Luận án tiến sĩ: Mô hình quản trị công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam hiện hành

Luận án tiến sĩ phân tích mô hình quản trị công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam hiện hành, đánh giá hiệu quả và đề xuất cải tiến.

• Tác giả: Phạm Quý Đạt
• Người hướng dẫn: Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Mô Hình Quản Trị Công Ty Cổ Phần Theo Pháp Luật Việt Nam Hiện Hành
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của Luận án đối với khoa học chuyên ngành
• 0.6. Ý nghĩa khoa học và tính thực tiễn của Đề tài Luận án
• 0.7. Kết cấu của Luận án
• 1. PHẦN TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Những kết quả nghiên cứu đã công bố liên quan đến Đề tài Luận án
• 1.2. Kết quả nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần và pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 1.2.1. Những kết quả nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 1.2.2. Những kết quả nghiên cứu lý luận pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 1.3. Kết quả nghiên cứu thực trạng pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 1.4. Kết quả nghiên cứu đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 1.5. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến Đề tài Luận án và định hướng nghiên cứu của Luận án
• 1.6. Những vấn đề liên quan đến đề tài Luận án đã được giải quyết và được kế thừa trong Luận án
• 1.7. Những vấn đề Luận án tiếp tục nghiên cứu và giải quyết
• 1.8. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.8.1. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 2. PHẦN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 2.1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN VÀ PHÁP LUẬT VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN
• 2.1.1. Những vấn đề lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 2.1.1.1. Khái quát về công ty cổ phần
• 2.1.1.2. Khái quát về quản trị công ty cổ phần
• 2.1.1.3. Khái quát về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 2.1.2. Những vấn đề lý luận pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 2.1.2.1. Quan niệm về pháp luật điều chỉnh mô hình quản trị công ty cổ phần
• 2.1.2.2. Nội dung pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 4. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thực trạng pháp luật quy định về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 4.2. Thực trạng pháp luật quy định về cơ cấu quản lý công ty cổ phần
• 4.3. Thực trạng pháp luật quy định về cổ đông và Đại hội đồng cổ đông của công ty cổ phần
• 4.4. Thực trạng pháp luật quy định về Hội đồng quản trị của công ty cổ phần
• 4.5. Thực trạng pháp luật quy định về Giám đốc, Tổng giám đốc của công ty cổ phần
• 4.6. Thực trạng pháp luật quy định về kiểm soát nội bộ và kiểm toán trong công ty cổ phần
• 4.7. Thực trạng pháp luật quy định về chế độ báo cáo, công khai thông tin trong mô hình quản trị công ty cổ phần
• 4.8. Thực trạng pháp luật quy định về ngăn ngừa xung đột lợi ích trong công ty cổ phần
• 4.9. Thực trạng pháp luật quy định về quản lý nhà nước và xử lý vi phạm hành chính trong mô hình quản trị công ty cổ phần
• 4.10. Thực tiễn thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 4.10.1. Những kết quả đạt được
• 4.10.2. Những hạn chế, tồn tại và nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại
• 5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 6. YÊU CẦU, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM
• 6.1. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 6.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 6.2.1. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về cơ cấu quản lý công ty cổ phần
• 6.2.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về cổ đông và Đại hội đồng cổ đông của công ty cổ phần
• 6.2.3. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về Hội đồng quản trị của công ty cổ phần
• 6.2.4. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về Giám đốc, Tổng giám đốc của công ty cổ phần
• 6.2.5. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về kiểm soát nội bộ và kiểm toán trong công ty cổ phần
• 6.2.6. Giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về chế độ báo cáo, công khai thông tin trong mô hình quản trị công ty cổ phần
• 6.2.7. Giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về ngăn ngừa xung đột lợi ích trong công ty cổ phần
• 6.2.8. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về quản lý nhà nước và xử lý vi phạm hành chính trong mô hình quản trị công ty cổ phần
• 6.2.9. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 6.2.10. Nhóm giải pháp từ phía công ty cổ phần
• 6.2.11. Nhóm giải pháp từ phía cơ quan quản lý nhà nước
• 6.2.12. Nhóm giải pháp từ phía các Hiệp hội, các tổ chức, cá nhân khác có liên quan
• 7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Quản trị công ty cổ phần và pháp luật Việt Nam

Quản trị công ty cổ phần là một vấn đề trọng tâm trong nghiên cứu của luận án. Luận án phân tích các khái niệm cơ bản về công ty cổ phần, quản trị công ty, và mô hình quản trị công ty cổ phần. Pháp luật Việt Nam hiện hành, đặc biệt là Luật Doanh nghiệp 2020, đóng vai trò chính trong việc điều chỉnh các hoạt động quản trị. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch để đảm bảo hiệu quả quản trị. Các quy định pháp luật về cơ cấu tổ chức công ty, quyền lợi cổ đông, và trách nhiệm của cổ đông được phân tích chi tiết, từ đó chỉ ra những bất cập cần hoàn thiện.

1.1. Khái niệm và vai trò của quản trị công ty cổ phần

Quản trị công ty cổ phần được định nghĩa là quá trình quản lý và kiểm soát các hoạt động của công ty nhằm đảm bảo lợi ích của các bên liên quan. Luận án nhấn mạnh vai trò của hệ thống quản trị trong việc giảm thiểu rủi ro, ngăn ngừa gian lận, và tăng cường khả năng huy động vốn. Các nguyên tắc quản trị như minh bạch, trách nhiệm giải trình, và công bằng được coi là nền tảng cho một mô hình quản trị hiệu quả.

1.2. Pháp luật Việt Nam về quản trị công ty cổ phần

Pháp luật Việt Nam hiện hành, đặc biệt là Luật Doanh nghiệp 2020, quy định chi tiết về cơ cấu tổ chức và hoạt động của công ty cổ phần. Luận án phân tích các quy định về Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, và Giám đốc/Tổng giám đốc, đồng thời chỉ ra những hạn chế trong việc áp dụng các quy định này trên thực tế. Các vấn đề như xung đột lợi ích, minh bạch thông tin, và trách nhiệm của các nhà quản lý cũng được đề cập.

II. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành

Luận án đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành các quy định về quản trị công ty cổ phần tại Việt Nam. Các quy định về cơ cấu quản lý, quyền lợi cổ đông, và kiểm soát nội bộ được phân tích kỹ lưỡng. Luận án chỉ ra rằng, mặc dù pháp luật đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn tồn tại những hạn chế như thiếu minh bạch, xung đột lợi ích, và hiệu quả quản lý thấp. Các vụ việc thực tế như Ngân hàng Đại Dương và Tổng công ty thép Việt Nam được dẫn chứng để minh họa cho những bất cập này.

2.1. Thực trạng pháp luật về quản trị công ty cổ phần

Luận án phân tích các quy định pháp luật hiện hành về quản trị công ty cổ phần, bao gồm các quy định về Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, và Giám đốc/Tổng giám đốc. Các quy định này được đánh giá là tương đối đầy đủ nhưng vẫn còn những khoảng trống pháp lý, đặc biệt là trong việc quy định trách nhiệm của các nhà quản lý và cơ chế giải quyết xung đột lợi ích.

2.2. Thực tiễn thi hành pháp luật

Thực tiễn thi hành pháp luật về quản trị công ty cổ phần tại Việt Nam cho thấy nhiều hạn chế. Các vấn đề như thiếu minh bạch, xung đột lợi ích, và hiệu quả quản lý thấp vẫn còn phổ biến. Luận án dẫn chứng các vụ việc thực tế để minh họa cho những bất cập này, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản trị

Luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản trị công ty cổ phần tại Việt Nam. Các giải pháp tập trung vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật về cơ cấu quản lý, quyền lợi cổ đông, và kiểm soát nội bộ. Luận án cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường minh bạch thông tin, nâng cao trách nhiệm của các nhà quản lý, và xây dựng cơ chế giải quyết xung đột lợi ích hiệu quả. Các giải pháp này được đánh giá là có tính khả thi và phù hợp với bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

3.1. Hoàn thiện pháp luật về quản trị công ty cổ phần

Luận án đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về quản trị công ty cổ phần, bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định về Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, và Giám đốc/Tổng giám đốc. Các giải pháp này nhằm khắc phục những khoảng trống pháp lý và nâng cao hiệu quả quản trị.

3.2. Nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật

Để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, luận án đề xuất các giải pháp như tăng cường minh bạch thông tin, nâng cao trách nhiệm của các nhà quản lý, và xây dựng cơ chế giải quyết xung đột lợi ích hiệu quả. Các giải pháp này được đánh giá là có tính khả thi và phù hợp với bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quản trị công ty (QTCT) giữ vai trò sống còn đối với sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và sự ổn định của hệ thống tài chính vĩ mô. Thực tiễn các cuộc đại khủng hoảng tài chính toàn cầu cùng sự sụp đổ mang tính thảm họa của các tập đoàn khổng lồ như Enron, Arthur Andersen (Hoa Kỳ) hay Marconi (Anh) đã chứng minh rằng một cơ chế quản trị khiếm khuyết sẽ triệt tiêu khả năng tự vệ của doanh nghiệp trước rủi ro và bất cân xứng thông tin. Nhận thức sâu sắc điều này, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã ban hành Các nguyên tắc quản trị công ty (ban hành năm 2004, cập nhật năm 2015), mở đường cho hơn 200 Bộ quy chế quản trị tại 72 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tại Đông Nam Á, Diễn đàn Thị trường Vốn ASEAN (ACMF) triển khai Thẻ điểm Quản trị Công ty ASEAN (ASEAN Corporate Governance Scorecard - ACGS) nhằm chuẩn hóa quản trị khu vực.

Tại Việt Nam, tiến trình đổi mới kinh tế gắn liền với Luật Công ty năm 1990 và các thế hệ Luật Doanh nghiệp (1999, 2005, 2014, 2020), cùng Bộ Nguyên tắc quản trị công ty theo thông lệ tốt nhất do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) và Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) công bố năm 2019. Dẫu vậy, khoảng trống nghiên cứu pháp lý (research gap) còn rất lớn: đa số các công trình trước đây chỉ tiếp cận QTCT dưới lăng kính kinh tế học quản trị thuần túy hoặc phân tích các văn bản luật đã hết hiệu lực; sự thiếu vắng một công trình giải mã toàn diện, có hệ thống cấu trúc pháp lý điều chỉnh mô hình QTCT theo Luật Doanh nghiệp năm 2020 trong tương quan với thông lệ quốc tế đã đặt ra đòi hỏi cấp bách. Kết quả đánh giá 5 năm (2012–2017) của ACMF cho thấy điểm QTCT trung bình của doanh nghiệp Việt Nam chỉ đạt 41.3/130 điểm – mức thấp nhất trong 6 quốc gia ASEAN được khảo sát. Các đại án kinh tế tại Ngân hàng TMCP Đại Dương (OceanBank), Ngân hàng ACB hay Tổng công ty Thép Việt Nam (VN Steel) là minh chứng xác thực cho sự bất cập trong phân định vai trò Hội đồng quản trị (HĐQT), Ban kiểm soát (BKS) và tính độc lập của người quản lý.

Luận án tiến sĩ luật học của NCS. Phạm Quý Đạt với đề tài "Mô hình quản trị công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam hiện hành" (chuyên ngành Luật Kinh tế, Mã số: 9 38 01 07, Đại học Luật Hà Nội, 2022) thiết lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Mô hình quản trị công ty cổ phần (CTCP) có đặc điểm gì khác biệt so với các loại hình doanh nghiệp khác? Cấu trúc của pháp luật điều chỉnh mô hình quản trị CTCP gồm những thành tố nào?
  • Giả thuyết 1 (H1): Do cấu trúc vốn mở và sở hữu phân tán, pháp luật về mô hình QTCT là một chỉnh thể gồm 8 nhóm quy phạm nền tảng điều chỉnh từ cơ cấu tổ chức, thiết chế ĐHĐCĐ, HĐQT, Giám đốc/Tổng giám đốc, kiểm soát nội bộ đến công bố thông tin, ngăn ngừa xung đột lợi ích và giám sát xử lý vi phạm.
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành mô hình QTCT ở Việt Nam hiện nay bộc lộ những mâu thuẫn, khoảng trống pháp lý nào?
  • Giả thuyết 2 (H2): Hệ thống pháp luật hiện hành đã tiếp cận mô hình quản trị đơn lớp và song lớp nhưng còn tồn tại xung đột nội tại giữa Luật Doanh nghiệp năm 2020 và pháp luật chuyên ngành, dẫn đến tính hình thức trong vận hành HĐQT và BKS.
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Định hướng và giải pháp đột phá nào cần được thực thi để hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và nâng cao hiệu quả áp dụng mô hình QTCT tại Việt Nam?
  • Giả thuyết 3 (H3): Hoàn thiện pháp luật phải dựa trên sự hài hòa giữa việc chuẩn hóa pháp luật thực định với chuẩn mực OECD/ACGS, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát thực thi đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và thị trường.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các CTCP thông thường theo Luật Doanh nghiệp năm 2020, mở rộng đối chiếu có chọn lọc với công ty đại chúng/niêm yết theo Luật Chứng khoán năm 2019 trong khung thời gian vận hành pháp luật từ sau đổi mới đến năm 2022.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về QTCT được tổng hợp qua ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu kinh tế - quản trị quốc tế tập trung làm rõ bản chất và hiệu quả của QTCT. John & Senbet (1998) định nghĩa QTCT là "các cơ chế mà các bên liên quan của một công ty thực hiện quyền kiểm soát đối với những người trong công ty và ban quản lý sao cho quyền lợi của họ được bảo vệ". OECD (2004) tiếp cận QTCT dưới dạng "một tập hợp các mối quan hệ giữa ban giám đốc công ty, HĐQT, cổ đông và các bên liên quan khác". Các công trình thực nghiệm của Nuryaman (2012) khảo sát 43 doanh nghiệp niêm yết tại Indonesia, Marn (2012) nghiên cứu 20 doanh nghiệp tại Malaysia, và Guoa et al. (2012) phân tích 174 công ty tại Sở Giao dịch Chứng khoán Sri Lanka đều chỉ ra mối tương quan thuận giữa cơ chế kiểm soát nội bộ, quy mô HĐQT với hiệu quả tài chính. Masanori Orihara (2017) chứng minh cải cách luật công ty tại Nhật Bản tác động trực tiếp đến chính sách vốn và niêm yết.

Dòng nghiên cứu pháp lý tại Việt Nam ghi nhận các công trình của Lê Vũ Nam (2012), Bùi Thị Bích (2015), Hà Thị Hồng Anh (2015), Viên Thế Giang & Nguyễn Trung Kiên (2017), Mai Ngọc (2019), Hoàng Văn Hải & Đinh Văn Toàn (2020), và Nguyễn Hữu Trinh (2022). Tuy nhiên, tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận sâu sắc:

1. Trường phái quản trị dựa trên luật lệ (Rule-based) đại diện bởi mô hình Hoa Kỳ đòi hỏi các quy định pháp luật cứng rắn về kiểm toán độc lập và tố tụng phái sinh.
2. Trường phái quản trị dựa trên nguyên tắc (Principle-based) của Anh và Khối Thịnh vượng chung đề cao cơ chế "tuân thủ hoặc giải thích" (Comply or Explain).

Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa pháp lý thực định và thông lệ quốc tế, giải quyết triệt để khoảng trống bằng cách xây dựng hệ thống giải pháp lập pháp cho Luật Doanh nghiệp năm 2020 – đạo luật đã chính thức cho phép CTCP lựa chọn giữa mô hình một cấp (đơn lớp) và hai cấp (song lớp).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Công trình mở rộng và tích hợp đa lý thuyết kinh tế - luật học vào bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi:

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory) khởi xướng bởi Alchian & Demsetz (1972), Jensen & Meckling (1976): Luận án làm sâu sắc xung đột lợi ích loại 1 (giữa cổ đông và người quản lý) và xung đột loại 2 (giữa cổ đông kiểm soát và cổ đông thiểu số), từ đó thiết lập căn cứ lý luận cho quy chế thành viên HĐQT độc lập.
• Lý thuyết người quản lý (Stewardship Theory) của Donaldson & Davis (1991, 1997) và Smallman (2004): Bổ sung cơ sở lý giải hành vi tận tâm, trung thực của người điều hành khi được trao quyền tự chủ trong cấu trúc quản trị linh hoạt.
• Lý thuyết tách bạch quyền sở hữu và quản lý bắt nguồn từ Adam Smith (1776), được Berle & Means (1932) chuẩn hóa: Khẳng định rằng sự phân tán sở hữu đòi hỏi ranh giới pháp lý minh định giữa chức năng định hướng chiến lược (HĐQT) và điều hành tác nghiệp (Giám đốc/Tổng giám đốc).
• Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory) của Freeman (1984): Mở rộng phạm vi trách nhiệm pháp lý của HĐQT không chỉ đối với cổ đông mà còn bảo vệ quyền lợi của người lao động, chủ nợ, môi trường và cộng đồng.

Khung phân tích độc đáo

Luận án kiến tạo khung phân tích lập pháp 8 trụ cột toàn diện điều chỉnh mô hình QTCT:

Khung phân tích này thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) phân định rõ giữa quy chế pháp lý bắt buộc (hard law) của Luật Doanh nghiệp năm 2020 và các quy chuẩn khuyến nghị tự nguyện (soft law) của Bộ Nguyên tắc QTCT năm 2019.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích chuẩn tắc (normative legal analysis) với phân tích thực chứng pháp luật (empirical legal studies), đối chiếu đa cấp độ từ quy chuẩn quốc tế OECD/ACGS đến pháp luật quốc gia và thực tiễn vận hành doanh nghiệp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng kỹ thuật tam giác hóa (triangulation):

• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp văn bản quy phạm pháp luật thực định (Luật Doanh nghiệp 2014, 2020; Luật Chứng khoán 2019; Nghị định 155/2020/NĐ-CP), các báo cáo đánh giá định lượng (ACGS 2012–2017, VLCA 2018), và hồ sơ thực tế từ các vụ án kinh tế trọng điểm.
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation):
  • Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu mô hình quản trị đơn lớp (Anh, Mỹ), mô hình song lớp (Đức, Áo), mô hình mạng lưới Keiretsu (Nhật Bản), mô hình gia đình Chaebol (Hàn Quốc) và mô hình lân cận tại Thái Lan.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp và tiếp cận hệ thống: Đánh giá tính thống nhất nội tại giữa 8 nhóm quy phạm pháp luật điều chỉnh QTCT.
  • Phương pháp lịch sử: Truy nguyên tiến trình lập pháp từ Luật Công ty 1990 qua các mốc 1999, 2005, 2014 đến 2020.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Phân tích quy phạm dựa trên tính hợp hiến, hợp pháp và khả năng tương thích của các điều khoản luật thực định.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu thứ cấp và thực tiễn được khai thác bao gồm:

1. Dữ liệu Thẻ điểm Quản trị Công ty ASEAN giai đoạn 2012–2017 do IFC, UBCKNN và SECO công bố.
2. Bộ dữ liệu khảo sát thường niên của Vietnam Listed Company Awards (VLCA 2018).
3. Các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế đối chuẩn: Kumar (2012) tại Ấn Độ, Al-Tamini (2012) tại UAE, Dao B. (2012) tại Việt Nam.
4. Nghiên cứu trường hợp điển hình: Phân tích thực trạng quản trị tại CTCP Quản lý bảo trì Đường thủy nội địa số 4 (Lưu Thị Minh Ngọc et al., 2021) và các đại án sai phạm quản trị tại OceanBank, ACB.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự dịch chuyển mô hình nhưng mang nặng tính hình thức: Luật Doanh nghiệp năm 2014 và 2020 đã ghi nhận mô hình quản trị đơn lớp (không bắt buộc Ban kiểm soát mà thành lập Ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT), song tỷ lệ doanh nghiệp áp dụng còn rất khiêm tốn. Đa số doanh nghiệp vẫn duy trì mô hình hai cấp truyền thống nhưng Ban kiểm soát hoạt động mờ nhạt, thiếu độc lập và phụ thuộc vào cổ đông chi phối.
2. Khoảng cách điểm số quản trị khu vực: Thẻ điểm ACGS ghi nhận mức điểm trung bình của Việt Nam (41.3/130 điểm) phản ánh tình trạng "tuân thủ luật tối thiểu" chứ chưa tiệm cận thông lệ tốt, đặc biệt tại các tiêu chí về quyền của cổ đông thiểu số và trách nhiệm giải trình của HĐQT.
3. Lỗ hổng pháp lý về Thành viên HĐQT độc lập: Tiêu chuẩn xác định tính "độc lập" theo Điều 155 Luật Doanh nghiệp năm 2020 còn thiếu vắng các chế tài định lượng cụ thể nhằm ngăn chặn các giao dịch liên kết và quan hệ sở hữu chéo tiềm ẩn.
4. Xung đột thẩm quyền giữa HĐQT và Ban điều hành: Tình trạng kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch HĐQT và Tổng giám đốc (dù đã bị cấm ở công ty niêm yết nhưng vẫn phổ biến ở CTCP thông thường) triệt tiêu cơ chế kiểm soát cân bằng, là nguồn gốc trực tiếp dẫn tới sai phạm trong các vụ án OceanBank và ACB.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Cần sửa đổi Luật Doanh nghiệp nhằm quy định chi tiết hóa tiêu chuẩn thành viên HĐQT độc lập; bổ sung cơ chế kiện phái sinh thuận tiện cho cổ đông thiểu số; quy định bắt buộc thành lập Ủy ban Kiểm toán đối với các CTCP có quy mô vốn lớn.
• Về mặt quản lý nhà nước: Nâng cao tính độc lập của UBCKNN; thiết lập cơ sở dữ liệu quốc gia về người nội bộ và người có liên quan để giám sát giao dịch xung đột lợi ích.
• Về mặt thực thi doanh nghiệp: Tách biệt hoàn toàn quyền sở hữu và quyền điều hành, chấm dứt tình trạng quản trị gia đình trị tại các doanh nghiệp cổ phần hóa; áp dụng chuẩn mực kế toán IFRS.

---

Limitations và Future Research

Công trình xác định rõ các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi đối tượng: Trọng tâm nghiên cứu là CTCP thông thường theo Luật Doanh nghiệp năm 2020; các quy định về công ty niêm yết, tổ chức tín dụng cổ phần chỉ mang tính chất đối chiếu.
• Giới hạn phương pháp định lượng: Chưa thực hiện mô hình hồi quy kinh tế lượng trên toàn bộ mẫu công ty niêm yết tại HOSE và HNX để đo lường định lượng chi phí đại diện (agency costs).
• Giới hạn bối cảnh thời gian: Các phân tích dựa trên khung pháp lý tại thời điểm năm 2022, cần tiếp tục theo dõi tác động của các văn bản dưới luật mới ban hành.

Hướng nghiên cứu tương lai:

1. Nghiên cứu thực nghiệm tác động của mô hình HĐQT một cấp có Ủy ban Kiểm toán đến giá trị doanh nghiệp (Tobin's Q) tại thị trường chứng khoán Việt Nam.
2. Pháp luật về quản trị tích hợp các tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) trong CTCP.
3. Cơ chế bảo vệ cổ đông thiểu số trong các thương vụ M&A và thâu tóm thù địch.
4. Ứng dụng công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và trí tuệ nhân tạo trong kiểm soát nội bộ và bỏ phiếu đại hội đồng cổ đông trực tuyến.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Cung cấp nguồn tài liệu chuyên khảo chuẩn mực cho giảng dạy và nghiên cứu luật kinh tế, bổ sung tri thức lý luận về cấu trúc pháp luật QTCT tại các nền kinh tế đang phát triển.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch & Đầu tư và UBCKNN trong quá trình rà soát, sửa đổi Luật Doanh nghiệp, Luật Chứng khoán và các nghị định hướng dẫn.
• Tác động cộng đồng doanh nghiệp: Giúp các nhà đầu tư, cổ đông và thành viên HĐQT nhận diện rủi ro pháp lý, hoàn thiện Điều lệ công ty và Quy chế nội bộ theo chuẩn mực quản trị hiện đại.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Khai thác hệ thống lý luận đa tầng và phương pháp tiếp cận so sánh luật học chuyên sâu.
• Giảng viên và chuyên gia luật: Sử dụng làm tài liệu tham khảo giảng dạy chuyên đề Pháp luật về Doanh nghiệp và Quản trị Công ty.
• Thành viên HĐQT, Ban Giám đốc và Ban Kiểm soát CTCP: Ứng dụng khung 8 trụ cột để tái cấu trúc bộ máy quản trị, ngăn ngừa rủi ro vi phạm nghĩa vụ trung thành và cẩn trọng.
• Cơ quan quản lý và nhà lập pháp: Tiếp cận các đề xuất sửa đổi điều khoản luật thực định có tính khả thi cao.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã tích hợp thành công Lý thuyết Đại diện (Jensen & Meckling, 1976) và Lý thuyết Tách bạch Sở hữu - Điều hành (Berle & Means, 1932) để xây dựng khái niệm hoàn chỉnh và cấu trúc 8 nhóm quy phạm pháp luật điều chỉnh mô hình QTCT cổ phần trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Khác với nghiên cứu của Lê Vũ Nam (2012) hay Hà Thị Hồng Anh (2015), luận án kết hợp phương pháp phân tích chuẩn tắc với kỹ thuật so sánh luật học đa hệ thống (Anglo-Saxon vs Continental Europe) và đối chiếu trực tiếp với Thẻ điểm ACGS của ACMF.
3. Phát hiện thực tiễn nào gây bất ngờ nhất? Trả lời: Mặc dù Luật Doanh nghiệp đã cho phép lựa chọn mô hình một cấp (Audit Committee model) từ năm 2014, đại đa số doanh nghiệp Việt Nam vẫn chọn mô hình hai cấp nhưng biến Ban kiểm soát thành thiết chế mang tính "trang trí", dẫn đến điểm số quản trị quốc gia trung bình chỉ đạt 41.3/130 điểm.
4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng khung phân tích 8 nhóm quy phạm pháp luật chuẩn hóa, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng để đánh giá pháp luật quản trị tại các loại hình doanh nghiệp đặc thù như ngân hàng thương mại hay doanh nghiệp nhà nước.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Trả lời: Hướng tới hoàn thiện khung pháp lý về quản trị công ty số hóa (Digital Corporate Governance), cơ chế bỏ phiếu điện tử xuyên biên giới, tích hợp trách nhiệm pháp lý ESG và thiết lập Tòa án thương mại chuyên trách về tranh chấp nội bộ công ty.

---

Kết luận

1. Xác lập hệ thống lý luận toàn diện về mô hình QTCT cổ phần, phân định ranh giới khoa học giữa quản trị công ty (governance) và quản lý điều hành (management).
2. Chuẩn hóa cấu trúc pháp luật 8 trụ cột, tạo lập bộ công cụ phân tích nhất quán cho khoa học pháp lý chuyên ngành Luật Kinh tế.
3. Đánh giá thực chứng khách quan những khoảng trống của Luật Doanh nghiệp năm 2020 và các quy định chuyên ngành chứng khoán, chỉ rõ nguyên nhân khiến điểm số ACGS của Việt Nam chậm cải thiện.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp khả thi, tập trung vào chế định thành viên HĐQT độc lập, Ủy ban kiểm toán và cơ chế ngăn ngừa xung đột lợi ích.
5. Định hình lộ trình đồng bộ hóa giữa pháp luật thực định quốc gia với các nguyên tắc quản trị của OECD và ASEAN, thúc đẩy tiến trình nâng hạng thị trường vốn Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vấn đề lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần và pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần Chương 2. Thực trạng pháp luật Việt Nam về mô hình quản trị công ty cổ phần Chương 3. Yêu cầu, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam.

9 PHẦN TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Những kết quả nghiên cứu đã công bố liên quan đến Đề tài Luận án Quản trị công ty nói chung, mô hình quản trị công ty cổ phần nói riêng là những vấn đề đã được nhiều học giả quan tâm, nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, từ góc độ kinh tế, góc độ quản trị cho tới góc độ pháp lý. Mỗi góc nhìn khác nhau, các công trình nghiên cứu đều thể hiện những kết quả nghiên cứu có thể tương đồng, có thể khác biệt của các học giả. Trong phạm vi những công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố mà nghiên cứu sinh được tiếp cận, có thể thấy những kết quả nghiên cứu nổi bật liên quan đến đề tài Luận án như sau: 1.

Kết quả nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần và pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần 1. Những kết quả nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần Nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần, có thể thấy một số nội dung sau thường được các học giả tập trung nghiên cứu, làm rõ, bao gồm: Thứ nhất, về khái niệm quản trị công ty Trên thế giới, khi nhắc tới quản trị công ty, đối tượng công ty được xét tới chính là các công ty cổ phần – loại hình doanh nghiệp phổ biến và có nhiều vấn đề đặt ra trong cách thức quản trị để đảm bảo quyền lợi của các chủ thể có liên quan. Về khái niệm, thuật ngữ “quản trị công ty” được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu, phân tích dưới nhiều góc độ, phạm vi khác nhau. Nhóm tác giả John & Senbet (1998) quan niệm, QTCT là các cơ chế mà các bên liên quan của một công ty thực hiện quyền kiểm soát đối với những người trong công ty và ban quản lý sao cho quyền lợi của họ được bảo vệ3.

Giao thoa về mặt phạm 3 John, K. 10 vi khái niệm, OECD (2004) cũng cho rằng, QTCT liên quan đến “một tập hợp các mối quan hệ giữa ban giám đốc công ty, HĐQT, cổ đông và các bên liên quan khác”4. Nhóm tác giả Milosevic cho rằng, QTCT đề cập đến cách thức mà các nhà cung cấp tài chính cho các tập đoàn tự đảm bảo thu được lợi tức đầu tư của họ5. Ở Việt Nam, tác giả Hoàng Văn Hải & Trần Thị Hồng Liên (2012) cho rằng, QTCT liên quan đến một hệ thống các quy tắc được xây dựng để quản lý các mối quan hệ QTCT6.

Nhóm tác giả Lưu Thị Minh Ngọc (2021)7 quan niệm QTCT thường liên quan đến (i) các vấn đề về cơ cấu quản lý công ty: các vấn đề của HĐQT và mối quan hệ giữa HĐQT với các nhà quản lý, cổ đông; và (ii) lợi ích hoặc mục tiêu của một nhóm tham gia của công ty. Ở góc độ rộng hơn, nhiều nhà nghiên cứu tiếp cận quan niệm về QTCT theo mục đích mà hoạt động này mang lại cho bản thân công ty và các chủ thể có liên quan. Hay nói cách khác, QTCT theo nghĩa rộng là việc bảo đảm sự cân cân bằng giữa các mục tiêu kinh tế và xã hội, giữa mục tiêu cá nhân và tập thể. Nhóm tác giả Keasey (1997)8 cho rằng, QTCT là quá trình và cấu trúc được sử dụng để chỉ đạo và kiểm soát các công việc quản lý của doanh nghiệp để hướng tới tăng cường sự thịnh vượng và trách nhiệm giải trình của công ty với mục tiêu là hiện thực hoá giá trị lâu dài của các cổ đông và các bên liên quan khác.

4 Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế - OECD (2004), Các Nguyên tắc quản trị công ty của OECD, bản quyền dịch của Tổ chức Tài chính Quốc tế tại Việt Nam. (2015), A survey of corporate governance, The journal of finance, 52, 737-783. 6 Hoàng Văn Hải & Trần Thị Hồng Liên (2012), Chất lượng quản trị công ty theo bộ tiêu chuẩn Gov- Score: Nghiên cứu điển hình các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội, VNU Journal of Science: Economics & Business, 28 (1). 7 Lưu Thị Minh Ngọc, Nguyễn Phương Mai & Đặng Thị Hương (2021), Ứng dụng thẻ điểm quản trị công ty trong đánh giá công ty cổ phần có vốn Nhà nước, nghiên cứu trường hợp tại Công ty cổ phần quản lý bảo trì đường thuỷ nội địa số 4, Tạp chí Quản trị kinh doanh, số 153.

(1997), Corporate governance: Economic and financial issues, OUP Oxford. 11 Theo nhóm tác giả Jensen & Meckling (1976)9, Byrnes (2003)10 hay Ehikioya (2009)11, QTCT liên quan đến các quá trình và cấu trúc mà qua đó các thành viên quan tâm đến tình trạng chung của công ty thực hiện các biện pháp để bảo vệ lợi ích của các bên liên quan. QTCT tập trung vào các nguyên tắc, trách nhiệm giải trình, minh bạch, công bằng và trách nhiệm trong việc quản lý công ty. Các thể chế QTCT là nỗ lực để đảm bảo tách bạch quyền sở hữu và quyền kiểm soát – những điều thường dẫn đến các xung đột trong QTCT.

Để làm rõ khái niệm về QTCT, vấn đề phân biệt giữa QTCT và quản lý công ty cũng được các học giả quan tâm nghiên cứu. Trong Cẩm nang về quản trị công ty cổ phần của IFC (2010) và trong nghiên cứu “The difference between corporate governance & corporate management”12 của tác giả Ashe- Edmunds (2012), QTCT và quản lý công ty là hai khái niệm khác nhau, mặc dù việc sử dụng gây ra nhiều nhầm lẫn về sự trùng khớp. Theo đó, quản lý công ty bao gồm các công cụ điều hành công ty theo các chiến lược và định hướng đã đề ra. Trong khi đó, QTCT ở tầm cao hơn, liên quan đến cơ cấu và các quy trình của công ty nhằm kiểm soát và định hướng công ty để đảm bảo quyền lợi cho các cổ đông, các nhà đầu tư vốn vào công ty.

Trong khi đó, nhóm tác giả Hoàng Văn Hải & Đinh Văn Toàn (2020) trong cuốn sách “Quản trị công ty” lại quan tâm tới sự khác biệt giữa quản trị công ty và “quản trị kinh doanh”. Qua sự phân tích của mình, các tác giả cho thấy quản trị kinh doanh chỉ các hoạt động điều hành, quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp do ban điều hành thực hiện, trong khi đó, QTCT hướng tới hoạt động chuyên 9 Jensen, M. (2009), Corporate governance structure and firm performance in developing economics: evidence from Nigeria, The international journal of business in society. (2012), The Difference between Corporate Governance & Corporate Management, Demand Media.

12 sâu và có tính tác động, ảnh hưởng rộng hơn như việc giám sát và kiểm soát để bảo đảm việc thực thi quản trị kinh doanh phù hợp với lợi ích của các cổ đông và những chủ thể có liên quan khác. Thứ hai, về mô hình quản trị công ty Về mô hình QTCT, các công trình nghiên cứu đã công bố cho thấy sự khác biệt về truyền thống văn hoá, hệ thống pháp luật và cấu trúc thị trường vốn dẫn tới sự khác biệt mô hình QTCT ở từng quốc gia. Qua sự tổng hợp các nghiên cứu đã công bố, tác giả Bùi Thị Bích (2015)13 trong công trình nghiên cứu “Sự phát triển mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam” chỉ ra hai cách thức phân loại mô hình QTCP cổ phần phổ biến trên thế giới, gồm phân loại mô hình theo xuất xứ địa lý và phân loại mô hình theo chủ thể và đối tượng quản trị, cụ thể: - Theo xuất xứ địa lý, mô hình QTCT cổ phần gồm có bốn mô hình: Một là, mô hình Hoa Kỳ. Mô hình này xuất hiện trên nền tảng thị trường vốn phát triển năng động, sở hữu công ty được chia tách nhỏ lẻ cho nhiều cổ đông khác nhau và các cổ đông này đều đóng vai trò trong việc điều hành công ty.

Mô hình quản trị này được gọi là mô hình quản trị đơn lớp, nghĩa là có HĐQT nhưng không có ban kiểm soát. Trong số các thành viên HĐQT thường có các thành viên độc lập bên ngoài. Hai là, mô hình Nhật Bản. Mô hình này có sự nổi bật với việc tham gia của các cổ đông là pháp nhân như ngân hàng, các quỹ và các công ty lớn., đóng vai trò trung tâm trong quản trị.

Theo đó, các cổ đông lớn này thường được uỷ quyền thay mặt cổ đông giám sát, quản lý các công ty, xem xét các kế hoạch của công ty. Trong trường hợp công ty làm ăn yếu kém thì các cổ đông lớn, cụ thể là ngân hàng được uỷ quyền thường can thiệp và có thể buộc công 13 Bùi Thị Bích (2015), Sự phát triển mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội. 13 ty thay đổi bộ máy điều hành hoặc sửa đổi các chiến lược kinh doanh. Các phiên họp của HĐQT thường mang tính chất phê chuẩn bởi các cổ đông nhỏ lẻ được bảo đảm quyền lợi ổn định bởi cổ đông lớn nên không quan tâm nhiều tới việc quản trị, điều hành công ty.

Ba là, mô hình Đức. Mô hình này ngoài sự tồn tại Hội đồng quản lý, điều hành công ty còn có sự xuất hiện của Hội đồng giám sát. Hội đồng quản lý của công ty chỉ có các thành viên bên trong, còn hội đồng giám sát còn có cả các đại diện khác và các thành viên bên ngoài công ty. Người lao động cũng được khẳng định vị trí trong việc tham gia điều hành công ty khi có thể chiếm 1/3 số ghế trong hội đồng giám sát.

Chức năng chủ yếu của hội đồng giám sát là chỉ định và bãi miễn các thành viên của hội đồng quản lý và giám sát hoạt động quản lý. Bốn là, mô hình Pháp. Mô hình này ghi nhận vai trò quan trọng của Nhà nước đối với QTCT khi mà chính sách hướng dẫn thương nhân gây ảnh hưởng lớn tới việc điều hành của các CTCP. Trong công ty có thể có các công chức nhà nước làm việc cho công ty, rồi quay về làm công chức.

Nửa sau thế kỷ XX, CTCP ở Pháp có thể lựa chọn mô hình quản trị đơn lớp hoặc song lớp, tuy nhiên, vai trò của cổ đông trong CTCP vẫn tương đối mờ nhạt.