Luận án về mô hình quản trị công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam của Đại học Luật Hà Nội

Luận án tiến sĩ phân tích mô hình quản trị công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam hiện hành, đánh giá hiệu quả và đề xuất cải tiến.

• Tác giả: Phạm Quý Đạt
• Người hướng dẫn: Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Mô Hình Quản Trị Công Ty Cổ Phần Theo Pháp Luật Việt Nam Hiện Hành
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của Luận án đối với khoa học chuyên ngành
• 0.6. Ý nghĩa khoa học và tính thực tiễn của Đề tài Luận án
• 0.7. Kết cấu của Luận án
• 1. PHẦN TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Những kết quả nghiên cứu đã công bố liên quan đến Đề tài Luận án
• 1.2. Kết quả nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần và pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 1.2.1. Những kết quả nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 1.2.2. Những kết quả nghiên cứu lý luận pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 1.3. Kết quả nghiên cứu thực trạng pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 1.4. Kết quả nghiên cứu đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 1.5. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến Đề tài Luận án và định hướng nghiên cứu của Luận án
• 1.6. Những vấn đề liên quan đến đề tài Luận án đã được giải quyết và được kế thừa trong Luận án
• 1.7. Những vấn đề Luận án tiếp tục nghiên cứu và giải quyết
• 1.8. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.8.1. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 2. PHẦN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 2.1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN VÀ PHÁP LUẬT VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN
• 2.1.1. Những vấn đề lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 2.1.1.1. Khái quát về công ty cổ phần
• 2.1.1.2. Khái quát về quản trị công ty cổ phần
• 2.1.1.3. Khái quát về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 2.1.2. Những vấn đề lý luận pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 2.1.2.1. Quan niệm về pháp luật điều chỉnh mô hình quản trị công ty cổ phần
• 2.1.2.2. Nội dung pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần
• 3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 4. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thực trạng pháp luật quy định về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 4.2. Thực trạng pháp luật quy định về cơ cấu quản lý công ty cổ phần
• 4.3. Thực trạng pháp luật quy định về cổ đông và Đại hội đồng cổ đông của công ty cổ phần
• 4.4. Thực trạng pháp luật quy định về Hội đồng quản trị của công ty cổ phần
• 4.5. Thực trạng pháp luật quy định về Giám đốc, Tổng giám đốc của công ty cổ phần
• 4.6. Thực trạng pháp luật quy định về kiểm soát nội bộ và kiểm toán trong công ty cổ phần
• 4.7. Thực trạng pháp luật quy định về chế độ báo cáo, công khai thông tin trong mô hình quản trị công ty cổ phần
• 4.8. Thực trạng pháp luật quy định về ngăn ngừa xung đột lợi ích trong công ty cổ phần
• 4.9. Thực trạng pháp luật quy định về quản lý nhà nước và xử lý vi phạm hành chính trong mô hình quản trị công ty cổ phần
• 4.10. Thực tiễn thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 4.10.1. Những kết quả đạt được
• 4.10.2. Những hạn chế, tồn tại và nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại
• 5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 6. YÊU CẦU, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN Ở VIỆT NAM
• 6.1. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 6.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 6.2.1. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về cơ cấu quản lý công ty cổ phần
• 6.2.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về cổ đông và Đại hội đồng cổ đông của công ty cổ phần
• 6.2.3. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về Hội đồng quản trị của công ty cổ phần
• 6.2.4. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về Giám đốc, Tổng giám đốc của công ty cổ phần
• 6.2.5. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về kiểm soát nội bộ và kiểm toán trong công ty cổ phần
• 6.2.6. Giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về chế độ báo cáo, công khai thông tin trong mô hình quản trị công ty cổ phần
• 6.2.7. Giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về ngăn ngừa xung đột lợi ích trong công ty cổ phần
• 6.2.8. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật quy định về quản lý nhà nước và xử lý vi phạm hành chính trong mô hình quản trị công ty cổ phần
• 6.2.9. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam
• 6.2.10. Nhóm giải pháp từ phía công ty cổ phần
• 6.2.11. Nhóm giải pháp từ phía cơ quan quản lý nhà nước
• 6.2.12. Nhóm giải pháp từ phía các Hiệp hội, các tổ chức, cá nhân khác có liên quan
• 7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Quản trị công ty cổ phần và pháp luật Việt Nam

Quản trị công ty cổ phần là một vấn đề trọng tâm trong nghiên cứu của luận án. Luận án phân tích các khái niệm cơ bản về công ty cổ phần, quản trị công ty, và mô hình quản trị công ty cổ phần. Pháp luật Việt Nam hiện hành, đặc biệt là Luật Doanh nghiệp 2020, đóng vai trò chính trong việc điều chỉnh các hoạt động quản trị. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch để đảm bảo hiệu quả quản trị. Các quy định pháp luật về cơ cấu tổ chức công ty, quyền lợi cổ đông, và trách nhiệm của cổ đông được phân tích chi tiết, từ đó chỉ ra những bất cập cần hoàn thiện.

1.1. Khái niệm và vai trò của quản trị công ty cổ phần

Quản trị công ty cổ phần được định nghĩa là quá trình quản lý và kiểm soát các hoạt động của công ty nhằm đảm bảo lợi ích của các bên liên quan. Luận án nhấn mạnh vai trò của hệ thống quản trị trong việc giảm thiểu rủi ro, ngăn ngừa gian lận, và tăng cường khả năng huy động vốn. Các nguyên tắc quản trị như minh bạch, trách nhiệm giải trình, và công bằng được coi là nền tảng cho một mô hình quản trị hiệu quả.

1.2. Pháp luật Việt Nam về quản trị công ty cổ phần

Pháp luật Việt Nam hiện hành, đặc biệt là Luật Doanh nghiệp 2020, quy định chi tiết về cơ cấu tổ chức và hoạt động của công ty cổ phần. Luận án phân tích các quy định về Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, và Giám đốc/Tổng giám đốc, đồng thời chỉ ra những hạn chế trong việc áp dụng các quy định này trên thực tế. Các vấn đề như xung đột lợi ích, minh bạch thông tin, và trách nhiệm của các nhà quản lý cũng được đề cập.

II. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành

Luận án đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành các quy định về quản trị công ty cổ phần tại Việt Nam. Các quy định về cơ cấu quản lý, quyền lợi cổ đông, và kiểm soát nội bộ được phân tích kỹ lưỡng. Luận án chỉ ra rằng, mặc dù pháp luật đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn tồn tại những hạn chế như thiếu minh bạch, xung đột lợi ích, và hiệu quả quản lý thấp. Các vụ việc thực tế như Ngân hàng Đại Dương và Tổng công ty thép Việt Nam được dẫn chứng để minh họa cho những bất cập này.

2.1. Thực trạng pháp luật về quản trị công ty cổ phần

Luận án phân tích các quy định pháp luật hiện hành về quản trị công ty cổ phần, bao gồm các quy định về Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, và Giám đốc/Tổng giám đốc. Các quy định này được đánh giá là tương đối đầy đủ nhưng vẫn còn những khoảng trống pháp lý, đặc biệt là trong việc quy định trách nhiệm của các nhà quản lý và cơ chế giải quyết xung đột lợi ích.

2.2. Thực tiễn thi hành pháp luật

Thực tiễn thi hành pháp luật về quản trị công ty cổ phần tại Việt Nam cho thấy nhiều hạn chế. Các vấn đề như thiếu minh bạch, xung đột lợi ích, và hiệu quả quản lý thấp vẫn còn phổ biến. Luận án dẫn chứng các vụ việc thực tế để minh họa cho những bất cập này, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản trị

Luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản trị công ty cổ phần tại Việt Nam. Các giải pháp tập trung vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật về cơ cấu quản lý, quyền lợi cổ đông, và kiểm soát nội bộ. Luận án cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường minh bạch thông tin, nâng cao trách nhiệm của các nhà quản lý, và xây dựng cơ chế giải quyết xung đột lợi ích hiệu quả. Các giải pháp này được đánh giá là có tính khả thi và phù hợp với bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

3.1. Hoàn thiện pháp luật về quản trị công ty cổ phần

Luận án đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về quản trị công ty cổ phần, bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định về Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, và Giám đốc/Tổng giám đốc. Các giải pháp này nhằm khắc phục những khoảng trống pháp lý và nâng cao hiệu quả quản trị.

3.2. Nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật

Để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, luận án đề xuất các giải pháp như tăng cường minh bạch thông tin, nâng cao trách nhiệm của các nhà quản lý, và xây dựng cơ chế giải quyết xung đột lợi ích hiệu quả. Các giải pháp này được đánh giá là có tính khả thi và phù hợp với bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hoạt động quản trị công ty (QTCT) giữ vai trò then chốt đối với sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp cũng như sự ổn định của nền kinh tế. Bài học từ sự sụp đổ của các tập đoàn quốc tế như Enron, Arthur Andersen (Hoa Kỳ), Marconi (Anh) và các cuộc khủng hoảng tài chính cho thấy QTCT hiệu quả giúp hạn chế rủi ro tài chính, ngăn ngừa hành vi trục lợi của ban điều hành và gia tăng năng lực huy động vốn. Tại Việt Nam, quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế từ Luật Công ty năm 1990, Luật Doanh nghiệp các năm 1999, 2005, 2014 đến Luật Doanh nghiệp năm 2020 cùng Bộ Nguyên tắc Quản trị công ty theo thông lệ tốt nhất năm 2019 (do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Tổ chức Tài chính Quốc tế ban hành) đã từng bước củng cố khung pháp lý. Dù vậy, kết quả Thẻ điểm Quản trị công ty ASEAN (ACGS) cho thấy chất lượng QTCT của Việt Nam vẫn ở mức thấp trong khu vực; các vụ án kinh tế phát sinh tại Ngân hàng TMCP Đại Dương, Ngân hàng ACB hay Tổng công ty Thép Việt Nam đã bộc lộ những bất cập về tính độc lập, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát của Hội đồng quản trị (HĐQT) và Ban kiểm soát (BKS). Từ bối cảnh đó, luận án tiến sĩ luật học của tác giả Phạm Quý Đạt với đề tài "Mô hình quản trị công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam hiện hành" (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số 9 38 01 07, bảo vệ năm 2022 tại Trường Đại học Luật Hà Nội) được thực hiện.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ những vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh mô hình QTCT cổ phần, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi tại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể gồm:

1. Phân tích các quan điểm khoa học hiện hành để xây dựng khái niệm và cấu trúc pháp luật về mô hình QTCT cổ phần.
2. Phân tích, đánh giá có hệ thống các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn thi hành mô hình QTCT cổ phần tại Việt Nam nhằm chỉ ra những điểm bất cập, hạn chế.
3. Đề xuất các yêu cầu, định hướng và giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành mô hình QTCT cổ phần.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu của luận án được xác lập như sau:

STT	Câu hỏi nghiên cứu	Giả thuyết nghiên cứu
1	Mô hình QTCT cổ phần có đặc điểm gì khác biệt so với các loại hình công ty khác? Pháp luật về mô hình QTCT cổ phần được hiểu như thế nào và có cấu trúc ra sao?	Xuất phát từ cấu trúc vốn mở (đối vốn), mô hình QTCT cổ phần mang tính đặc thù. Pháp luật về mô hình QTCT cổ phần là tổng thể các quy phạm điều chỉnh quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình quản trị, bao gồm 7-8 nhóm quy phạm cơ bản điều chỉnh các thiết chế và mối quan hệ nội bộ/bên ngoài.
2	Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành về mô hình QTCT cổ phần ở Việt Nam hiện nay như thế nào?	Hệ thống pháp luật thường xuyên được sửa đổi, bổ sung nhưng nội tại vẫn tồn tại mâu thuẫn, thiếu rõ ràng và chưa đồng bộ, gây khó khăn cho việc áp dụng và thực thi trong thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp.
3	Định hướng và những giải pháp cụ thể nào cần áp dụng để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành về mô hình QTCT cổ phần ở Việt Nam?	Việc hoàn thiện phải bám sát cơ sở lý luận và thực trạng đánh giá, đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch, khả thi, tương thích với chuẩn mực quốc tế (OECD) và phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm các quan điểm khoa học, lý thuyết nền tảng về QTCT và hệ thống quy phạm pháp luật Việt Nam điều chỉnh mô hình QTCT cổ phần. Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi nội dung: Tập trung vào hệ thống quy phạm pháp luật doanh nghiệp điều chỉnh các thiết chế cấu thành mô hình QTCT cổ phần thông thường (trọng tâm là Luật Doanh nghiệp năm 2020 và các văn bản hướng dẫn thi hành); các quy định pháp luật chứng khoán, ngân hàng chỉ được sử dụng ở mức độ đối chiếu.
• Phạm vi không gian: Các quy định của pháp luật Việt Nam trong tương quan so sánh với thông lệ quốc tế và pháp luật một số quốc gia.
• Phạm vi thời gian: Các văn bản quy phạm pháp luật đang có hiệu lực thi hành tại thời điểm nghiên cứu (năm 2022).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân tích và tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu lý luận về QTCT và mô hình QTCT: Các tác giả quốc tế như John & Senbet (1998), Keasey (1997), Jensen & Meckling (1976), Byrnes (2003), Ehikioya (2009), Ashe-Edmunds (2012) và các tổ chức quốc tế (OECD 2004, 2015; IFC 2010) đã phân tích khái niệm QTCT, sự phân định giữa quản trị công ty và quản lý điều hành, cũng như cơ chế kiểm soát tách biệt giữa sở hữu và quản lý. Tại Việt Nam, Hoàng Văn Hải & Trần Thị Hồng Liên (2012), Lưu Thị Minh Ngọc, Nguyễn Phương Mai & Đặng Thị Hương (2021), Hoàng Văn Hải & Đinh Văn Toàn (2020) đã nghiên cứu bản chất quản trị công ty và việc ứng dụng thẻ điểm đánh giá. Về phân loại mô hình, Bùi Thị Bích (2015) hệ thống hóa mô hình theo địa lý (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đức, Pháp) và theo đối tượng hướng tới (Nhà nước, nhà quản lý, cổ đông); Hoàng Văn Hải & Đinh Văn Toàn (2020) phân loại thành mô hình theo luật lệ, theo nguyên tắc, mạng lưới Keiretsu, công ty gia đình và mô hình HĐQT một cấp/hai cấp; Nguyễn Hữu Trinh (2022) khái lược thành hai mô hình cơ bản là hội đồng một tầng (đơn lớp) và hội đồng hai tầng (song lớp). Các nghiên cứu thực nghiệm của Chechet I.L và cộng sự (2013), Al-Tamimi H. (2012), Nuryaman N. (2012), Marn J.F (2012), Guoa Z. (2012), Kumar N.P (2012), Al-Najjar B. (2014) đã chỉ ra mối tương quan giữa cơ chế QTCT, tỷ lệ thành viên độc lập HĐQT với hiệu quả tài chính và giá trị doanh nghiệp.

Nhóm nghiên cứu lý luận pháp luật về mô hình QTCT: Masanori Orihara (2017) khảo cứu tác động của cải cách luật doanh nghiệp Nhật Bản đến chính sách công ty niêm yết. Ở Việt Nam, Hà Thị Hồng Anh (2015) tiếp cận khái niệm pháp luật về QTCT cổ phần là tổng thể văn bản điều chỉnh việc vận hành và kiểm soát CTCP; Viên Thế Giang & Nguyễn Trung Kiên (2017) phân định khung pháp luật quản trị thành nhóm quy phạm chung cho CTCP, nhóm áp dụng cho công ty niêm yết và nhóm dành riêng cho ngân hàng thương mại cổ phần.

Nhóm nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp: Báo cáo của IFC và UBCKNN (2010) cung cấp cẩm nang thực hành QTCT; Báo cáo Thẻ điểm Quản trị công ty ASEAN (2012–2017) và Báo cáo Vietnam Listed Company Awards (2018) chỉ ra điểm số QTCT của doanh nghiệp Việt Nam còn thấp, thiếu tính độc lập và minh bạch thông tin. Các tác giả Lê Vũ Nam (2012), Mai Ngọc (2019), Lê Trung Hải (2020), Lê Minh Toàn (2012), Cao Đình Lành (2012) và Nguyễn Thị Minh Châu (2016) đã phân tích những bất cập trong quy định về người đại diện theo pháp luật, Ban kiểm soát, sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản quy phạm và đề xuất kinh nghiệm lập pháp từ Thái Lan, OECD. Các nghiên cứu theo ngành cụ thể như doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa (Hoàng Anh Duy & Lê Việt Anh, 2013) hay ngân hàng thương mại (Hạ Thị Thiều Dao 2012, Dao B. 2012, Trần Thị Thanh Tú & Phạm Bảo Khánh 2013, Nguyễn Mạnh Hà 2016) chỉ rõ yêu cầu nâng cao tính minh bạch và chuẩn mực báo cáo.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các nghiên cứu trước đây tiếp cận QTCT dưới giác độ khoa học kinh tế hoặc quản trị kinh doanh; các công trình pháp lý thường phân tích trên nền tảng các đạo luật cũ (Luật Doanh nghiệp 2005, 2014; Luật Chứng khoán 2006). Luận án của tác giả Phạm Quý Đạt đi sâu nghiên cứu có hệ thống và toàn diện dưới góc độ khoa học pháp lý chuyên ngành Luật Kinh tế, tập trung trực tiếp vào mô hình QTCT cổ phần dựa trên khung khổ Luật Doanh nghiệp năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên bốn lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết về đại diện (Agency Theory): Khởi xướng bởi Alchian & Demsetz (1972) và hoàn thiện bởi Jensen & Meckling (1976), kế thừa tư tưởng của Adam Smith và được củng cố bởi Davis, Schoorman & Donaldson (1997). Lý thuyết giải thích quan hệ ủy quyền giữa cổ đông (người chủ) và các nhà quản trị/điều hành (người đại diện), chỉ ra nguy cơ xung đột lợi ích và chi phí đại diện, từ đó làm cơ sở lý giải sự cần thiết của các thiết chế giám sát và kiểm soát nội bộ.
2. Lý thuyết về người quản lý (Stewardship Theory): Đại diện bởi Donaldson & Davis (1991), David (1997), Smallman (2004). Lý thuyết tiếp cận theo tâm lý học xã hội, coi nhà quản lý có xu hướng hành động vì lợi ích chung của tổ chức, giúp luận án làm rõ trách nhiệm, vị trí và mối quan hệ của Ban giám đốc, HĐQT trong việc tối ưu hóa hiệu quả hoạt động của công ty.
3. Lý thuyết về sự tách bạch quyền sở hữu và quản lý (Separation of ownership and control theory): Bắt nguồn từ phân tích của Adam Smith (1776), Berle & Means (1932) và được phát triển bởi Ben Pettet (2019), Hà Thị Thanh Bình (2015). Lý thuyết phản ánh sự dịch chuyển từ các công ty đóng (sở hữu tập trung) sang các công ty có cơ cấu cổ đông phân tán, đặt nền tảng cho việc thiết lập các quy phạm pháp luật bảo vệ cổ đông và kiểm soát quyền lực quản trị.
4. Lý thuyết về các bên liên quan (Stakeholder Theory): Đề xuất bởi Freeman (1983, 1984), mở rộng trách nhiệm của bộ máy QTCT không chỉ với cổ đông mà còn đối với người lao động, đối tác, chủ nợ, cộng đồng và môi trường.

Về phương pháp nghiên cứu: Luận án áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin cùng các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý cụ thể:

• Phương pháp phân tích kết hợp lý luận với thực tiễn: Phương pháp chủ đạo được sử dụng xuyên suốt, đặc biệt tại Chương 2 để phân tích nội dung từng điều khoản pháp luật gắn liền với thực tiễn thi hành.
• Phương pháp thống kê và tổng hợp: Dùng để thu thập, xử lý các dữ liệu, kết quả khảo sát, báo cáo thẻ điểm QTCT và tổng quan các quan điểm học thuật.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh các quy định pháp luật Việt Nam với chuẩn mực quốc tế (OECD) và pháp luật của các quốc gia theo hệ thống thông luật lẫn dân luật.
• Phương pháp lịch sử: Phân tích tiến trình phát triển của pháp luật doanh nghiệp Việt Nam qua các giai đoạn 1990, 1999, 2005, 2014 và 2020.
• Phương pháp tiếp cận hệ thống: Kết nối các yếu tố cấu thành khung pháp luật điều chỉnh mô hình QTCT thành một chỉnh thể thống nhất từ lý luận, thực trạng đến giải pháp.

Nguồn dữ liệu/tư liệu bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam, tài liệu và bộ nguyên tắc của OECD, IFC, ACMF, các báo cáo đánh giá của các tổ chức chuyên môn và các bản án/vụ án kinh tế điển hình.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần và pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về CTCP, quản trị công ty và mô hình QTCT. Tác giả khẳng định CTCP là loại hình doanh nghiệp đối vốn điển hình có cấu trúc vốn mở, khả năng chuyển nhượng vốn linh hoạt và phân tách rõ giữa quyền sở hữu và quyền quản lý. Quản trị công ty được phân biệt với quản lý công ty và quản trị kinh doanh: quản trị công ty nằm ở cấp độ định hướng chiến lược, giám sát và bảo vệ quyền lợi các bên, trong khi quản lý/điều hành trực tiếp thực hiện các hoạt động kinh doanh hàng ngày.

Chương này phân tích các dạng mô hình QTCT trên thế giới gồm mô hình đơn lớp (một tầng - phổ biến tại Hoa Kỳ, Anh và các nước thông luật) và mô hình song lớp (hai tầng - điển hình tại Đức và các nước Tây Âu với sự tách biệt giữa Hội đồng quản lý và Hội đồng giám sát). Về phương diện lý luận pháp luật, luận án xác định khái niệm pháp luật về mô hình QTCT cổ phần và phân định cấu trúc pháp luật gồm 8 nhóm quy phạm cơ bản:

1. Quy phạm về cơ cấu tổ chức quản lý công ty.
2. Quy phạm về cổ đông và Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ).
3. Quy phạm về Hội đồng quản trị (HĐQT).
4. Quy phạm về Giám đốc hoặc Tổng giám đốc (GĐ/TGĐ).
5. Quy phạm về kiểm soát nội bộ và kiểm toán.
6. Quy phạm về chế độ báo cáo và công khai thông tin.
7. Quy phạm về ngăn ngừa xung đột lợi ích.
8. Quy phạm về quản lý nhà nước và xử lý vi phạm.

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng các quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2020 và các văn bản liên quan theo 8 nhóm nội dung đã xác định tại Chương 1:

• Cơ cấu quản lý: Luật Doanh nghiệp năm 2020 tiếp tục thừa nhận quyền lựa chọn giữa mô hình có Ban kiểm soát (mô hình truyền thống hai cấp) và mô hình có Ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT (mô hình một cấp). Tuy nhiên, các tiêu chí và hướng dẫn thực thi mô hình một cấp vẫn chưa thực sự cụ thể.
• ĐHĐCĐ và HĐQT: Phân tích quyền biểu quyết, cơ chế triệu tập ĐHĐCĐ, vai trò, quyền hạn của HĐQT, đặc biệt là địa vị pháp lý, tiêu chuẩn và mức độ độc lập của thành viên HĐQT độc lập.
• Giám đốc/Tổng giám đốc và Ban kiểm soát: Phân định thẩm quyền điều hành của GĐ/TGĐ với thẩm quyền định hướng của HĐQT; đánh giá vai trò, tính chủ động và hạn chế về năng lực giám sát thực tế của Ban kiểm soát.
• Công khai thông tin, ngăn ngừa xung đột lợi ích và quản lý nhà nước: Đánh giá các quy định về nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng, công khai các giao dịch với người có liên quan và chế tài xử lý vi phạm hành chính.

Về thực tiễn thi hành, luận án chỉ ra các kết quả tích cực như khung pháp lý ngày càng hoàn thiện, doanh nghiệp nhận thức rõ hơn về QTCT. Tuy nhiên, các tồn tại lớn vẫn tồn tại: điểm số QTCT của Việt Nam theo đánh giá của ACMF (trung bình giai đoạn 2012–2017 là 41,3/130 điểm) còn thấp trong ASEAN; tính độc lập của HĐQT và BKS tại nhiều doanh nghiệp còn mang tính hình thức; hiện tượng thao túng của cổ đông lớn hoặc người điều hành dẫn đến xung đột lợi ích và sai phạm nghiêm trọng (minh chứng qua các vụ án tại Ngân hàng TMCP Đại Dương, ACB, VNSTEEL). Nguyên nhân xuất phát từ cả sự thiếu đồng bộ trong văn bản pháp luật lẫn văn hóa quản trị doanh nghiệp gia đình, nể nang và thiếu hiểu biết pháp luật.

Chương 3: Yêu cầu, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam

Chương 3 xác định các yêu cầu hoàn thiện pháp luật: bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật; bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cổ đông (đặc biệt là cổ đông thiểu số); tiệm cận các thông lệ quốc tế tốt nhất (nguyên tắc của OECD) nhưng phải phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật bao gồm 8 nhóm giải pháp lập pháp:

1. Hoàn thiện quy định về cơ cấu quản lý: Làm rõ cơ chế vận hành của mô hình có Ủy ban kiểm toán nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp áp dụng mô hình một cấp.
2. Về ĐHĐCĐ: Quy định cụ thể hơn về thủ tục triệu tập, cơ chế biểu quyết điện tử, bảo vệ quyền tiếp cận thông tin của cổ đông thiểu số.
3. Về HĐQT: Chuẩn hóa tiêu chuẩn, điều kiện và cơ chế bảo đảm tính độc lập thực chất của thành viên HĐQT độc lập; quy định rõ trách nhiệm giải trình và nghĩa vụ cẩn trọng của thành viên HĐQT.
4. Về GĐ/TGĐ: Phân định rõ ràng ranh giới giữa chức năng quản trị chiến lược của HĐQT và điều hành tác nghiệp của GĐ/TGĐ.
5. Về kiểm soát nội bộ và kiểm toán: Tăng cường quyền hạn và tính độc lập của Ban kiểm soát/Ủy ban kiểm toán; nâng cao vai trò của kiểm toán độc lập.
6. Về chế độ báo cáo, công bố thông tin: Mở rộng phạm vi và tăng cường tính minh bạch của các báo cáo quản trị công ty định kỳ và bất thường.
7. Về ngăn ngừa xung đột lợi ích: Siết chặt quy trình phê duyệt các giao dịch với bên có liên quan, bổ sung chế tài vô hiệu hóa các giao dịch tư lợi trái luật.
8. Về quản lý nhà nước và chế tài xử lý: Nâng mức xử phạt hành chính đối với các vi phạm về QTCT; tăng cường thẩm quyền giám sát của cơ quan đăng ký kinh doanh và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Đồng thời, luận án đưa ra 3 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành:

• Từ phía công ty cổ phần: Tự nguyện áp dụng các bộ quy tắc QTCT tiên tiến, xây dựng văn hóa minh bạch và đào tạo chuyên môn cho thành viên HĐQT/BKS.
• Từ phía cơ quan quản lý nhà nước: Tăng cường thanh tra, kiểm tra, công khai các trường hợp vi phạm và hỗ trợ hướng dẫn thực thi pháp luật.
• Từ phía các hiệp hội và tổ chức liên quan: Nâng cao vai trò của các viện thành viên HĐQT, hiệp hội doanh nghiệp trong việc đào tạo, tư vấn và xếp hạng QTCT.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các đóng góp cụ thể về lý luận và thực tiễn:

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm rõ khái niệm mô hình QTCT cổ phần và pháp luật về mô hình QTCT cổ phần dưới góc độ chuyên ngành Luật Kinh tế.
• Xác định và phân tích cấu trúc pháp luật điều chỉnh mô hình QTCT cổ phần gồm 8 nhóm quy phạm pháp luật cơ bản, tạo cơ sở lý luận cho việc đánh giá và hoàn thiện thể chế doanh nghiệp.
• Làm rõ cơ sở lý thuyết (lý thuyết đại diện, người quản lý, tách bạch sở hữu - quản lý, các bên liên quan) và kinh nghiệm quốc tế về mô hình đơn lớp/song lớp áp dụng vào hoàn cảnh Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng các quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2020 và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến mô hình QTCT cổ phần, chỉ rõ các điểm chồng chéo, khoảng trống pháp lý.
• Phân tích thực trạng thi hành thông qua các dữ liệu thực tế và các vụ án kinh tế điển hình, chỉ rõ các hạn chế về tính độc lập của HĐQT, cơ chế giám sát và công bố thông tin.
• Đề xuất hệ thống các yêu cầu và giải pháp hoàn thiện đồng bộ 8 nhóm quy phạm pháp luật cùng 3 nhóm giải pháp tổ chức thi hành nhằm nâng cao chất lượng QTCT tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Luận án tập trung chủ yếu vào hệ thống pháp luật doanh nghiệp áp dụng cho mô hình CTCP thông thường; việc nghiên cứu các quy định chuyên ngành điều chỉnh công ty đại chúng quy mô lớn, công ty niêm yết và các định chế tài chính (ngân hàng, bảo hiểm) chỉ dừng lại ở phạm vi đối chiếu, so sánh.
• Các phân tích thực trạng pháp lý gắn liền với các văn bản có hiệu lực tại thời điểm năm 2022.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng nghiên cứu chuyên sâu về mô hình quản trị trong các loại hình CTCP đặc thù như tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước sau cổ phần hóa và các tổ chức tín dụng cổ phần theo chuẩn mực Basel.
• Nghiên cứu cơ chế pháp lý điều chỉnh hoạt động QTCT trong bối cảnh chuyển đổi số (như ứng dụng công nghệ trong tổ chức ĐHĐCĐ trực tuyến, bỏ phiếu điện tử và báo cáo thông tin tự động).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tư pháp, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): Cung cấp cơ sở khoa học và các đề xuất điều khoản sửa đổi, bổ sung Luật Doanh nghiệp và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Nghiên cứu sinh, giảng viên, sinh viên ngành Luật Kinh tế và Quản trị kinh doanh: Tham khảo khung lý thuyết, tổng quan tài liệu và phương pháp luận phân tích pháp luật về QTCT.
• Doanh nghiệp, thành viên HĐQT, Ban kiểm soát, luật sư và nhà đầu tư: Sử dụng để tham chiếu trong quá trình xây dựng điều lệ công ty, quy chế quản trị nội bộ và phòng ngừa các rủi ro pháp lý liên quan đến xung đột lợi ích và quản trị điều hành.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại mô hình quản trị công ty cổ phần trên thế giới theo những tiêu chí nào?
Luận án chỉ ra hai cách phân loại chính: (i) Theo xuất xứ địa lý gồm mô hình Hoa Kỳ (đơn lớp), mô hình Đức (song lớp, có Hội đồng giám sát), mô hình Nhật Bản (gắn với mạng lưới Keiretsu và ngân hàng) và mô hình Pháp; (ii) Theo chủ thể/đối tượng quản trị gồm mô hình hướng vào Nhà nước, hướng vào nhà quản lý và hướng vào cổ đông. Ngoài ra, cách phân loại phổ biến nhất là dựa trên cấu trúc hội đồng gồm mô hình một tầng (đơn lớp) và mô hình hai tầng (song lớp).

2. Cấu trúc pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần gồm những nhóm quy phạm nào?
Luận án xác định cấu trúc pháp luật điều chỉnh mô hình QTCT cổ phần bao gồm 8 nhóm quy phạm: (1) Cơ cấu tổ chức quản lý; (2) Cổ đông và ĐHĐCĐ; (3) Hội đồng quản trị; (4) Giám đốc/Tổng giám đốc; (5) Kiểm soát nội bộ và kiểm toán; (6) Chế độ báo cáo và công khai thông tin; (7) Ngăn ngừa xung đột lợi ích; (8) Quản lý nhà nước và xử lý vi phạm.

3. Những lý thuyết nền tảng nào được sử dụng trong luận án?
Luận án sử dụng 4 lý thuyết chính: Lý thuyết về đại diện (Agency Theory), Lý thuyết về người quản lý (Stewardship Theory), Lý thuyết về sự tách bạch giữa quyền sở hữu và quản lý (Separation of ownership and control theory), và Lý thuyết về các bên liên quan (Stakeholder Theory).

4. Điểm số quản trị công ty của Việt Nam theo Thẻ điểm Quản trị công ty ASEAN (ACGS) được luận án trích dẫn như thế nào?
Theo Báo cáo Quản trị công ty Việt Nam theo thẻ điểm ACGS kết quả 5 năm (2012–2017) được trích dẫn trong văn bản, mức điểm trung bình của các doanh nghiệp Việt Nam đạt 41,3 điểm, cách xa mức điểm tối đa là 130 điểm và vẫn ở mức thấp nhất trong số 6 quốc gia ASEAN tham gia khảo sát.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp nào để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật?
Luận án đề xuất 3 nhóm giải pháp từ các chủ thể thực thi: (1) Từ phía công ty cổ phần (chủ động áp dụng chuẩn mực quản trị tốt, đào tạo nhân sự quản lý); (2) Từ phía cơ quan quản lý nhà nước (tăng cường thanh tra, giám sát, hỗ trợ hướng dẫn); (3) Từ phía các hiệp hội, tổ chức liên quan (nâng cao vai trò tư vấn, đào tạo và đánh giá xếp hạng QTCT).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Quý Đạt đã nghiên cứu một cách hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn pháp lý về mô hình QTCT cổ phần tại Việt Nam. Trên cơ sở đối chiếu với các lý thuyết khoa học nền tảng, chuẩn mực quốc tế của OECD và quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2020, luận án đã làm rõ cấu trúc 8 nhóm quy phạm pháp luật điều chỉnh mô hình QTCT, đồng thời chỉ ra những hạn chế trong thực tiễn áp dụng tại Việt Nam. Các giải pháp lập pháp và tổ chức thi hành được đề xuất trong công trình mang tính khoa học và thực tiễn, đóng góp vào quá trình hoàn thiện khung pháp lý về doanh nghiệp và thúc đẩy môi trường đầu tư minh bạch tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vấn đề lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần và pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần Chương 2. Thực trạng pháp luật Việt Nam về mô hình quản trị công ty cổ phần Chương 3. Yêu cầu, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam.

9 PHẦN TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Những kết quả nghiên cứu đã công bố liên quan đến Đề tài Luận án Quản trị công ty nói chung, mô hình quản trị công ty cổ phần nói riêng là những vấn đề đã được nhiều học giả quan tâm, nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, từ góc độ kinh tế, góc độ quản trị cho tới góc độ pháp lý. Mỗi góc nhìn khác nhau, các công trình nghiên cứu đều thể hiện những kết quả nghiên cứu có thể tương đồng, có thể khác biệt của các học giả. Trong phạm vi những công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố mà nghiên cứu sinh được tiếp cận, có thể thấy những kết quả nghiên cứu nổi bật liên quan đến đề tài Luận án như sau: 1.

Kết quả nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần và pháp luật về mô hình quản trị công ty cổ phần 1. Những kết quả nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần Nghiên cứu lý luận về mô hình quản trị công ty cổ phần, có thể thấy một số nội dung sau thường được các học giả tập trung nghiên cứu, làm rõ, bao gồm: Thứ nhất, về khái niệm quản trị công ty Trên thế giới, khi nhắc tới quản trị công ty, đối tượng công ty được xét tới chính là các công ty cổ phần – loại hình doanh nghiệp phổ biến và có nhiều vấn đề đặt ra trong cách thức quản trị để đảm bảo quyền lợi của các chủ thể có liên quan. Về khái niệm, thuật ngữ “quản trị công ty” được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu, phân tích dưới nhiều góc độ, phạm vi khác nhau. Nhóm tác giả John & Senbet (1998) quan niệm, QTCT là các cơ chế mà các bên liên quan của một công ty thực hiện quyền kiểm soát đối với những người trong công ty và ban quản lý sao cho quyền lợi của họ được bảo vệ3.

Giao thoa về mặt phạm 3 John, K. 10 vi khái niệm, OECD (2004) cũng cho rằng, QTCT liên quan đến “một tập hợp các mối quan hệ giữa ban giám đốc công ty, HĐQT, cổ đông và các bên liên quan khác”4. Nhóm tác giả Milosevic cho rằng, QTCT đề cập đến cách thức mà các nhà cung cấp tài chính cho các tập đoàn tự đảm bảo thu được lợi tức đầu tư của họ5. Ở Việt Nam, tác giả Hoàng Văn Hải & Trần Thị Hồng Liên (2012) cho rằng, QTCT liên quan đến một hệ thống các quy tắc được xây dựng để quản lý các mối quan hệ QTCT6.

Nhóm tác giả Lưu Thị Minh Ngọc (2021)7 quan niệm QTCT thường liên quan đến (i) các vấn đề về cơ cấu quản lý công ty: các vấn đề của HĐQT và mối quan hệ giữa HĐQT với các nhà quản lý, cổ đông; và (ii) lợi ích hoặc mục tiêu của một nhóm tham gia của công ty. Ở góc độ rộng hơn, nhiều nhà nghiên cứu tiếp cận quan niệm về QTCT theo mục đích mà hoạt động này mang lại cho bản thân công ty và các chủ thể có liên quan. Hay nói cách khác, QTCT theo nghĩa rộng là việc bảo đảm sự cân cân bằng giữa các mục tiêu kinh tế và xã hội, giữa mục tiêu cá nhân và tập thể. Nhóm tác giả Keasey (1997)8 cho rằng, QTCT là quá trình và cấu trúc được sử dụng để chỉ đạo và kiểm soát các công việc quản lý của doanh nghiệp để hướng tới tăng cường sự thịnh vượng và trách nhiệm giải trình của công ty với mục tiêu là hiện thực hoá giá trị lâu dài của các cổ đông và các bên liên quan khác.

4 Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế - OECD (2004), Các Nguyên tắc quản trị công ty của OECD, bản quyền dịch của Tổ chức Tài chính Quốc tế tại Việt Nam. (2015), A survey of corporate governance, The journal of finance, 52, 737-783. 6 Hoàng Văn Hải & Trần Thị Hồng Liên (2012), Chất lượng quản trị công ty theo bộ tiêu chuẩn Gov- Score: Nghiên cứu điển hình các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội, VNU Journal of Science: Economics & Business, 28 (1). 7 Lưu Thị Minh Ngọc, Nguyễn Phương Mai & Đặng Thị Hương (2021), Ứng dụng thẻ điểm quản trị công ty trong đánh giá công ty cổ phần có vốn Nhà nước, nghiên cứu trường hợp tại Công ty cổ phần quản lý bảo trì đường thuỷ nội địa số 4, Tạp chí Quản trị kinh doanh, số 153.

(1997), Corporate governance: Economic and financial issues, OUP Oxford. 11 Theo nhóm tác giả Jensen & Meckling (1976)9, Byrnes (2003)10 hay Ehikioya (2009)11, QTCT liên quan đến các quá trình và cấu trúc mà qua đó các thành viên quan tâm đến tình trạng chung của công ty thực hiện các biện pháp để bảo vệ lợi ích của các bên liên quan. QTCT tập trung vào các nguyên tắc, trách nhiệm giải trình, minh bạch, công bằng và trách nhiệm trong việc quản lý công ty. Các thể chế QTCT là nỗ lực để đảm bảo tách bạch quyền sở hữu và quyền kiểm soát – những điều thường dẫn đến các xung đột trong QTCT.

Để làm rõ khái niệm về QTCT, vấn đề phân biệt giữa QTCT và quản lý công ty cũng được các học giả quan tâm nghiên cứu. Trong Cẩm nang về quản trị công ty cổ phần của IFC (2010) và trong nghiên cứu “The difference between corporate governance & corporate management”12 của tác giả Ashe- Edmunds (2012), QTCT và quản lý công ty là hai khái niệm khác nhau, mặc dù việc sử dụng gây ra nhiều nhầm lẫn về sự trùng khớp. Theo đó, quản lý công ty bao gồm các công cụ điều hành công ty theo các chiến lược và định hướng đã đề ra. Trong khi đó, QTCT ở tầm cao hơn, liên quan đến cơ cấu và các quy trình của công ty nhằm kiểm soát và định hướng công ty để đảm bảo quyền lợi cho các cổ đông, các nhà đầu tư vốn vào công ty.

Trong khi đó, nhóm tác giả Hoàng Văn Hải & Đinh Văn Toàn (2020) trong cuốn sách “Quản trị công ty” lại quan tâm tới sự khác biệt giữa quản trị công ty và “quản trị kinh doanh”. Qua sự phân tích của mình, các tác giả cho thấy quản trị kinh doanh chỉ các hoạt động điều hành, quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp do ban điều hành thực hiện, trong khi đó, QTCT hướng tới hoạt động chuyên 9 Jensen, M. (2009), Corporate governance structure and firm performance in developing economics: evidence from Nigeria, The international journal of business in society. (2012), The Difference between Corporate Governance & Corporate Management, Demand Media.

12 sâu và có tính tác động, ảnh hưởng rộng hơn như việc giám sát và kiểm soát để bảo đảm việc thực thi quản trị kinh doanh phù hợp với lợi ích của các cổ đông và những chủ thể có liên quan khác. Thứ hai, về mô hình quản trị công ty Về mô hình QTCT, các công trình nghiên cứu đã công bố cho thấy sự khác biệt về truyền thống văn hoá, hệ thống pháp luật và cấu trúc thị trường vốn dẫn tới sự khác biệt mô hình QTCT ở từng quốc gia. Qua sự tổng hợp các nghiên cứu đã công bố, tác giả Bùi Thị Bích (2015)13 trong công trình nghiên cứu “Sự phát triển mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam” chỉ ra hai cách thức phân loại mô hình QTCP cổ phần phổ biến trên thế giới, gồm phân loại mô hình theo xuất xứ địa lý và phân loại mô hình theo chủ thể và đối tượng quản trị, cụ thể: - Theo xuất xứ địa lý, mô hình QTCT cổ phần gồm có bốn mô hình: Một là, mô hình Hoa Kỳ. Mô hình này xuất hiện trên nền tảng thị trường vốn phát triển năng động, sở hữu công ty được chia tách nhỏ lẻ cho nhiều cổ đông khác nhau và các cổ đông này đều đóng vai trò trong việc điều hành công ty.

Mô hình quản trị này được gọi là mô hình quản trị đơn lớp, nghĩa là có HĐQT nhưng không có ban kiểm soát. Trong số các thành viên HĐQT thường có các thành viên độc lập bên ngoài. Hai là, mô hình Nhật Bản. Mô hình này có sự nổi bật với việc tham gia của các cổ đông là pháp nhân như ngân hàng, các quỹ và các công ty lớn., đóng vai trò trung tâm trong quản trị.

Theo đó, các cổ đông lớn này thường được uỷ quyền thay mặt cổ đông giám sát, quản lý các công ty, xem xét các kế hoạch của công ty. Trong trường hợp công ty làm ăn yếu kém thì các cổ đông lớn, cụ thể là ngân hàng được uỷ quyền thường can thiệp và có thể buộc công 13 Bùi Thị Bích (2015), Sự phát triển mô hình quản trị công ty cổ phần ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội. 13 ty thay đổi bộ máy điều hành hoặc sửa đổi các chiến lược kinh doanh. Các phiên họp của HĐQT thường mang tính chất phê chuẩn bởi các cổ đông nhỏ lẻ được bảo đảm quyền lợi ổn định bởi cổ đông lớn nên không quan tâm nhiều tới việc quản trị, điều hành công ty.

Ba là, mô hình Đức. Mô hình này ngoài sự tồn tại Hội đồng quản lý, điều hành công ty còn có sự xuất hiện của Hội đồng giám sát. Hội đồng quản lý của công ty chỉ có các thành viên bên trong, còn hội đồng giám sát còn có cả các đại diện khác và các thành viên bên ngoài công ty. Người lao động cũng được khẳng định vị trí trong việc tham gia điều hành công ty khi có thể chiếm 1/3 số ghế trong hội đồng giám sát.

Chức năng chủ yếu của hội đồng giám sát là chỉ định và bãi miễn các thành viên của hội đồng quản lý và giám sát hoạt động quản lý. Bốn là, mô hình Pháp. Mô hình này ghi nhận vai trò quan trọng của Nhà nước đối với QTCT khi mà chính sách hướng dẫn thương nhân gây ảnh hưởng lớn tới việc điều hành của các CTCP. Trong công ty có thể có các công chức nhà nước làm việc cho công ty, rồi quay về làm công chức.

Nửa sau thế kỷ XX, CTCP ở Pháp có thể lựa chọn mô hình quản trị đơn lớp hoặc song lớp, tuy nhiên, vai trò của cổ đông trong CTCP vẫn tương đối mờ nhạt.