chuyển đổi mô hình công nghệ cao và sản phẩm OCOP gắn với du lịch sinh thái. Năm 2022, toàn quốc có 1.931 HTXNN ứng dụng công nghệ cao (chiếm 9,86% tổng số HTXNN), trong đó vùng Trung du và Miền núi phía Bắc dẫn đầu cả nước với 519 HTX. Luận án chỉ ra các mô hình HTXNN tại Thái Nguyên kết hợp sản xuất chè VietGAP/hữu cơ gắn với chứng nhận OCOP 3-5 sao và du lịch trải nghiệm nông nghiệp sinh thái đem lại doanh thu cao gấp 2,5 - 3,2 lần so với HTX nông nghiệp thuần túy, nâng thu nhập bình quân của người lao động đạt 3,0 - 4,5 triệu đồng/tháng.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Làm phong phú lý thuyết kinh tế nông nghiệp về vai trò trung gian của vốn xã hội và thể chế liên kết chuỗi trong giảm thiểu chi phí giao dịch cho nông hộ nhỏ tại các quốc gia đang phát triển.
• Hàm ý phương pháp luận: Thiết lập quy trình đánh giá sức khỏe tổ chức HTX thông qua bộ chỉ tiêu tích hợp hiệu quả kinh tế (lợi nhuận, doanh thu) và hiệu quả xã hội (thu nhập thành viên, việc làm nông thôn, đóng góp xây dựng nông thôn mới).
• Hàm ý thực tiễn và chính sách:
  1. Hoàn thiện quy trình thực thi chính sách hỗ trợ tín dụng và tiếp cận quỹ đất: Đơn giản hóa thủ tục thế chấp bằng tài sản hình thành trên đất thuê; đẩy mạnh cơ chế dồn điền đổi thửa, liên kết quyền sử dụng đất giữa hộ thành viên và HTX.
  2. Nâng cao năng lực cán bộ thực thi chính sách tại cấp huyện/xã, khắc phục tình trạng thiếu phối hợp liên ngành (Sở Nông nghiệp & PTNT, Liên minh HTX, Sở Công Thương).
  3. Xây dựng chương trình đào tạo chuẩn hóa chức danh Giám đốc HTX chuyên nghiệp; hỗ trợ HTX chuyển đổi số, quảng bá thương mại điện tử và xây dựng thương hiệu OCOP quốc gia.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn nhìn nhận 3 giới hạn học thuật:

1. Giới hạn địa bàn và tính tổng quát: Dữ liệu sơ cấp tập trung tại 6 huyện/thành phố của tỉnh Thái Nguyên, mang đặc trưng đậm nét của vùng trung du miền núi và cây công nghiệp dài ngày (chè), do đó tính khái quát hóa cho các vùng sinh thái nông nghiệp đặc thù khác (Đồng bằng sông Hồng, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long) cần có sự hiệu chỉnh.
2. Giới hạn khung thời gian: Khảo sát thực địa cắt ngang năm 2022 chưa phản ánh trọn vẹn tác động dài hạn của Luật HTX năm 2023 (vừa có hiệu lực) và các biến động kinh tế vĩ mô hậu Covid-19.
3. Giới hạn đo lường tài chính: Số liệu tài chính kế toán tại một số HTX quy mô nhỏ chưa được kiểm toán độc lập đầy đủ, chủ yếu dựa trên sổ sách tự kê khai và ước lượng của Ban quản lý.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Mở rộng mô hình nghiên cứu theo chuỗi thời gian dọc (Longitudinal Panel Data) để theo dõi tiến trình chuyển đổi của HTX từ Luật HTX 2012 sang Luật HTX 2023.
• Ứng dụng mô hình Phương trình Cấu trúc Bình phương Nhỏ nhất Từng phần (PLS-SEM) kết hợp Phân tích Định tính So sánh Tập mờ (fsQCA) nhằm tìm ra các cấu hình điều kiện tối ưu cho HTX nông nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
• Đi sâu nghiên cứu mô hình HTX Nông nghiệp Tuần hoàn và HTX thích ứng biến đổi khí hậu (Carbon Credit Cooperatives) trong bối cảnh cam kết Net Zero 2050 của Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động đa tầng đối với khoa học và đời sống kinh tế - xã hội:

• Ảnh hưởng học thuật: Đóng góp nguồn ngữ liệu khoa học thực chứng phong phú, cung cấp giáo trình giảng dạy chuyên ngành Phát triển Nông thôn và Kinh tế Nông nghiệp tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và các cơ sở đào tạo sau đại học trên cả nước. Ước tính công trình có tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về kinh tế hợp tác tại Đông Nam Á.
• Tác động công nghiệp và ngành hàng: Cung cấp luận cứ tái cơ cấu cho ngành chè Thái Nguyên - thương hiệu quốc gia, thúc đẩy chuyển dịch từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu, tích hợp thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Thái Nguyên, Liên minh HTX tỉnh và Sở Nông nghiệp & PTNT ban hành các kế hoạch triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW và Nghị quyết 106/NQ-CP giai đoạn 2025–2030.
• Lợi ích xã hội: Góp phần ổn định việc làm cho hơn 42.500 lao động tại địa phương, rút ngắn khoảng cách thu nhập giữa khu vực thành thị và nông thôn miền núi, nâng đỡ kinh tế hộ gia đình thoát nghèo bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Phát triển Nông thôn / Kinh tế Nông nghiệp: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết đa tầng, hệ thống bảng hỏi chuẩn hóa và số liệu khảo sát thực địa phong phú về kinh tế tập thể.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ NN&PTNT, UBND các cấp, Liên minh HTX Việt Nam): Nhận diện các điểm nghẽn thể chế thực tế từ cơ sở để điều chỉnh chính sách giao đất, vay vốn ưu đãi và chuyển giao KHCN.
• Ban Giám đốc và Hội đồng Quản trị các HTXNN: Vận dụng bài học thực tiễn để tái cấu trúc mô hình quản trị, chuyển dịch dịch vụ sang chế biến - tiêu thụ và chủ động tham gia chuỗi liên kết giá trị doanh nghiệp.
• Hộ nông dân thành viên: Nhận thức rõ quyền lợi, trách nhiệm và vai trò của việc góp vốn, liên kết sản xuất tập trung nhằm tối ưu hóa năng suất và thu nhập.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc hệ thống hóa và lượng hóa khái niệm "Hiệu quả kép" của HTXNN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, tích hợp thành công Lý thuyết Nguồn lực (RBV) với Lý thuyết Năng lực Con người của Amartya Sen (2002). Luận án chứng minh phát triển HTXNN không thuần túy là tích tụ tư bản hay tối đa hóa lợi nhuận của tổ chức mà là công cụ thể chế mở rộng năng lực tự quyết và tự do kinh tế của kinh tế hộ nông dân nhỏ.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ sử dụng thống kê mô tả đơn thuần (Phùng Quốc Chí, 2010; Nguyễn Văn Yên, 2015), luận án đã áp dụng kỹ thuật Phân tích Nhân tố Khẳng định (CFA) kết hợp phân tích ma trận tương quan và kiểm định đa biến trên tập mẫu phân tầng đại diện 6 tiểu vùng sinh thái của tỉnh Thái Nguyên, đảm bảo kiểm soát sai số đo lường và tính khách quan khoa học.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối nghịch giữa số lượng tổ chức HTX gia tăng liên tục nhưng quy mô số thành viên bình quân trên một HTX lại sụt giảm nghiêm trọng, cùng với việc chỉ có 15,5% HTX tham gia dịch vụ tiêu thụ sản phẩm (trong khi 82,1% làm dịch vụ thủy lợi). Điều này phản ánh tư duy hoạt động của nhiều HTX vẫn "mắc kẹt" ở mô hình dịch vụ công ích truyền thống, chưa bắt nhịp với kinh tế thị trường.

4. Quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) được cung cấp ra sao? Luận án cung cấp chi tiết danh mục 40 bảng biểu, cấu trúc khung mẫu điều tra, bảng hỏi khảo sát chuẩn hóa thang đo Likert và hệ thống chỉ số kiểm định chất lượng dữ liệu, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng lặp lại quy trình khảo sát tại các tỉnh trung du miền núi khác như Bắc Kạn, Tuyên Quang, Yên Bái.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Tập trung nghiên cứu quá trình chuyển đổi số toàn diện trong quản trị HTXNN; đánh giá tác động của thị trường tín chỉ Carbon rừng và nông nghiệp giảm phát thải đối với kinh tế HTX; phân tích cấu trúc liên kết giữa HTXNN với các tập đoàn phân phối đa quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế (Nhật Bản, Israel, Trung Quốc, Hàn Quốc), xác lập rõ bản chất kinh tế - xã hội của HTXNN kiểu mới trong bối cảnh thể chế của Luật HTX 2023.
2. Phân tích thực chứng bức tranh phát triển HTXNN tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2018–2022 với 643 HTX, 42.500 thành viên, doanh thu 3.100 tỷ đồng, chỉ rõ tình trạng phân hóa năng lực và những điểm nghẽn trong tiếp cận đất đai, vốn tín dụng.
3. Chỉ ra sự đứt gãy trong cấu trúc dịch vụ chuỗi giá trị nông sản: Khâu chế biến và tiêu thụ chỉ đạt 15,5%, trong khi dịch vụ công ích đầu vào chiếm tới 82,1%.
4. Khẳng định vai trò dẫn dắt đột phá của mô hình HTX nông nghiệp công nghệ cao (Thái Nguyên thuộc vùng Trung du miền núi phía Bắc có 519 HTX CNC, dẫn đầu cả nước) và liên kết sản phẩm OCOP gắn với du lịch sinh thái.
5. Xây dựng hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ và kiến nghị cơ chế chính sách có tính khả thi cao nhằm tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, nâng cao năng lực nội tại cho HTXNN Thái Nguyên phát triển nhanh và bền vững.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu học thuật mới về nông nghiệp tuần hoàn, chuyển đổi số HTX và quản trị chuỗi cung ứng nông sản bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về phát triển hợp tác xã nông nghiệp 1. Khái niệm về kinh tế hợp tác Hợp tác là sự kết hợp sức mạnh của các cá nhân hoặc các đơn vị để tạo nên sức mạnh lớn hơn, nhằm thực hiện những công việc mà mỗi cá nhân, mỗi đơn vị hoạt động riêng rẽ sẽ gặp khó khăn, thậm chí không thể thực hiện được, hoặc thực hiện kém hiệu quả (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 1985, 2013). Hợp tác trong nông nghiệp đa dạng, phong phú bởi nông nghiệp luôn diễn ra trong nông thôn và trong nông thôn lại có nhiều ngành, nhiều lĩnh vực luôn tồn tại.

Sự hợp tác có thể tiến hành từ nhỏ đến lớn, từ ít đến nhiều, từ hẹp sang rộng, từ thấp đến cao. Tuy nhiên, trong xã hội luôn tồn tại các lĩnh vực hợp tác khác nhau, trình độ hợp tác khác nhau. Khi nhu cầu hợp tác ngày càng cao thì mối quan hệ hợp tác ngày càng chặt chẽ và mở rộng. Trong xu thế mới của nền kinh tế toàn cầu, sự hợp tác đã không còn bó hẹp trong phạm vi của từng quốc gia, từng khu vực mà đã là sự hợp tác toàn thế giới.

Nội dung của sự hợp tác cũng đa dạng, không chỉ là sự hợp tác trong từng lĩnh vực riêng rẽ, trong một vài vùng nhỏ lẻ mà sự hợp tác diễn ra trong nhiều lĩnh vực trong nhiều quốc gia. Kinh tế hợp tác là một phạm trù về lợi ích kinh tế do hợp tác mang lại nói lên sự liên kết tự nguyện của những người lao động, của các tổ chức, dưới nhiều hình thức, kết hợp sức mạnh của các thành viên, các tập thể để thực hiện có hiệu quả hơn các vấn đề trong sản xuất - kinh doanh và đời sống (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 1985, 2013). Khái niệm về kinh tế hợp tác trong nông nghiệp : Là phạm trù kinh tế nói lên lợi ích kinh tế do hợp tác giữa các đơn vị kinh tế trong các ngành, các vùng, các thành phần kinh tế trong nông nghiệp để cùng nhau tiến hành sản xuất kinh doanh trong nông nghiệp một cách có hiệu quả (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 1985, 2013). Khái niệm hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã 1.

Khái niệm hợp tác xã Theo Liên minh hợp tác xã quốc tế thì “HTX là một tổ chức tự trị của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của họ 8 về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua một xí nghiệp cùng sở hữu và quản lý dân chủ”. Định nghĩa được bổ sung trong tuyên bố năm 1995: “Hợp tác xã dựa trên ý nghĩa tự cứu giúp mình, tự chịu trách nhiệm, công bằng và đoàn kết. Theo truyền thống của những người sáng lập ra HTX, các thành viên HTX tin tưởng vào ý nghĩa đạo đức và tính trung thực, cởi mở, trách nhiệm xã hội và quan tâm chăm sóc người khác”. HTX cũng có thể được định nghĩa là một doanh nghiệp thuộc sở hữu và kiểm soát đều phục vụ cho các người sử dụng dịch vụ của HTX hoặc những người làm việc ở đó (Albrecht, 2012).

Theo Luật HTX 2012 thì khái niệm HTX là: “HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX”. Theo Luật HTX 2023 thì khái niệm HTX là: “HTX là tổ chức có tư cách pháp nhân do ít nhất 05 thành viên chính thức tự nguyện thành lập, hợp tác tương trợ trong sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung về kinh tế, văn hóa, xã hội của thành viên, góp phần xây dựng cộng đồng xã hội phát triển bền vững; thực hiện quản trị tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ”. Khái niệm về liên hiệp hợp tác xã Theo Luật HTX 2012: Liên hiệp HTX là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 04 HTX tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm đáp ứng nhu cầu chung của HTX thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý Liên hiệp HTX”. Theo Luật HTX 2023: Liên hiệp HTX là tổ chức có tư cách pháp nhân do ít nhất 03 hợp tác xã là thành viên chính thức tự nguyện thành lập, hợp tác tương trợ trong sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh, nâng cao năng lực tham gia thị trường, góp phần xây dựng cộng đồng xã hội phát triển bền vững; thực hiện quản trị tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ.

Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp Trần Thị Thái (2017) quan niệm: “Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế của những người hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp hoặc có mối liên hệ gắn bó 9 hữu cơ với sản xuất nông nghiệp”. Tác giả tiếp cận HTXNN như là một tổ chức kinh tế nói chung, nhưng hoạt động và phát triển trong lĩnh vực nông nghiệp và thành viên là những người có liên quan đến SXNN. Qua đó, tác giả đã chỉ ra giới hạn về giới hạn về thành viên, lĩnh vực hoạt động để phân biệt HTXNN với HTX nói chung ở nước ta hiện nay. Tuy nhiên, quan niệm này chưa đề cập đến cách thức thành lập và mục đích hoạt động, nên chưa phản ánh được đặc trưng, bản chất, giá trị của HTXNN.

Tóm lại, mặc dù có sự khác nhau về góc độ tiếp cận và phạm vi nghiên cứu, nhưng các quan niệm trên đã phản ánh được những vấn đề cơ bản và khẳng định vai trò của HTXNN đối với quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn. Tuy nhiên, các quan niệm trên không được xây dựng dưới góc độ tiếp cận của khoa học kinh tế chính trị và theo Luật HTX năm 2012. Theo các tài liệu lưu hành của Liên Minh HTX Quốc tế và tổ chức Lao động Quốc tế thì HTX nông nghiệp được thành lập do một nhóm nông dân thiết lập một tổ chức hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp (nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản) nhằm bảo vệ và thúc đẩy lợi ích chung của họ. Do các thành viên của nhóm có lợi ích (kinh tế) trong tổ chức HTX, nên họ muốn tham gia vào quá trình ra quyết định.

Hội đồng Quản trị (HĐQT) thay mặt cho các thành viên đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm trước các thành viên về các quyết định đưa ra. Quy tắc bầu HĐQT và báo cáo lại với các thành viên thông thường được thực hiện bằng văn bản theo pháp luật (hoặc quy chế) của HTX. Theo định nghĩa trên, một HTX nông nghiệp không chỉ là một hiệp hội nông dân, mà còn là một doanh nghiệp có cơ cấu quản lý, có nhân viên, sở hữu tài sản như nhà kho, xe tải, đất đai, và nhà máy chế biến hoặc chỉ có một tòa nhà văn phòng. Những tài sản này là sở hữu của HTX, trong khi HTX là sở hữu chung của các thành viên là nông dân.

Vì thế, việc sử dụng những tài sản này được quyết định dựa trên quá trình ra quyết định mang tính dân chủ (ILO, 2008). Khái niệm chính sách, giải pháp thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp i) Khái niệm chính sách Hugh Heclo (1972) định nghĩa một chính sách có thể được xem như là một đường lối hành động hoặc không hành động thay vì những quyết định hoặc các hành động cụ thể. Smith (1976) cho rằng “khái niệm chính sách bao hàm sự lựa 10 chọn có chủ định hành động hoặc không hành động, thay vì những tác động của các lực lượng có quan hệ với nhau”. Quan niệm khác lại cho rằng chính sách là những hành động có tính toán của chủ thể để đối phó với đối tượng bị quản lý theo hướng đồng thuận hay phản đối.

Như vậy, khó có thể đưa ra một định nghĩa duy nhất đúng về chính sách. Các chính sách đôi khi có thể được nhận thấy dưới hình thức các quyết định đơn lẻ, nhưng thông thường nó bao gồm một tập hợp các quyết định hoặc được nhìn nhận như là một sự định hướng hành động cụ thể. Nhà nước là chủ thể đại diện cho quyền lực của nhân dân, ban hành chính sách để mưu cầu lợi ích cho cộng đồng xã hội. Cụm từ “chính sách” khi gắn với vai trò, chức năng của “khu vực công” được gọi là chính sách công.

Chính sách thúc đẩy HTX nông nghiệp trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản là một nhóm chính sách công được ban hành nhằm hỗ trợ, khuyến khích và tạo điều kiện cho các HTX được tiếp cận với các điều kiện thuận lợi để sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. Đối với các chính sách thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp, thì 03 cấu thành: nhóm chính sách định hướng, nhóm chính sách tạo động lực, và nhóm chính sách phòng ngừa rủi ro là 03 nhóm chính sách cần có tính đồng bộ để thúc đẩy HTX nông nghiệp trong tất cả các khâu sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. ii) Khái niệm giải pháp Nếu như chính sách là một đường lối hay phương hướng hành động thì giải pháp được định nghĩa là phương pháp hay biện pháp giải quyết vấn đề. Giải pháp là tập hợp những phương pháp, cách thức cụ thể để xử lý từng vấn đề.

Vì vậy, để thực hiện tốt mỗi chính sách thì lại cần tập hợp những giải pháp khác nhau. Nói cách khác, giải pháp trong nghiên cứu này được hiểu là tập hợp những thông tư, nghị định từ cấp Trung ương tới địa phương nhằm hỗ trợ cho việc thực hiện các chính sách một cách đúng đắn và có hiệu quả. Giải pháp thúc đẩy phát triển HTX nông nghiệp bao gồm một chuỗi những biện pháp và hành động cụ thể được thực hiện bởi các cơ quan quản lý và các cấp chính quyền địa phương để giúp các HTX phát triển một cách thuận lợi và thành công vào quá trình sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. Chuỗi giải pháp đó có 11 thể bao gồm những giải pháp hành chính, giải pháp kinh tế, giải pháp về tuyên truyền giáo dục hay những giải pháp hướng dẫn thực hiện.