Nghiên cứu đặc điểm sinh học và kỹ thuật sản xuất giống cá ngạnh Cranoglanis bouderius trong điều kiện nuôi tại tỉnh Nghệ An

Luận án nghiên cứu đặc điểm sinh học và kỹ thuật sản xuất giống cá ngạnh tại Nghệ An

• Tác giả: Nguyễn Đình Vinh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hữu Dực
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh học và kỹ thuật sản xuất giống cá ngạnh Cranoglanis bouderius trong điều kiện nuôi tại tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
• 1.2. Mục tiêu của đề tài luận án
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 1.4. Điểm mới của luận án
• 1.5. Bố cục luận án
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Một số đặc điểm sinh học của cá Ngạnh
• 2.1.1. Vị trí phân loại
• 2.1.2. Đặc điểm hình thái
• 2.1.3. Đặc điểm phân bố
• 2.1.4. Đặc điểm dinh dưỡng
• 2.1.5. Đặc điểm sinh trưởng
• 2.1.6. Đặc điểm sinh sản
• 2.1.7. Tình hình nghiên cứu về cá Ngạnh trên thế giới và tại Việt Nam
• 2.1.7.1. Tình hình nghiên cứu cá Ngạnh trên thế giới
• 2.1.7.2. Tình hình nghiên cứu cá Ngạnh ở Việt Nam
• 2.1.7.3. Tình hình nghiên cứu về một số loài cá da trơn ở Việt Nam
• 2.1.7.4. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, khí hậu vùng nghiên cứu
• 3. VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp nghiên cứu về đặc điểm sinh học
• 3.3.2. Phương pháp thu thập vật mẫu
• 3.3.3. Phương pháp định loại hình thái và sinh học phân tử
• 3.3.4. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm phân bố
• 3.3.5. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng của cá Ngạnh
• 3.3.6. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng
• 3.3.7. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh sản
• 3.3.8. Phương pháp nghiên cứu về kỹ thuật sinh sản nhân tạo
• 3.3.9. Phương pháp nghiên cứu nuôi thuần dưỡng
• 3.3.10. Phương pháp nghiên cứu kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh
• 3.3.11. Phương pháp nghiên cứu bệnh cá Ngạnh
• 3.3.12. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 3.3.13. Phương pháp xử lý số liệu
• 3.3.14. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh học cá Ngạnh
• 4.1.1. Định loại hình thái và sinh học phân tử
• 4.1.1.1. Kết quả phân loại hình thái bằng các chỉ tiêu đo, đếm
• 4.1.1.2. Kết quả phân loại bằng sinh học phân tử
• 4.1.2. Nghiên cứu đặc điểm hình thái cá Ngạnh ngoài tự nhiên tại Nghệ An
• 4.1.2.1. Quan sát, mô tả
• 4.1.2.2. Các chỉ tiêu đo đếm
• 4.1.3. Kết quả khảo sát vùng phân bố
• 4.1.3.1. Khảo sát một số yếu tố môi trường tại nơi khảo sát
• 4.1.3.2. Phân bố theo thời gian
• 4.1.3.3. Phân bố ở các điểm thu mẫu
• 4.1.4. Đặc điểm dinh dưỡng cá Ngạnh
• 4.1.4.1. Cấu tạo cơ quan tiêu hóa cá Ngạnh
• 4.1.4.2. Phổ thức ăn cá Ngạnh
• 4.1.4.3. Độ no của cá Ngạnh
• 4.1.4.4. Tương quan chiều dài ruột và chiều dài tiêu chuẩn cá Ngạnh
• 4.1.5. Đặc điểm sinh trưởng cá Ngạnh
• 4.1.6. Đặc điểm sinh sản cá Ngạnh
• 4.1.6.1. Đặc điểm giới tính
• 4.1.6.2. Cấu tạo tuyến sinh dục
• 4.1.6.3. Các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục
• 4.1.6.4. Tuổi và kích thước thành thục lần đầu
• 4.1.6.5. Mùa vụ sinh sản của cá Ngạnh
• 4.1.6.6. Sức sinh sản của cá Ngạnh
• 4.1.6.7. Các giai đoạn phát triển phôi của cá Ngạnh
• 4.1.7. Kết quả nghiên cứu kỹ thuật sinh sản cá Ngạnh trong điều kiện nuôi tại Nghệ An
• 4.1.7.1. Kết quả thuần dưỡng cá Ngạnh trong điều kiện nuôi nhốt
• 4.1.7.2. Kết quả thuần dưỡng cá Ngạnh bằng các hình thức nuôi khác nhau
• 4.1.7.3. Kết quả thuần dưỡng cá Ngạnh bằng các nguồn thức ăn khác nhau
• 4.1.8. Nghiên cứu kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh
• 4.1.8.1. Kết quả thử nghiệm các loại thức ăn nuôi vỗ cá bố mẹ
• 4.1.8.2. Kết quả nghiên cứu kỹ thuật cho cá Ngạnh đẻ
• 4.1.8.3. Kết quả ương giống cá Ngạnh
• 4.1.9. Kết quả nghiên cứu bệnh cá Ngạnh
• 4.1.9.1. Kết quả phân lập vi khuẩn trên cá Ngạnh
• 4.1.9.2. Kết quả cảm nhiễm vi khuẩn trên cá Ngạnh
• 4.1.9.3. Tỷ lệ nhiễm các loài vi khuẩn trên cá Ngạnh
• 4.1.9.4. Kết quả thử tính mẫn cảm kháng sinh của các loài vi khuẩn
• 4.1.10. Đề xuất giải pháp các kỹ thuật gây nuôi sinh sản cá Ngạnh
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cá Ngạnh Cranoglanis bouderius

Cá Ngạnh, với tên khoa học là Cranoglanis bouderius, thuộc họ cá Ngạnh (Cranoglanididae), là một loài cá nước ngọt có giá trị kinh tế cao. Loài cá này phân bố rộng rãi ở các hệ thống sông từ miền Bắc đến miền Nam Trung Bộ Việt Nam. Cá Ngạnh thường sống ở tầng đáy, thích nghi với môi trường nước chảy vừa hoặc chậm, và có khả năng sinh sống thành đàn. Thịt của loài cá này được đánh giá cao về mặt dinh dưỡng, với thành phần axit béo phong phú, bao gồm cả axit béo bão hòa và không bão hòa. Tuy nhiên, do khai thác quá mức và biến đổi môi trường, nguồn lợi cá Ngạnh đang bị suy giảm nghiêm trọng, khiến cho loài này nằm trong danh sách các loài nguy cấp cần bảo tồn. Chính vì vậy, việc nghiên cứu và phát triển kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh trở thành nhiệm vụ cấp thiết.

1.1. Đặc điểm sinh học của cá Ngạnh

Cá Ngạnh có những đặc điểm sinh học nổi bật, bao gồm cấu trúc hình thái đặc trưng và chế độ dinh dưỡng đa dạng. Nghiên cứu về đặc điểm hình thái cho thấy cá Ngạnh có cấu tạo cơ thể thích ứng tốt với môi trường sống dưới đáy. Đặc biệt, hệ tiêu hóa của cá Ngạnh cho phép nó tiêu thụ nhiều loại thức ăn khác nhau, từ động vật phù du đến thực vật thủy sinh. Điều này giúp cá Ngạnh phát triển tốt trong điều kiện tự nhiên và nuôi trồng. Tuy nhiên, việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học của loài cá này sẽ là cơ sở cho việc phát triển kỹ thuật nuôi và sản xuất giống trong tương lai.

II. Nghiên cứu kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh

Kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh là một trong những nội dung chính của luận án. Nghiên cứu đã xác định quy trình kỹ thuật từ việc chọn cá bố mẹ, kích thích sinh sản, cho đến ương cá bột. Việc thuần dưỡng cá bố mẹ trong điều kiện nuôi nhốt, kết hợp với các biện pháp kích thích sinh sản như sử dụng kích dục tố, đã cho thấy hiệu quả cao trong việc tạo ra nguồn giống cá Ngạnh chất lượng. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ nở của trứng cá Ngạnh phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chất lượng nước và chế độ dinh dưỡng. Những thông tin này không chỉ có giá trị trong việc phát triển ngành nuôi trồng thủy sản mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm của loài cá này.

2.1. Phương pháp nghiên cứu kỹ thuật sinh sản

Phương pháp nghiên cứu kỹ thuật sinh sản cá Ngạnh bao gồm các bước từ việc chọn cá bố mẹ, thực hiện thụ tinh nhân tạo, đến ương cá bột. Các thí nghiệm được tiến hành nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ nở, như nhiệt độ, pH và độ cứng của nước. Kết quả cho thấy rằng việc tối ưu hóa các yếu tố môi trường có thể nâng cao hiệu quả sinh sản của cá Ngạnh. Hơn nữa, việc nghiên cứu các biện pháp phòng trị bệnh cho cá Ngạnh trong quá trình nuôi cũng được chú trọng, nhằm đảm bảo sức khỏe và chất lượng của nguồn giống.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về cá Ngạnh - Cranoglanis bouderius không chỉ mang lại những hiểu biết sâu sắc về đặc điểm sinh học và kỹ thuật sản xuất giống mà còn có ý nghĩa lớn trong việc bảo tồn loài cá này. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo, đồng thời tạo ra cơ sở cho việc phát triển quy trình nuôi cá Ngạnh trong điều kiện nhân tạo. Điều này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen quý hiếm mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành nuôi trồng thủy sản ở Nghệ An và các vùng lân cận.

3.1. Ứng dụng thực tiễn trong nuôi trồng thủy sản

Kết quả nghiên cứu về cá Ngạnh đã mở ra hướng đi mới cho ngành nuôi trồng thủy sản tại Nghệ An. Việc áp dụng các kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh sẽ giúp cung cấp nguồn giống chất lượng cho các hộ nuôi trồng, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế. Ngoài ra, nghiên cứu cũng góp phần vào việc bảo tồn và phát triển bền vững các loài thủy sản quý hiếm, đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ngày càng cao của thị trường. Đặc biệt, việc phát triển nuôi cá Ngạnh có thể tạo ra những sản phẩm đặc sản, góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cá Ngạnh - Cranoglanis bouderius (Richardson, 1846) là loài cá nước ngọt thuộc bộ cá Nheo (Siluriformes), họ cá Ngạnh (Cranoglanididae). Đây là loài cá đặc sản có giá trị kinh tế và dinh dưỡng cao. Thịt cá chứa hàm lượng protein 17,89%, chất béo 5,20%, cùng 17 loại axit amin và 11 axit béo (axit béo chưa bão hòa chiếm 66,03%). Trong tự nhiên, cá Ngạnh phân bố ở tầng đáy và kề đáy tại các thủy vực nước chảy vừa hoặc chậm, đáy bùn cát, phổ biến ở các hệ thống sông từ miền Bắc đến miền Nam Trung Bộ (giới hạn phía Nam ghi nhận tại sông Trà Khúc, Quảng Ngãi). Tuy nhiên, do áp lực khai thác quá mức và tác động của con người làm biến đổi dòng chảy, bãi đẻ, nguồn lợi cá Ngạnh tự nhiên bị suy giảm nghiêm trọng. Loài này được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, 2017) xếp ở bậc Sẽ nguy cấp (VU) và được đưa vào danh mục các loài thủy sinh quý hiếm cần được bảo vệ, phục hồi và phát triển theo Quyết định số 82/2008/QĐ-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (bậc VU).

Trước khi luận án được thực hiện, các nghiên cứu trong nước về cá Ngạnh chỉ dừng lại ở việc cung cấp một số dẫn liệu phân bố, phân loại và mô tả hình thái sơ lược. Các thông tin có hệ thống về đặc điểm dinh dưỡng, sinh trưởng, sinh học sinh sản cũng như quy trình sản xuất giống nhân tạo và phòng trị bệnh của loài cá này trong điều kiện nuôi tại miền Trung hoàn toàn chưa được công bố.

Luận án tiến sĩ sinh học của nghiên cứu sinh Nguyễn Đình Vinh, chuyên ngành Động vật học (Mã số: 62 42 01 03), thực hiện tại Học viện Khoa học và Công nghệ - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Hữu Dực và TS. Nguyễn Kiêm Sơn (năm 2017), nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu trên.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu tổng quát: Cung cấp dẫn liệu khoa học về đặc điểm sinh học, kỹ thuật sinh sản và ương nuôi cá Ngạnh trong điều kiện nuôi tại tỉnh Nghệ An; làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng quy trình sản xuất giống nhằm cung cấp nguồn giống cho nuôi thương phẩm và bảo tồn nguồn gen.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Xác định các đặc điểm sinh học cơ bản (phân loại, hình thái, sinh trưởng, dinh dưỡng và sinh sản) của cá Ngạnh tại Nghệ An.
   • Đề xuất các giải pháp kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh (Cranoglanis bouderius) trong điều kiện nuôi tại Nghệ An.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cá Ngạnh - Cranoglanis bouderius (Richardson, 1846) ở các giai đoạn phát triển (cá tự nhiên, cá bố mẹ nuôi thuần dưỡng, cá bột, cá hương, cá giống).
• Phạm vi không gian: Lưu vực sông Lam thuộc địa bàn các huyện Con Cuông, Tương Dương, Nam Đàn, Thanh Chương, Nghĩa Đàn (tỉnh Nghệ An); Trại thực nghiệm nuôi trồng thủy sản nước ngọt - Trường Đại học Vinh; Trại thủy sản Nam Giang - Công ty Cổ phần Giống nuôi trồng thủy sản Nghệ An; Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật; Khoa Giải phẫu bệnh lý - Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An.
• Phạm vi thời gian: Các đợt khảo sát, thu mẫu và thực nghiệm được triển khai từ năm 2013 đến năm 2016.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

1. Phân loại học và hình thái học:
   • Richardson (1846) mô tả loài đầu tiên dưới tên Bagrus bouderius dựa trên tranh vẽ tại Trung Quốc.
   • Peters (1880) thiết lập giống Cranoglanis và mô tả loài Cranoglanis sinensis.
   • Koller (1926, 1927) mô tả giống mới Pseudotropichthys với loài P. multiradiatus tại đảo Hải Nam (Trung Quốc).
   • Myers (1931) thống nhất giống Pseudotropichthys vào giống Cranoglanis và lập họ Cranoglanididae.
   • Herre (1934), Jayaram (1955), Jayaram & Boeseman (1976), Bleeker (1873), Eschmeyer (1998) tiếp tục bổ sung các dẫn liệu về phân loại và vùng phân bố chuẩn của các loài thuộc giống này.
   • Chu & Kuang (1990) và Pan (1991) phân tách C. bouderius và C. multiradiatus thành hai loài riêng biệt từ mẫu vật sông Hồng và đảo Hải Nam.
   • Ng & Kottelat (2000) so sánh hình thái chi tiết các loài trong chi Cranoglanis (C. bouderius, C. henrici, C. multiradiatus), phân tích sai khác về mấu lồi xương thìa, chiều rộng miệng, khoảng cách hai mắt, số tia vây hậu môn và số đốt sống.
2. Giá trị dinh dưỡng và hóa sinh: Zhang và cộng sự (2009) phân tích thành phần hóa học cơ thịt cá Ngạnh: tỷ lệ thịt ăn được 69,92%, protein thô 17,89%, lipit thô 5,20%, tro 1,10%; xác định 17 axit amin (axit amin thiết yếu chiếm 33,04%) và 11 axit béo với tỷ lệ axit béo không bão hòa đạt 66,03%.
3. Di truyền và chỉ thị phân tử: Chu X. và cộng sự sử dụng 23 cặp mồi AFLP và phân tích vùng gen D-loop ty thể để đánh giá đa dạng di truyền giữa quần thể cá Ngạnh sông Châu Giang và đảo Hải Nam, chỉ ra hệ số tương đồng di truyền lần lượt là 0,9462 và 0,9465, khoảng cách di truyền là 0,0634.
4. Sinh sản nhân tạo: Zhou và cộng sự (2012) thử nghiệm sinh sản nhân tạo cá Ngạnh 4 tuổi bằng kích dục tố LRH-A, DOM và não thùy thể cá Chép (CPE); đường kính trứng đạt 1,10 ± 0,2 mm, ấp ở 26–29°C nở sau 26 giờ 10 phút, tỷ lệ nở đạt 33%.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

1. Phân bố và hình thái trong tự nhiên: Mai Đình Yên (1978), Nguyễn Văn Hảo (2005) ghi nhận các chỉ tiêu hình thái đo đếm của cá Ngạnh thu ở sông Bằng Giang (Cao Bằng) và sông Kỳ Cùng (Lạng Sơn).
2. Thử nghiệm sinh sản và nuôi thương phẩm:
   • Cao Xuân Dũng và cộng sự (2013) nghiên cứu cá Ngạnh (Cranoglanis henrici) thu từ sông Đuống, sông Cầu, hồ Thác Bà; tỷ lệ thành thục trong ao đạt 74,4%, mùa vụ đẻ từ tháng 5–7, GSI dao động 1,67–4,46%, sức sinh sản 5.906 trứng/cá cái, thụ tinh khô đạt tỷ lệ thụ tinh 50,3% và tỷ lệ nở 18,25%.
   • Nguyễn Đình Vinh và cộng sự (2013) khảo sát bước đầu sinh học sinh sản cá Ngạnh lưu vực sông Lam: mùa sinh sản tháng 4–6, sức sinh sản tuyệt đối 3.128 trứng/cá cái, nuôi vỗ bằng thức ăn công nghiệp 45% protein, kích thích sinh sản bằng 30 µg LRHa + 9 mg DOM/kg, thụ tinh khô đạt 50,34%, tỷ lệ sống cá bột lên cá hương đạt 9,69%.
   • Trung tâm Ứng dụng Tiến bộ Khoa học và Công nghệ Yên Bái (2013) thử nghiệm nuôi thương phẩm 4.320 con cá Ngạnh trong 12 lồng tre tại hồ Thác Bà bằng thức ăn công nghiệp 40% protein, cá đạt trọng lượng 1,0–1,2 kg sau 1 năm nhưng nguồn giống phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên.
3. Đối sánh các loài cá da trơn khác: Luận án điểm lại các kết quả về nhu cầu dinh dưỡng, bệnh học và kỹ thuật sinh sản trên cá Tra - Pangasianodon hypophthalmus (Lê Thanh Hùng và cs., 2007; Trần Thị Thanh Hiền, 2009, 2010; Từ Thanh Dung, 2010; Vũ Đặng Hà Quyên và cs., 2014), cá Lăng vàng - Mystus nemurus (Ngô Văn Ngọc, 2002; Phan Thị Thu Hiền và Nguyễn Quang Huy, 2012; Nguyễn Thị Hồng Thắm và cs., 2012), cá Lăng chấm - Hemibagrus guttatus (Nguyễn Đức Tuân, 2006; Nguyễn Đức Tuân và Nguyễn Quang Huy, 2016), cá Chiên - Bagarius rutilus (Nguyễn Đình Vinh, 2013–2015; Nguyễn Anh Hiếu và cs., 2008, 2009), cá Leo - Wallago attu (Phan Phương Loan và Trương Văn Đăng, 2006; Nguyễn Bạch Loan và cs., 2006; Nguyễn Nhứt Long và cs., 2008; Nguyễn Đình Vinh và cs., 2016; Trần Văn Vọ và Nguyễn Thị Thanh, 2015), cá Ngát - Plotosus canius (Nguyễn Bạch Loan, 2012).

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Luận án giải quyết khoảng trống về việc thiếu hụt dữ liệu hình thái kết hợp chỉ thị sinh học phân tử (COI), cấu tạo mô học cơ quan tiêu hóa và tuyến sinh dục, tương quan sinh trưởng - độ béo, kỹ thuật thuần dưỡng, liều lượng kích dục tố tối ưu, quy trình ấp nở, mật độ - loại thức ăn ương giống, và tác nhân vi khuẩn gây bệnh trên cá Ngạnh (Cranoglanis bouderius) nuôi tại khu vực Bắc Trung Bộ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết phân loại học động vật học thực nghiệm, hình thái giải phẫu học so sánh, nguyên lý sinh thái học dinh dưỡng và sinh trưởng cá thể, sinh học sinh sản cá nước ngọt, công nghệ sinh học phân tử định danh loài (DNA Barcoding) và bệnh học thủy sản.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

1. Thu thập mẫu vật: Mẫu cá tự nhiên được thu định kỳ hàng tháng từ ngư dân và bến cá ven lưu vực sông Lam (Nghệ An) bằng bẫy tre và lưới bát quái. Khối lượng cân bằng cân điện tử, kích thước đo bằng thước panme/thước mm.
2. Định loại hình thái và chụp X-quang:
   • Đo đếm 14 chỉ tiêu kích thước theo tỷ lệ phần trăm chiều dài chuẩn (SL), 3 chỉ tiêu theo chiều dài đầu (HL) và các tia vây (D, A, P) theo phương pháp của Pravdin (1963).
   • Chụp phim X-quang trên 26 mẫu cá để đếm chính xác số lượng đốt sống (Ver) và tia vây hậu môn (A) (kết quả đọc độc lập bởi 3 chuyên gia).
   • Tra cứu phân loại theo tài liệu của Mai Đình Yên (1978), Vaillant (1893), Ng & Kottelat (2000), Nguyễn Văn Hảo (2005).
3. Định danh bằng sinh học phân tử:
   • Tách chiết DNA tổng số từ mô vây bằng bộ kit DNeasy Tissue (Qiagen, Đức). Kiểm tra nồng độ và độ tinh sạch qua điện di gel agarose 0,8% và máy đo Nanodrop 2000.
   • Khuếch đại đoạn gen Cytochrome c Oxidase Subunit I (COI) ty thể bằng cặp mồi FishF1/FishR1 (Ward và cs., 2005) trên máy PCR Mastercycler Pro S:
     • Mồi FishF1: 5’-TCAACCAACCACAAAGACATTGGCAC-3’
     • Mồi FishR1: 5’-TAGACTTCTGGGTGGCCAAAGAATCA-3’
     • Nhiệt độ gắn mồi: 53°C; chu kỳ nhiệt gồm 35 chu kỳ.
   • Tinh sạch sản phẩm PCR bằng kit Expin PCR SV (GeneAll) và giải trình tự 2 chiều trên hệ thống CEQ 8000 Genetic Analysis System (Applied Biosystems) với BigDye Terminator v3.1.
   • Xử lý trình tự bằng FinchTV 1.4.0, căn chỉnh bằng CLUSTALW trong BioEdit và so sánh độ tương đồng bằng công cụ BLAST trên cơ sở dữ liệu GenBank (NCBI).
4. Nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng:
   • Giải phẫu hệ tiêu hóa; mô học vách thực quản, dạ dày, ruột bằng phương pháp đúc khối parafin, nhuộm Haematoxyline - Eosin (H&E) theo Drury & Wallington (1967).
   • Xác định chỉ số tương quan chiều dài ruột và chiều dài thân RLG ($RLG = L_{ruột} / L_{thân}$) theo Al-Hussainy (1949).
   • Phân tích phổ thức ăn bằng phương pháp tần suất xuất hiện và phương pháp đếm - điểm của Biswas (1973).
   • Đánh giá độ no ống tiêu hóa theo thang 5 bậc (bậc 0 đến bậc 4) của Lebedev (1954).
5. Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng và sinh sản:
   • Đánh giá tương quan chiều dài - khối lượng ($W = a \cdot L^b$), hệ số điều kiện béo Fulton ($CF$) và Clark ($k$).
   • Giải phẫu tuyến sinh dục, cố định mẫu bằng dung dịch Bouin, nhuộm mô học H&E để xác định 6 giai đoạn thành thục sinh dục.
   • Xác định hệ số thành thục ($GSI = [W_{tsđ} / W_{thân}] \times 100$), sức sinh sản tuyệt đối và tương đối. Quan sát và phân chia 9 giai đoạn phát triển phôi.
6. Thực nghiệm kỹ thuật sản xuất giống và bệnh học:
   • Thử nghiệm nuôi thuần dưỡng, nuôi vỗ cá bố mẹ bằng 4 loại thức ăn (cá tạp, thức ăn tự chế, thức ăn viên công nghiệp, giun quế).
   • Kích thích sinh sản bằng các tổ hợp hormone LRHa, DOM, HCG ở các liều lượng khác nhau; so sánh phương pháp thụ tinh (khô, bán ướt, ướt); đánh giá 3 hình thức ấp trứng (thùng xốp, khay composite, bể xi măng nước chảy nhẹ).
   • Ương cá từ bột lên hương và từ hương lên giống ở các mật độ và chế độ dinh dưỡng khác nhau.
   • Phân lập vi khuẩn trên môi trường thạch dinh dưỡng (Nu), kiểm tra độc lực qua cảm nhiễm thực nghiệm theo quy trình Koch và thử tính mẫn cảm kháng sinh bằng phương pháp khuếch tán đĩa giấy kháng sinh.

Bảng tổng hợp nguồn vật liệu nghiên cứu

TT	Nội dung nghiên cứu	Số lượng mẫu (con)	Kích cỡ (cm)
1	Nghiên cứu đặc điểm phân loại	26	16,4 – 30,7
2	Nghiên cứu đặc điểm hình thái	98	13,6 – 46,1
3	Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng	521	8,4 – 59,45
4	Nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng	231	7,8 – 46,8
5	Nghiên cứu đặc điểm sinh sản	95	10,3 – 47,8
6	Nghiên cứu nuôi thuần dưỡng	150	22,61 – 22,62
7	Nghiên cứu về kỹ thuật sinh sản	84	31,5 – 45,8
8	Nghiên cứu kỹ thuật ương giống	810	2,2 – 3,96
9	Nghiên cứu về bệnh cá Ngạnh	120	15,0 – 25,0

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết toàn diện vị trí phân loại, các nghiên cứu hình thái, sinh thái học dinh dưỡng, sinh trưởng, sinh sản và di truyền của cá Ngạnh trên thế giới và ở Việt Nam. Tác giả phân tích các dẫn liệu thực nghiệm về kỹ thuật sản xuất giống trên các nhóm cá da trơn có quan hệ sinh thái gần gũi (cá Tra, cá Lăng vàng, cá Lăng chấm, cá Chiên, cá Leo, cá Ngát). Đồng thời, chương trình bày chi tiết điều kiện tự nhiên, chế độ nhiệt - mưa, mạng lưới thủy văn sông ngòi (trọng tâm là lưu vực hệ thống sông Cả/sông Lam với chiều dài 532 km, mật độ 0,7 km/km²) và hiện trạng suy giảm nguồn lợi thủy sản nước ngọt tại tỉnh Nghệ An.

Chương 2. Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết 9 nội dung nghiên cứu tương ứng với các khối vật liệu mẫu vật. Trình bày chi tiết danh mục hóa chất (formalin, cồn 70–90°, dung dịch Bouin, dung dịch axit picric, các kích dục tố HCG, LRHa, DOM), trang thiết bị phân tích (máy chụp X-quang, máy PCR Mastercycler Pro S, Nanodrop 2000, CEQ 8000, máy đo môi trường WQC-22A). Xác lập cụ thể sơ đồ khối cơ sở lý luận và các công thức toán học - thống kê sử dụng trong phân tích hình thái, sinh học phân tử, dinh dưỡng, sinh trưởng, sinh sản, ấp nở, ương nuôi và cảm nhiễm vi sinh vật học.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

1. Đặc điểm sinh học của cá Ngạnh tại Nghệ An

• Phân loại hình thái và phân tử:
  • Phân tích 26 mẫu cá qua chụp X-quang và đếm số tia vây cho thấy: số tia vây lưng $D = II, 6–7$; vây ngực $P = I, 10–12$; vây hậu môn $A = 34–39$; số đốt sống $Ver = 42–44$. Các chỉ tiêu đo đếm hình thái hoàn toàn trùng khớp với mô tả loài Cranoglanis bouderius của Ng & Kottelat (2000) và Nguyễn Văn Hảo (2005).
  • Trình tự vùng gen COI sau khi giải mã và tra cứu BLAST trên GenBank (NCBI) đạt độ tương đồng (Identity) và độ bao phủ (Coverage) tuyệt đối, khẳng định cá Ngạnh thu tại sông Lam thuộc loài Cranoglanis bouderius (Richardson, 1846).
• Phân bố và môi trường sống:
  • Cá Ngạnh phân bố chủ yếu ở tầng đáy vùng trung và hạ lưu sông Lam (Con Cuông, Tương Dương, Thanh Chương, Nam Đàn). Môi trường sống có nhiệt độ nước dao động 20,5–31,8°C, hàm lượng oxy hòa tan ($DO$) từ 4,6–7,2 mg/L, pH từ 6,8–7,9.
  • Cá giống cỡ 5–6 cm xuất hiện nhiều nhất ngoài tự nhiên vào các tháng 7, 8 và 9.
• Đặc điểm dinh dưỡng:
  • Hệ tiêu hóa gồm miệng dưới hình vòng cung, răng hàm dạng lông nhung sắc nhọn; thực quản có vách cơ dày và nhiều nếp gấp; dạ dày hình chữ J có tuyến tiêu hóa phát triển; ruột ngắn và ít nếp gấp.
  • Tỷ lệ $RLG$ dao động từ 0,72–0,91 ($RLG < 1$), khẳng định cá Ngạnh là loài ăn tạp thiên động vật.
  • Phổ thức ăn tự nhiên gồm: động vật không xương sống đáy, giáp xác (Crustacea: tôm nhỏ, Cyclops), ấu trùng côn trùng nước (Chironomidae), cá con, mảnh vụn hữu cơ và thực vật thủy sinh mục nát. Tần số xuất hiện thức ăn động vật luôn chiếm trên 70%. Độ no đạt cao nhất vào mùa xuân và giảm vào mùa sinh sản.
• Đặc điểm sinh trưởng:
  • Phương trình tương quan chiều dài ($L$) và khối lượng ($W$) của cá Ngạnh tự nhiên tuân theo quy luật tăng trưởng lũy thừa: $W = 0,0126 \cdot L^{2,984}$ ($R^2 = 0,968$).
  • Cá đạt tốc độ tăng trưởng chiều dài nhanh nhất ở năm thứ nhất (đạt chiều dài trung bình 19 cm), các năm tiếp theo giảm dần tốc độ tăng chiều dài nhưng tăng nhanh về khối lượng. Độ béo Fulton và Clark biến động theo mùa, đạt giá trị cao nhất từ tháng 1 đến tháng 3 (trước mùa sinh sản).
• Đặc điểm sinh học sinh sản:
  • Cá Ngạnh thành thục lần đầu ở tuổi 3+, cá cái có khối lượng từ 350 g trở lên (chiều dài $L > 27,5\text{ cm}$), cá đực từ 250 g trở lên.
  • Mùa vụ sinh sản trong tự nhiên kéo dài từ tháng 3 đến tháng 6 dương lịch, đỉnh cao vào tháng 4–5. Hệ số thành thục ($GSI$) của cá cái đạt cực đại vào tháng 4 (đạt 4,2–6,8%).
  • Tuyến sinh dục phát triển qua 6 giai đoạn rõ rệt; noãn bào giai đoạn IV có đường kính 0,9–1,3 mm.
  • Sức sinh sản tuyệt đối dao động từ 3.128 đến 12.500 trứng/cá cái; sức sinh sản tương đối dao động từ 10 đến 38 trứng/g cá cái.
  • Quá trình phát triển phôi trải qua 9 giai đoạn: trứng thụ tinh $\rightarrow$ giai đoạn 2 tế bào $\rightarrow$ nhiều tế bào $\rightarrow$ phôi dâu $\rightarrow$ phôi vị $\rightarrow$ hình thành tấm thần kinh $\rightarrow$ hình thành điểm mắt $\rightarrow$ ấu trùng sắp nở $\rightarrow$ cá bột.

2. Kỹ thuật sinh sản nhân tạo và ương nuôi giống

• Nuôi thuần dưỡng và nuôi vỗ:
  • Cá Ngạnh đánh bắt tự nhiên đưa vào thuần dưỡng trong ao đất và bể xi măng đạt tỷ lệ sống trên 85%.
  • Nuôi vỗ cá bố mẹ bằng thức ăn công nghiệp có hàm lượng protein 40–45% kết hợp cá tạp tươi sống cho kết quả thành thục tốt nhất: tỷ lệ cá cái thành thục đạt 91,3%, hệ số $GSI$ đạt cao nhất.
• Kỹ thuật kích thích sinh sản và ấp nở:
  • Kích dục tố hiệu quả nhất: Sử dụng hỗn hợp $LRHa + DOM$ với liều lượng $30\text{ }\mu\text{g } LRHa + 9\text{ mg } DOM/\text{kg cá cái}$; cá đực tiêm liều bằng 1/2 cá cái. Thời gian hiệu ứng sau tiêm dao động 10–14 giờ ở nhiệt độ nước 27–29°C.
  • Phương pháp thu tinh và thụ tinh: Do cá đực không vuốt được sẹ nên phải mổ lấy tinh sào nghiền nát trong dung dịch nước muối sinh lý 0,85%. Phương pháp thụ tinh khô cho kết quả thụ tinh cao nhất (66,18%), vượt trội so với thụ tinh bán ướt và ướt.
  • Kỹ thuật ấp trứng: Ấp trong bể xi măng có sục khí và tạo dòng chảy nhẹ cho tỷ lệ nở đạt cao nhất (29,5–33,0%) và tỷ lệ dị hình thấp nhất so với ấp trong khay tĩnh hoặc thùng xốp.
• Kỹ thuật ương giống:
  • Ương cá bột lên cá hương (từ 3 đến 20 ngày tuổi): Ương trong bể xi măng/composite nước chảy nhẹ, mật độ 1.000 con/m², thức ăn thích hợp nhất là động vật phù du (Moina, Cyclops) kết hợp lòng đỏ trứng và giun chỉ (Tubifex), tỷ lệ sống đạt 42,5–52,8%.
  • Ương cá hương lên cá giống (từ 20 đến 60 ngày tuổi): Mật độ ương 300 con/m², sử dụng thức ăn kết hợp giun chỉ và thức ăn công nghiệp dạng mảnh 40% protein, cá đạt chiều dài 10–12 cm, tỷ lệ sống đạt trên 65%.

3. Nghiên cứu bệnh học cá Ngạnh

• Phân lập được 2 loài vi khuẩn chính gây bệnh lở loét và xuất huyết trên cá Ngạnh nuôi nhốt là Aeromonas hydrophila và Edwardsiella ictaluri.
• Thử nghiệm cảm nhiễm nhân tạo khẳng định độc lực của các chủng vi khuẩn phân lập (gây chết cá với các bệnh tích đặc trưng như hoại tử da, lở loét vây, trắng mang và tích dịch xoang bụng).
• Kết quả kháng sinh đồ: Các chủng vi khuẩn phân lập mẫn cảm cao với Doxycycline, Florfenicol, Norfloxacin và kháng với Ampicillin, Tetracycline.

4. Đề xuất quy trình công nghệ sản xuất giống

Luận án tổng hợp và chuẩn hóa bảng thông số kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh gồm 5 công đoạn: Tiêu chuẩn chọn cá bố mẹ $\rightarrow$ Chế độ nuôi vỗ $\rightarrow$ Kỹ thuật tiêm hormone và thụ tinh khô $\rightarrow$ Kỹ thuật ấp trứng dòng chảy $\rightarrow$ Chế độ ương nuôi cá bột lên giống.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học

1. Cung cấp bộ dữ liệu có hệ thống, chuẩn xác về mặt phân loại học đối với loài cá Ngạnh (Cranoglanis bouderius) phân bố tại lưu vực sông Lam (Nghệ An) thông qua việc kết hợp các chỉ tiêu hình thái đo đếm, chụp X-quang đếm đốt sống và giải trình tự gen mã vạch di truyền COI ty thể.
2. Bổ sung các dẫn liệu khoa học hoàn chỉnh về cấu tạo giải phẫu, mô học cơ quan tiêu hóa, chỉ số $RLG$, phổ thức ăn tự nhiên và tập tính bắt mồi; chứng minh cá Ngạnh là loài ăn tạp thiên động vật.
3. Xác định quy luật sinh trưởng tương quan dài - khối lượng, biến động độ béo Fulton/Clark, cấu trúc mô học tuyến sinh dục qua 6 giai đoạn, tuổi thành thục lần đầu ($3+$), mùa vụ sinh sản (tháng 3–6), sức sinh sản và các giai đoạn phát triển phôi của cá Ngạnh ngoài tự nhiên và trong điều kiện nuôi.
4. Lần đầu tiên công bố danh tính tác nhân vi khuẩn gây bệnh chính (Aeromonas hydrophila, Edwardsiella ictaluri) và tính mẫn cảm kháng sinh của vi khuẩn trên cá Ngạnh tại Nghệ An.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Xác lập thành công quy trình kỹ thuật thuần dưỡng cá Ngạnh hoang dã sang điều kiện nuôi nhốt trong ao và bể với tỷ lệ sống cao.
2. Hoàn thiện công thức kích thích sinh sản nhân tạo sử dụng tổ hợp $LRHa + DOM$, kỹ thuật mổ lấy tinh sào thụ tinh khô và ấp trứng dòng chảy nhẹ.
3. Xác định mật độ ương và chế độ dinh dưỡng tối ưu cho hai giai đoạn ương cá bột lên cá hương và cá hương lên cá giống, giải quyết tình trạng thiếu hụt con giống nhân tạo.
4. Đưa ra phác đồ phòng trị bệnh vi khuẩn bằng các loại kháng sinh mẫn cảm và biện pháp quản lý môi trường nước nuôi.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Áp dụng rộng rãi các thông số kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh đã được kiểm chứng vào các trại sản xuất giống thủy sản tại tỉnh Nghệ An và các tỉnh Bắc Trung Bộ.
• Xây dựng vùng bảo tồn và thả tái tạo đàn cá Ngạnh giống hàng năm tại các lưu vực sông Lam, sông Cả nhằm phục hồi quần thể loài quý hiếm này trong tự nhiên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Địa bàn thu mẫu và thực nghiệm mới tập trung chính tại lưu vực sông Lam và các trạm thực nghiệm tại Nghệ An, chưa bao phủ toàn bộ các lưu vực sông khác ở miền Trung.
• Do cá đực không thể vuốt sẹ tự nhiên như các loài cá khác nên phải hy sinh cá đực để mổ lấy tuyến tinh, làm hạn chế hiệu suất tái sử dụng cá bố mẹ qua các chu kỳ sinh sản.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Nghiên cứu hoàn thiện quy trình nuôi thương phẩm cá Ngạnh thâm canh trong ao đất và lồng bè trên sông, hồ chứa lớn.
• Thử nghiệm các biện pháp kỹ thuật mới nhằm kích thích cá đực tiết sẹ tự nhiên hoặc bảo quản đông lạnh tinh dịch cá Ngạnh để không phải tiêu hủy cá đực khi cho đẻ.
• Nghiên cứu nhu cầu dinh dưỡng chi tiết (axit amin, axit béo, tỷ lệ đạm/năng lượng tối ưu) để sản xuất thức ăn viên công nghiệp chuyên biệt cho từng giai đoạn sinh trưởng của cá Ngạnh.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cao cho các đối tượng và lĩnh vực sau:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Động vật học, Thủy sản, Sinh học môi trường:
   • Tham khảo phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa hình thái học truyền thống, phim chụp X-quang và kỹ thuật sinh học phân tử (DNA barcoding) bằng mồi FishF1/FishR1.
   • Sử dụng các số liệu mô học giải phẫu tiêu hóa và tuyến sinh dục, tương quan $W-L$, biến động $GSI$ làm dẫn liệu đối sánh học thuật cho họ Cranoglanididae và bộ Siluriformes.
2. Kỹ sư thủy sản, cán bộ kỹ thuật tại các trung tâm giống và trang trại thủy sản:
   • Áp dụng trực tiếp các thông số kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ (đạm 40–45%), liều lượng kích dục tố ($30\text{ }\mu\text{g } LRHa + 9\text{ mg } DOM/\text{kg}$), phương pháp thụ tinh khô và chế độ thức ăn/mật độ ương nuôi cá bột, cá hương.
   • Vận dụng kết quả kháng sinh đồ để phòng trị bệnh lở loét, xuất huyết do vi khuẩn Aeromonas và Edwardsiella gây ra.
3. Cơ quan quản lý bảo tồn thiên nhiên và nguồn lợi thủy sản:
   • Cung cấp cơ sở khoa học định lượng phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn nguồn gen, đánh giá trữ lượng và xây dựng kế hoạch phục hồi các loài cá bản địa có nguy cơ nguy cấp thuộc Danh mục Đỏ tại khu vực Bắc Trung Bộ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã sử dụng những bằng chứng khoa học nào để định danh chính xác loài cá Ngạnh tại Nghệ An?

Tác giả đã kết hợp ba phương pháp độc lập:

• Đo đếm 17 chỉ tiêu hình thái học theo tiêu chuẩn Pravdin (1963).
• Chụp X-quang 26 mẫu cá xác định số đốt sống ($Ver = 42–44$) và số tia vây hậu môn ($A = 34–39$).
• Giải trình tự đoạn gen COI ty thể bằng cặp mồi FishF1/FishR1 và so sánh đối chiếu bằng công cụ BLAST trên cơ sở dữ liệu GenBank (NCBI), cho kết quả hoàn toàn trùng khớp với loài Cranoglanis bouderius (Richardson, 1846).

2. Đặc điểm dinh dưỡng và thức ăn tự nhiên của cá Ngạnh được xác định như thế nào?

Cá Ngạnh có miệng dưới, răng hàm sắc nhọn, chỉ số chiều dài ruột/chiều dài thân $RLG$ dao động từ 0,72–0,91 ($RLG < 1$), dạ dày hình chữ J có vách cơ phát triển. Kết quả giải phẫu ống tiêu hóa cho thấy cá ăn tạp thiên động vật; phổ thức ăn gồm giáp xác, ấu trùng côn trùng đáy, cá con và mảnh vụn hữu cơ, trong đó thức ăn nguồn gốc động vật luôn chiếm tỷ lệ tần số xuất hiện trên 70%.

3. Mùa vụ sinh sản và sức sinh sản của cá Ngạnh ngoài tự nhiên tại sông Lam ra sao?

Cá Ngạnh thành thục lần đầu ở tuổi 3+ (cá cái khối lượng $> 350\text{ g}$, dài $> 27,5\text{ cm}$). Mùa vụ sinh sản diễn ra từ tháng 3 đến tháng 6 hàng năm, tập trung cao điểm vào tháng 4 và tháng 5 với hệ số thành thục $GSI$ đạt 4,2–6,8%. Sức sinh sản tuyệt đối đạt 3.128–12.500 trứng/cá cái, sức sinh sản tương đối đạt 10–38 trứng/g cá cái.

4. Công thức kích dục tố và phương pháp thụ tinh nào cho hiệu quả sinh sản nhân tạo cao nhất?

Tổ hợp kích dục tố tối ưu là $30\text{ }\mu\text{g } LRHa + 9\text{ mg } DOM/\text{kg cá cái}$ (cá đực dùng liều bằng 50% cá cái). Do cá đực không vuốt được sẹ nên phải mổ lấy tinh sào pha dịch muối sinh lý 0,85%. Phương pháp thụ tinh khô cho tỷ lệ thụ tinh cao nhất (66,18%), ấp trong bể xi măng có dòng chảy nhẹ cho tỷ lệ nở đạt 29,5–33,0%.

5. Những tác nhân vi khuẩn gây bệnh nào đã được phát hiện và chúng mẫn cảm với loại kháng sinh nào?

Luận án phân lập được hai loài vi khuẩn chính gây bệnh xuất huyết, hoại tử lở loét trên cá Ngạnh là Aeromonas hydrophila và Edwardsiella ictaluri. Kết quả thử nghiệm kháng sinh đồ cho thấy các chủng vi khuẩn này mẫn cảm cao với Doxycycline, Florfenicol, Norfloxacin và có hiện tượng kháng với Ampicillin, Tetracycline.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Đình Vinh là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam về đặc điểm sinh học và kỹ thuật sản xuất giống cá Ngạnh (Cranoglanis bouderius). Tác giả đã định danh chính xác loài bằng hình thái, X-quang đốt sống và mã vạch phân tử COI, đồng thời làm sáng tỏ các đặc tính sinh học dinh dưỡng, sinh trưởng, sinh sản ngoài tự nhiên tại lưu vực sông Lam. Quan trọng hơn, luận án đã xây dựng thành công các thông số kỹ thuật cốt lõi trong nuôi thuần dưỡng, nuôi vỗ cá bố mẹ, kích thích sinh sản bằng hormone, ấp nở trứng và ương nuôi cá giống. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn vững chắc cho công tác bảo tồn nguồn gen bản địa quý hiếm cũng như phát triển nghề nuôi đối tượng thủy sản mới tại tỉnh Nghệ An và khu vực Bắc Trung Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số đặc điểm sinh học của cá Ngạnh 1. Vị trí phân loại Cá Ngạnh được phân loại như sau: Ngành động vật có dây sống: Chordata Lớp cá vây tia: Actinopterygii Bộ cá Nheo: Siluriformes Họ cá Ngạnh: Cranoglanididae Giống cá Ngạnh: Cranoglanis Loài cá Ngạnh: Cranoglanis bouderius (Richardson, 1846) Tên tiếng Anh: Helmet catfish Tên đồng vật: Bagrus bouderius Richardson, 1846; Macrones sinensis Bleeker, 1873; Cranoglanis sinensis Peters, 1880.

Tên thường gọi: cá Ngạnh (cá lớn), cá Ngạnh thon (Nguyễn Văn Hình 1. Cá Ngạnh trưởng thành Hảo, 2005). Đặc điểm hình thái Theo Nguyễn Văn Hảo (2005) khi phân tích 03 mẫu cá thể cá Ngạnh thu ở sông Bằng Giang (Cao Bằng) và sông Kỳ Cùng (Lạng Sơn) có một số chỉ tiêu hình thái như sau: L=238-243 mm, L0= 198-205 mm, D=5-6; A= 27-35; P=I, 10-11; V= 1,10-11; C= 16; L0= 4,21-4,27 H= 3,87-4,13 T= 7,07-7,33 Icd= 11,39-12,38 ccd. H= 1,68-1,71 chiều rộng thân = 2,67 – 2,94h OO= 2,3O.

Thân tròn trơn láng. Phần đầu dẹp bằng, thân và đuôi dẹp bên. Viền lưng cong không đều, từ vây lưng tới mõm vát chéo thẳng; từ sau vây lưng gần như thẳng, đến vây mỡ cong xuống. Viền bụng từ mút mõm đến trước vây lưng gần vạt chéo, đến 6 hậu môn cong và đến cán đuôi thóp ngắn.

Phần đầu nhìn từ phía lưng lồi, mút trước hơi hình lưỡi cày. Mõm bẹp, mút hơi hẹp và nhọn, chiều rộng bằng chiều dài. Lỗ mũi trước tiếp cận với mút mõm, nằm gần cạnh phía trong gốc râu hàm, cách xa lỗ mũi sau. Lỗ mũi sau cách lỗ mũi trước bằng ½ lần tới viền trước mắt, phía trước mọc râu mũi.

Mắt lớn, nằm bên và ở chính giữa phần đầu; nhìn từ mặt bụng có thể nhìn thấy phần nhãn cầu.Khoảng cách hai mắt rộng lồi. Có một rãnh nông chạy từ đỉnh chẩm kéo dài quá mắt, phần ngang mắt rất rộng. Miệng dưới nằm sát mút mõm, hướng ngang, hình cong nông, chiều rộng bằng chiều rộng đầu ở nơi đó. Môi dưới phát triển hơn môi trên.

Rãnh sau môi dưới sâu, ngắt quãng ở giữa, độ rộng bằng đường kính mắt. Răng trên hai hàm sắc, nhọn. Râu mũi gốc to, mút cuối quá viền mắt. Râu hàm to bẹt, kéo dài chưa tới gốc vây ngực.

Râu cằm ngoài tới quá gốc vây ngực. Râu cằm trong ngắn hơn, chỉ tới phần lõm của mép mang [22]. Vây lưng rất cao, dài hơn chiều dài đầu và hơn chiều cao thân; gai vây ngắn hơn tia phân nhánh, mé trước sần sùi, mé sau có răng cưa rắn chắc; khởi điểm cách sau mút cuối xương thìa khoảng 1,5 lần đường kính mắt, tới mút mõm bằng tới khởi điểm vây mỡ hoặc quá một ít. Vây mỡ ngắn, khởi điểm không rõ ràng, ước thiên về nửa sau của gốc vây hậu môn, mút sau tự do.

Vây hậu môn có gốc dài tương đương với khoảng cách giữa vây ngực và vây bụng (PV), khoảng cách từ khởi điểm vây hậu môn (A) tới gốc vây đuôi bằng khoảng cách từ A tới khởi điểm vây ngực, viền vây hơi bằng. Vây ngực có khởi điểm ở dưới qua lỗ mang, tới mút mõm ngắn hơn tới khởi điểm vây bụng. Tia gai vây ngực mé trước có răng cưa yếu, mé sau răng cưa sắc. Vây bụng nhỏ, khởi điểm tới mút mõm bằng tới gốc vây đuôi, mút sau vượt qua khởi điểm vây hậu môn.

Hậu môn cách vây hậu môn bằng 1/3 khoảng cách giữa vậy bụng và vây hậu môn (VA). Vây đuôi phân thùy sâu, mút nhọn, thùy trên dài hơn. Gai chấm trên phía lưng thô ráp, tiếp xúc với gốc vây lưng. Mút sau của phần nhô xương thìa nhọn dài bằng 2/3 vây ngực.

Phần bụng sau vây bụng hơi lồi. Đường bên hoàn toàn từ phía trên lỗ mang kéo dài ngang bằng đến gốc vây đuôi, hai bên phân nhánh dạng ống ngắn. Vây hậu môn phủ da ở gốc chiếm khoảng ½ chiều cao vây. Lưng đầu xám đen, thân nhạt dần, bụng trắng nhạt.

Các vây có gốc xám nhạt, ngọn xám đen. Các râu màu đen, còn râu cằm trắng trong [22]. Đặc điểm phân bố Cá Ngạnh - Cranoglanis bouderius (Richardson, 1846) là một loài đặc hữu trong hệ thống sông Châu Giang (Pearl river) (Quảng Châu), hệ thống kênh mương ở đảo Hải Nam (Trung Quốc), sông Hồng (Việt Nam). Cá Ngạnh cũng phân bố Nam Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây thuộc hệ thống sông Tây Giang và Vân Nam) [22].

Ở Việt Nam, cá Ngạnh loài đặc trưng cho khu hệ được bắt gặp ở tất cả các hệ thống sông từ miền Bắc đến miền Nam Trung Bộ, không gặp ở miền Nam. Giới hạn thấp nhất về phía Nam biết được của loài cá này là sông Trà Khúc- Quảng Ngãi [16]. Ở Nghệ An, cá Ngạnh được thu thập trên lưu vực sông Lam thuộc khu vực các huyện: Con Cuông, Tương Dương, Nam Đàn, Nghĩa Đàn, … Nhưng nguồn lợi cá Ngạnh tự nhiên đang giảm mạnh do áp lực khai thác và thay đổi cấu trúc thủy vực làm thay đổi bãi đẻ, vùng phân bố của cá. Cá sống ở tầng đáy và kề đáy, cá thích sống ở nơi nước chảy vừa hoặc chậm, đáy nhiều bùn cát.

Cá thường sống thành từng đàn và thường thấy ở vùng hạ lưu nhiều hơn trung và thượng lưu các sông [22]. Đặc điểm dinh dưỡng Cá Ngạnh thuộc nhóm ăn tạp nên thành phần thức ăn đa dạng. Thức ăn chủ yếu là các động vật không xương sống, côn trùng, cá con. Trong ống tiêu hóa của cá còn gặp một số loài động vật nhỏ thuộc nhóm giáp xác Crustaceae (Cyclops, Ostrracoda,.), ấu trùng côn trùng.

Ngoài ra, cá còn ăn các nguyên sinh động vật, ấu trùng giáp xác, thực vật, các mảnh vụn hữu cơ lắng đọng và cả động thực vật thượng đẳng. Cá Ngạnh có tập tính kiếm ăn cả ban ngày và ban đêm, ở những nơi nước trong. Cá thường bơi theo đàn để kiếm mồi, thường vào ban đêm [22]. Chiều dài ruột của cá Ngạnh tăng dần theo tuổi, song chỉ ngắn hơn chiều dài thân một ít.

Cá tích cực kiếm mồi nên dạ dày thường có độ no cao. Chúng hay tập trung ở các bến phà, bến cá ven sông và ăn các chất cặn bạ của con người và súc vật thải ra sông. Thành phần thức ăn thay đổi theo kích thước cá, theo mùa vụ và phụ thuộc vào nơi sống. Ở những vùng hạ lưu, cá có kích thước lớn, ngoài mảnh vụn hữu cơ, rau, quả,.

thì trong ống tiêu hóa còn bắt gặp đa số là Annelides, Decapoda, Mollusca. Đặc điểm sinh trưởng Cá Ngạnh có kích thước trung bình, con lớn nhất nặng 1,5 kg. Cá 1 năm có thể đạt chiều dài 15,5-21,0 cm, trung bình khoảng 19 cm; năm thứ 2, tăng trưởng bằng 31,4 % năm đầu, còn các năm sau tăng trưởng chỉ từ 19-23% [22]. Nhìn chung, cá có tốc độ tăng trưởng lớn, năm sau giảm dần về chiều dài, nhưng lớn nhanh về khối lượng.

Sinh trưởng chiều dài có liên quan đến sự biến động của độ béo Fulton và độ béo Clark. Độ béo của cá Ngạnh tăng khi chiều dài cá tăng và đạt lớn nhất ở nhóm tuổi 5+, ngoài ra còn phụ thuộc các mùa trong năm. Thông thường, từ tháng 01 đến tháng 3 cá béo nhất. Đặc điểm sinh sản Cá đạt tuổi 3+ bắt đầu tham gia sinh sản.

Cá phát triển và thành thục tuyến sinh dục vào cuối mùa Đông, mùa vụ sinh sản vào khoảng từ tháng 3 đến 6 hàng năm, cá giống cỡ 5-6 cm thường xuất hiện vào khoảng tháng 7-9 hàng năm [22]. Cá Ngạnh đẻ trứng trong hang hốc tự nhiên hoặc tự đào hố ở đáy đất. Cá bố mẹ bảo vệ trứng và con cái ở nơi đẻ, thời điểm này cá rất dữ. Sức sinh sản của cá không cao, cá ở kích thước 27,5-42,5 cm đẻ được 300-12.500 trứng/cá thể, sức sinh sản tương đối là 10-23 trứng/g cá.

Kích thước trứng 0,9-1,3 mm chiếm 50- 95% tổng số lượng trứng. Tình hình nghiên cứu về cá Ngạnh trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình nghiên cứu cá Ngạnh trên thế giới a) Các nghiên cứu về tên loài trong chi cá Ngạnh: Năm 1846, lần đầu tiên Richardson đã mô tả cá Ngạnh (Cranoglanis bouderius hay C. sinensis) như là loài Bagrus bouderius dựa trên một bức tranh sơn dầu của Trung Quốc [91].

Đến năm 1880, Peter đã mô tả giống Cranoglanis cùng với một loài mới, Cranoglanis sinensis. Loài này có đặc điểm chính là có đầu lớn, thân dài vừa phải, không vẩy. Vây lưng và vây ngực thường có ngạnh cứng, nhớt phủ ở da, vây có độc tố gây đau nhức cho người bị châm [90]. Cả Cranoglanis henrici và C.

9 multiradiatus đều có mấu lồi rộng hơn, vây hậu môn dài hơn (30,2 – 35,0% SL so với 27,6 – 30,0), với nhiều tia nhánh hơn (34 – 39 so với so với 28- 32), và có nhiều đốt sống hơn C. Hai loài này lại không giống nhau, trong đó C. henrici có miệng rộng hơn (34,5 - 36,4% HL so với 30,8) và đôi mắt bố trí xa nhau hơn C. A - mặt trái mấu lồi của Cranoglanis henrici, 143,3 mm SL; B - mặt trái mấu lồi của C.

bouderius, 146,0 mm SL. và Kottelat ) A B Hình 1. Nhìn mặt dưới đầu. A- Cranoglanis henrici, 197,8 mm SL; B- C.

multiradiatus, 187,6 mm SL. và Kottelat ) Năm 1926 đến năm 1927, Koller đã mô tả một loài cá ở đảo Hải Nam (Trung Quốc) và đưa ra giống mới Pseudotropichthys với loài điển hình Pseudotropichthys multiradiatus, nhưng kết quả nghiên cứu của ông đã không so sánh với các loài thuộc giống Cranoglanis và lại xếp giống mới Pseudotropichthys vào phân họ Bagrinae [85]. Năm 1931, Myer đã thống nhất giống Pseudotropichthys với giống Cranoglanis và đưa ra họ mới Cranoglanididae (Myers, 1931). Tuy vậy, ông không đưa ra được vị trí của giống này trong một vài họ đã biết.

Do đó, Myer đã đặt tên họ mới là Cranoglanididae và đã được một số tác giả khác công nhận như Mo T. Herre (1934) đã hoài nghi về loài cá Ngạnh có nguồn gốc ở Hồng Kông. Dựa 10 trên các dữ liệu cơ bản về mẫu ở tỉnh Quảng Tây (Quảng Châu - Trung Quốc). Ông cho rằng nguồn gốc của cá Ngạnh là ở tỉnh Quảng Châu.

Tuy nhiên, ông tin rằng giống Cranoglanis không xuất hiện ở các đảo gần biển, đặc biệt là mẫu của Koller thu thập ở đảo Hải Nam. Mặc dù thực tế là cá Ngạnh xuất hiện phổ biến ở sông Tây Giang (West river) - một nhánh của sông Châu Giang và các nhánh của sông này, sông Fu ở Quảng Châu-Trung Quốc [83]. Jayaram (1955) đã thống nhất gộp 2 loài C. sinensis thành 2 loài C.

multiradiatus đã được coi là hai loài riêng biệt [84]. Bleeker (1973) đã mô tả Macrones sinensis trên một bức tranh vẽ ở Trung Quốc và được Jayaram & Boeseman (1976) chỉ ra chính là loài thuộc giống Cranoglanis [84] Eschmeyer (1998) cho rằng phân bố chuẩn của C. sinensis ở gần Hồng Kông.