1 §Æt vÊn ®Ò Thñng æ loÐt d¹ dµy-t¸ trµng lµ mét biÕn chøng cÊp tÝnh thêng gÆp cña bÖnh lý loÐt d¹ dµy- t¸ trµng [1], [2], [3], [11], [17], [18]. Thñng æ loÐt cÇn ®îc ®iÒu trÞ cÊp cøu. Kh©u lç thñng æ loÐt d¹ dµy ®· ®îc Mikulicz thö nghiÖm thùc hiÖn lÇn ®Çu tiªn n¨m 1884 vµ Heusner thùc hiÖn thµnh c«ng n¨m 1891. Trong suèt h¬n 100 n¨m qua kh©u lç thñng lµ mét biÖn ph¸p ®iÒu trÞ chÝnh cña biÕn chøng thñng æ loÐt d¹ dµy- t¸ trµng.
Ph¬ng ph¸p nµy cã u ®iÓm lµ ®¬n gi¶n, dÔ thùc hiÖn nhng nhîc ®iÓm lµ æ loÐt vÉn cßn, bÖnh vÉn tiÕp tôc tiÕp diÔn vÉn cßn nguy c¬ biÕn chøng thñng, ch¶y m¸u, hÑp m«n vÞ. Ngµy nay, phÉu thuËt lµ ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ biÕn chøng nµy ®îc hÇu hÕt c¸c t¸c gi¶ trong níc vµ trªn thÕ giíi sö dông. Cã hai th¸i ®é xö trÝ ®èi víi thñng æ loÐt trong cÊp cøu lµ: - Kh©u lç thñng ®¬n thuÇn: môc ®Ých chÝnh lµ xö lý biÕn chøng thñng. - PhÉu thuËt triÖt c¨n ngay th× ®Çu: cïng mét lóc víi xö lý biÕn chøng thñng vµ ®iÒu trÞ loÐt víi hai ph¬ng ph¸p hay ®îc sö dông lµ: + Ph¬ng ph¸p phÉu thuËt kh©u lç thñng ®¬n thuÇn phèi hîp víi c¾t d©y TK X.
+ C¾t d¹ dµy b¸n phÇn trong cÊp cøu. 2 Ngay sau khi phÉu thuËt néi soi ra ®êi víi trêng hîp c¾t tói mËt qua néi soi ®Çu tiªn n¨m 1987, c¸c phÉu thuËt viªn ®· nghÜ tíi viÖc ¸p dông kü thuËt nµy trong viÖc ®iÒu trÞ thñng æ loÐt d¹ dµy- t¸ trµng.Cã thÓ nãi phÉu thuËt néi soi lµ mét b¬c ngoÆt lÞch sö trong y häc nãi chung va trong phÉu thuËt ngo¹i khoa nãi riªng, nã më ra thêi kú míi cña nghµnh ngo¹i khoa thÕ giíi. Cã nhiÒu b¸o c¸o cho thÊy tÝnh kh¶ thi vµ hiÖu qu¶ cña mæ thñng æ loÐt t¸ trµng néi soi [1], [2], [25], [30], [32], [33], [38]-[40], [45], [49], [56], [58], [62], [65], [73], [75], [78]. C¸c kÕt luËn sau ®©y ®· ®îc ®a ra sau mét ph©n tÝch míi ®îc c«ng bè gÇn ®©y cña Lau [46] so s¸nh mæ më vµ mæ néi soi: Mæ néi soi lµm gi¶m viÖc sö dông thuèc gi¶m ®au sau mæ, gi¶m nhiÔm trïng vÕt mæ vµ tö vong, nhng cã tû lÖ mæ l¹i cao h¬n [46].
Nh÷ng lîi Ých kh¸c, nh tÝnh thÈm mü nhê ®êng mæ nhá, còng ®îc lu ý. Ngêi ta còng cho r»ng mæ néi soi Ýt g©y dÝnh vµ tho¸t vÞ vÕt mæ h¬n [44]. HÇu hÕt c¸c thö nghiÖm b¸o c¸o thêi gian mæ dµi h¬n trong nhãm mæ néi soi [39], [56], [72]. Tuy nhiªn, mét nghiªn cøu tiÕn cøu cña Siu vµ cs.
cho thÊy thêi gian mæ néi soi ng¾n h¬n ®¸ng kÓ so víi mæ më [72], vµ cho r»ng sù ph¸t triÓn cña nh÷ng hÖ thèng röa hiÖn ®¹i vµ kinh nghiÖm mæ néi soi cña phÉu thuËt viªn ®· lµm thêi gian mæ néi soi ng¾n h¬n 3 so víi mæ më. C¸c t¸c gi¶ kh¸c còng ñng hé ý kiÕn nµy [39], [56]. TÊt c¶ c¸c nghiªn cøu ®Òu cho thÊy thêi gian n»m viÖn sau mæ néi soi ng¾n h¬n hoÆc b»ng so víi c¸ch mæ th«ng thêng [46]. Sù kh¸c biÖt cã ý nghÜa thèng kª trong 3 nghiªn cøu [39], [56], [72].
Thêi gian ®i lµm trë l¹i còng nghiªng vÒ phÝa mæ néi soi [39], [56], [72]. PhÇn lín c¸c nghiªn cøu còng b¸o c¸o r»ng søc kháe chñ quan cña bÖnh nh©n lµ tèt h¬n sau mæ néi soi [44]. Tuy nhiªn, nh÷ng u ®iÓm cña mæ néi soi ë ®©y kh«ng râ rµng nh víi mét c¾t tói mËt néi soi v× phÉu thuËt ph¶i thùc hiÖn trong bèi c¶nh cã viªm phóc m¹c. ë ViÖt Nam phÉu thuËt néi soi æ bông ®· ®îc ¸p dông tõ rÊt sím.
B¾t ®Çu tõ nh÷ng trêng hîp mæ néi soi æ bông ®Çu tiªn ë c¸c trung t©m lín t¹i Thµnh phè Hå ChÝ Minh vµ Hµ Néi vµo nh÷ng n¨m 1992 - 1993, ®Õn nay hÇu hÕt c¸c bÖnh viÖn tØnh, thµnh trong c¶ níc ®Òu ®· vµ ®ang ¸p dông kü thuËt mæ néi soi tiªn tiÕn mét c¸ch réng r·i. PhÉu thuËt néi soi kh©u lç thñng æ loÐt d¹ dµy- t¸ trµng còng ®· ®îc bíc ®Çu øng dông cã hiÖu qu¶ ë nhiÒu trung t©m vµ bÖnh viÖn cã thùc hiÖn phÉu thuËt néi soi. Tuy vËy, c¸c c«ng tr×nh ngiªn cøu vÒ ®Ò tµi nµy cßn Ýt vµ cha cã tÝnh hÖ thèng. V× vËy ®Ó n©ng cao hiÖu qu¶ cña ph¬ng ph¸p néi soi æ bông ®iÒu trÞ thñng æ loÐt d¹ dµy- t¸ trµng chóng t«i thùc hiÖn ®Ò tµi: “Nghiªn cøu chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ b»ng phÉu thuËt néi soi cho bÖnh nh©n thñng æ loÐt d¹ dµy - t¸ trµng t¹i bÖnh viÖt viÖt ®øc n¨m 2011” Víi hai môc tiªu lµ: 4 1.
M« t¶ triÖu chøng l©m sµng, cËn l©m sµng gióp chÈn ®o¸n bÖnh lý thñng æ loÐt d¹ dµy- t¸ trµng. §¸nh gi¸ kÕt qu¶ cña ph¬ng ph¸p phÉu thuËt néi soi kh©u lç thñng æ loÐt d¹ dµy - t¸ trµng t¹i BÖnh viÖn ViÖt §øc n¨m 2011. 5 Ch¬ng 1 Tæng quan C¸c yÕu tè bÖnh sinh cña loÐt ®· ®îc biÕt râ vµ c«ng nhËn tõ nhiÒu n¨m nay, ®ã lµ sù mÊt c©n b»ng gi÷a lùc tÊn c«ng niªm m¹c d¹ dµy lµ acid vµ pepsin víi lùc b¶o vÖ. Tõ khi sù cã mÆt cña H.
Pylori ë niªm m¹c d¹ dµy- t¸ trµng trong bÖnh loÐt d¹ dµy t¸ trµng ®îc Warren vµ Marshall x¸c nhËn n¨m 1983, bÖnh loÐt d¹ dµy t¸ trµng ®· ®îc bæ sung thªm mét nguyªn nh©n chÝnh g©y bÖnh vµ ph¬ng híng ®iÒu trÞ míi. §Æc ®iÓm dÞch tÔ häc Giíi: nam nhiÒu h¬n n÷, c¸c thèng kª cã kh¸c nhau nhng ®a sè thÊy r»ng tû lÖ kho¶ng 90% cho nam giíi vµ 10% cho n÷ giíi. Tuæi: thêng tõ 35 ®Õn 65 vµ nhiÒu nhÊt lµ ë lo¹i tuæi tõ 30 - 40 víi tû lÖ kho¶ng 40%. Nhng còng cã nh÷ng thñng d¹ dµy ë bÖnh nh©n trªn 80-85 tuæi.
LoÐt Ýt gÆp ë trÎ em nªn còng Ýt thÊy thñng. Thêi tiÕt: gÆp nhiÒu khi thêi tiÕt thay ®æi tõ nãng chuyÓn sang l¹nh hay tõ l¹nh chuyÓn sang nãng. GÆp nhiÒu vµo c¸c th¸ng 1, 2, 3, 4 vµ Ýt vµo c¸c th¸ng 5, 6, 7, 8, 9. B÷a ¨n: thñng cã thÓ x¶y ra bÊt cø lóc nµo trong ngµy nhng mét sè kh¸ lín bÖnh nh©n bÞ thñng chõng mét vµi giê 6 sau b÷a ¨n, thñng cµng gÇn b÷a ¨n th× æ bông cµng bÈn vµ cµng chãng ®a ®Õn t×nh tr¹ng viªm mµng bông.
ChÊn th¬ng tinh thÇn: cã bÖnh nh©n bÞ thñng trong khi bÞ mét chÊn th¬ng tinh thÇn m¹nh nh phÉu thuËt, báng. hay ®au khíp kÐo dµi ph¶i dïng c¸c lo¹i gi¶m viªm kh«ng steroid, cortisone. TriÖu chøng c¬ n¨ng -§au bông d÷ déi, ®ét ngét, ®au nh dao ®©m vïng trªn rèn sau lan kh¾p bong. - §au lµ mét triÖu chøng c¬ n¨ng rÊt cã gi¸ trÞ.
TriÖu chøng toµn th©n: - §Õn sím: + T×nh tr¹ng toµn th©n cha thay ®æi, m¹ch huyÕt ¸p æn ®Þnh. + Kho¶ng 30% bÖnh nh©n cã thÓ xuÊt hiÖn t×nh tr¹ng sèc v× ®au. - §Õn muén: T×nh tr¹ng nhiÔm trïng xuÊt hiÖn. Bông chíng, ®au nÕu nÆng sÏ biÓu hiÖn viªm phóc m¹c.
- N«n: BÖnh nh©n cã thÓ cã n«n hoÆc buån n«n. - BÝ trung, ®¹i tiÖn: cã thÓ gÆp giai ®o¹n muén do liÖt ruét c¬ n¨ng. TriÖu chøng thùc thÓ : - Nh×n: Bông dÑt, cøng, n»m im, Ýt di ®éng theo nhÞp thë. Cã khi bông h¬i chíng.
7 - N¾n: kh¸m th× thÊy râ rµng h¬n. Bông co cøng,co cøng x¶y ra rÊt sím, cïng víi lóc xuÊt hiÖn c¬n ®au. - Gâ: ®Ó bÖnh nh©n ë t thÕ nöa ngåi nöa n»m vµ gâ thÊy mÊt tiÕng ®ôc vïng tríc gan. * Chôp X-quang: chôp bông kh«ng chuÈn bÞ víi t thÕ ®øng sÏ thÊy cã liÒm h¬i ë bªn ph¶i, cã khi ë c¶ hai bªn, Ýt khi thÊy riªng ë bªn tr¸i.
NÕu ë t thÕ ®øng kh«ng thÊy hay toµn tr¹ng bÖnh nh©n kÐm kh«ng thÓ ®Ó bÖnh nh©n ®øng ®îc th× ë t thÕ n»m ngöa hay n»m nghiªng tr¸i, ®Æt bãng ngang vµ chôp nghiªng sÏ thÊy h×nh h¬i n»m gi÷a gan vµ thµnh bông hay thµnh ngùc. §©y lµ triÖu chøng ®Æc hiÖu cña thñng t¹ng rçng nãi chung vµ thñng æ loÐt d¹ dµy – t¸ trµng nãi riªng.2 Siªu ©m: - Siªu ©m lµ mét th¨m dß thêng quy trong cÊp cøu bông. Nh÷ng trêng hîp c¸c dÊu hiÖu l©m sµng vµ Xquang ®· râ còng cã thÓ lµm thªm ®Ó x¸c ®Þnh møc ®é dÞch trong æ bông, lo¹i trõ thªm nh÷ng bÖnh lý kÌm theo, dÔ nhÇm víi thñng DD-TT nh viªm tôy cÊp, giun chui èng mËt, viªm tói mËt. Viªm phóc m¹c toµn thÓ: 1.
Viªm phóc m¹c khu tró. Thñng æ loÐt ë mÆt sau: 1. Mét sè thÓ bÖnh kh¸c: 1. Mæ më theo kinh ®iÓn: vÉn ®îc sö dông thêng xuyªn trong c¸c c¬ së phÉu thuËt víi c¸c kü thuËt: 1.
Kh©u lç thñng: nÕu lç thñng nhá chØ cÇn kh©u theo h×nh ch÷ X hoÆc cã thÓ kh©u b»ng c¸c mòi chØ rêi, ®¾p thªm m¹c nèi lín lªn trªn. NÕu æ loÐt ë vïng m«n vÞ ®· lµm hÑp m«n vÞ thay v× kh©u mµ lµm hÑp m«n vÞ th× b¾t buéc ph¶i lµm thªm phÉu thuËt nèi d¹ dµy hçng trµng hay t¹o h×nh m«n vÞ. Ph¬ng ph¸p kh©u cã u ®iÓm lµ ®¬n gi¶n, dÔ lµm, cÇn Ýt thêi gian vµ Ýt nguy hiÓm. V× vËy ph¬ng ph¸p nµy ®îc phæ biÕn nhÊt ë nh÷ng n¬i trang bÞ cßn th« s¬, thiÕu thèn.
Nhng nhîc ®iÓm cña ph¬ng ph¸p nµy lµ chØ ®iÒu trÞ biÕn chøng chø kh«ng ®iÒu trÞ c¨n nguyªn, æ loÐt vÉn tån t¹i, bÖnh nh©n vÉn cßn rÊt nhiÒu kh¶ n¨ng ®au l¹i vµ ph¶i mæ ®Ó c¾t ®o¹n d¹ dµy. Tuy nhiªn trong nhiÒu n¨m gÇn ®©y, sau khi kh©u thñng, bÖnh nh©n ®îc ®iÒu trÞ theo ph¾c ®å víi c«ng thøc: Kh¸ng sinh diÖt Helicobacter Pylori + thuèc gi¶m tiÕt dÞch d¹ dµy + thuèc bäc niªm m¹c ®· cã tíi 80% bÖnh nh©n khái h¼n. C¾t ®o¹n d¹ dµy cÊp cøu: ChØ nªn c¾t ®o¹n trong nh÷ng trêng hîp: + æ loÐt x¬ chai, khã kh¨n, kh©u dÔ bôc. + æ loÐt thñng lÇn thø hai, cã nhiÒu lÇn ch¶y m¸u hoÆc cã hÑp m«n vÞ.
9 + BÖnh nh©n ®Õn sím tríc 12 giê, khi cha cã viªm phóc m¹c. + T×nh tr¹ng søc khoÎ tèt. + Cuèi cïng lµ trang bÞ kü thuËt tèt vµ phÉu thuËt viªn cã kinh nghiÖm víi phÉu thuËt nµy. Ph¬ng ph¸p nµy tèt h¬n ph¬ng ph¸p kh©u lµ cïng mét lóc võa ®iÒu trÞ biÕn chøng lµ võa ®iÒu trÞ c¨n nguyªn cña bÖnh.
Nhng tiÕn hµnh mét phÉu thuËt c¾t ®o¹n d¹ dµy lµ mét phÉu thuËt lín: trong ®iÒu kiÖn cÊp cøu, cã thÓ gÆp nhiÒu trë ng¹i khã kh¨n. Kh©u lç thñng vµ c¾t d©y X PhÉu thuËt c¾t d©y X ®îc ¸p dông ®Ó ®iÒu trÞ c¸c æ loÐt t¸ trµng vµ nhiÒu phÉu thuËt viªn cã thÓ thùc hiÖn ®îc ®Ó ®iÓu trÞ c¸c æ loÐt t¸ trµng thñng.