Luận án tiến sĩ về nâng cao chất lượng và phát triển bền vững ngành thủy sản Việt Nam

Ngành thủy sản Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong những năm qua. 209 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2011.

• Tác giả: Nguyễn Kim Phúc
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Nhâm
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Tăng Cường Chất Lượng Và Phát Triển Bền Vững Ngành Thủy Sản Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG NGÀNH THỦY SẢN
• 1.1. Các quan điểm về chất lượng tăng trưởng kinh tế
• 1.2. Tăng trưởng và chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản
• 1.3. Hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản
• 1.4. Đặc điểm ngành thủy sản và các yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng tăng trưởng
• 1.5. Kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc duy trì tốc độ tăng trưởng thủy sản cao suốt 20 năm qua
• 1.6. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG NGÀNH THỦY SẢN VIỆT NAM, TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN THỦY SẢN
• 2.1. Hệ sinh thái biển Việt Nam
• 2.2. Khái quát thực trạng tăng trưởng ngành thủy sản
• 2.3. Phân tích chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản
• 2.4. Đánh giá chung về chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam thời gian qua và nguyên nhân
• 2.5. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG NGÀNH THỦY SẢN VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020
• 3.1. Quan điểm, phương hướng và mục tiêu nâng cao chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản đến năm 2020
• 3.2. Các giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam
• 3.3. Tóm tắt chương 3
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chất lượng và phát triển bền vững ngành thủy sản Việt Nam

Ngành thủy sản Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong những năm qua. Với vị trí địa lý thuận lợi và nguồn tài nguyên phong phú, Việt Nam đã trở thành một trong những nước xuất khẩu thủy sản hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, để duy trì và nâng cao chất lượng thủy sản, cần có những giải pháp đồng bộ nhằm phát triển bền vững. Bài viết này sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng và phát triển bền vững của ngành thủy sản.

1.1. Đặc điểm nổi bật của ngành thủy sản Việt Nam

Ngành thủy sản Việt Nam bao gồm nhiều lĩnh vực như khai thác, nuôi trồng và chế biến. Đặc biệt, nuôi trồng thủy sản đã trở thành một trong những lĩnh vực chủ lực, đóng góp lớn vào GDP. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với nhiều thách thức về môi trường và chất lượng sản phẩm.

1.2. Vai trò của ngành thủy sản trong nền kinh tế

Ngành thủy sản không chỉ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế mà còn tạo ra hàng triệu việc làm cho người dân. Xuất khẩu thủy sản đã mang lại nguồn thu ngoại tệ lớn, giúp cải thiện đời sống cho nhiều hộ gia đình nông thôn.

II. Những thách thức trong việc nâng cao chất lượng thủy sản

Mặc dù ngành thủy sản Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, chất lượng sản phẩm và quản lý nguồn lợi thủy sản đang đặt ra nhiều áp lực cho ngành. Để phát triển bền vững, cần có những giải pháp hiệu quả nhằm khắc phục những vấn đề này.

2.1. Ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến chất lượng thủy sản

Ô nhiễm môi trường từ các hoạt động sản xuất và sinh hoạt đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng thủy sản. Nguồn nước ô nhiễm không chỉ làm giảm năng suất nuôi trồng mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.

2.2. Quản lý nguồn lợi thủy sản chưa hiệu quả

Việc quản lý nguồn lợi thủy sản còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng khai thác quá mức. Điều này không chỉ làm cạn kiệt nguồn lợi mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành.

III. Phương pháp nâng cao chất lượng thủy sản bền vững

Để nâng cao chất lượng thủy sản và phát triển bền vững, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc áp dụng công nghệ chế biến tiên tiến và quản lý chất lượng sản phẩm sẽ giúp cải thiện giá trị gia tăng cho sản phẩm thủy sản.

3.1. Ứng dụng công nghệ trong nuôi trồng thủy sản

Công nghệ nuôi trồng hiện đại như nuôi thủy sản thông minh và tự động hóa sẽ giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong nuôi trồng cũng là một yếu tố quan trọng.

3.2. Quản lý chất lượng sản phẩm thủy sản

Quản lý chất lượng sản phẩm từ khâu nuôi trồng đến chế biến và tiêu thụ là rất cần thiết. Việc áp dụng các tiêu chuẩn như HACCP và GMP sẽ giúp đảm bảo an toàn thực phẩm và nâng cao uy tín sản phẩm trên thị trường quốc tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong ngành thủy sản

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp quản lý và công nghệ mới trong ngành thủy sản đã mang lại kết quả tích cực. Các mô hình nuôi trồng bền vững đã được triển khai thành công tại nhiều địa phương, góp phần nâng cao chất lượng thủy sản và bảo vệ môi trường.

4.1. Mô hình nuôi trồng bền vững tại Việt Nam

Một số mô hình nuôi trồng bền vững đã được áp dụng thành công, giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Các mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và nguồn lợi thủy sản.

4.2. Kết quả nghiên cứu về chất lượng thủy sản

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng công nghệ mới trong chế biến và bảo quản thủy sản đã giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế và tăng khả năng cạnh tranh.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của ngành thủy sản Việt Nam

Ngành thủy sản Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Để phát triển bền vững, cần có sự đồng bộ trong các chính sách và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng thủy sản. Tương lai của ngành phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới của các doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

5.1. Triển vọng phát triển ngành thủy sản

Với tiềm năng lớn từ nguồn tài nguyên và thị trường, ngành thủy sản Việt Nam có thể phát triển mạnh mẽ nếu biết khai thác và quản lý hiệu quả. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy ngành.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững ngành thủy sản cần tập trung vào việc bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển nguồn nhân lực. Sự hợp tác giữa các bên liên quan sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của ngành.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Kim Phúc, thực hiện năm 2011 tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phan Thị Nhiệm, nghiên cứu chuyên sâu về đề tài: "Nâng cao chất lượng tăng trưởng ngành Thủy sản Việt Nam" (Chuyên ngành Kinh tế phát triển, mã số: 62.01).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Từ năm 1986 đến giai đoạn 2008–2010, ngành thủy sản Việt Nam đạt được tốc độ tăng trưởng cao trên tất cả các lĩnh vực: khai thác, nuôi trồng, chế biến thương mại và xuất khẩu. Tỷ lệ đóng góp của ngành trong Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) đạt khoảng 3,95%; tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 8,03%/năm về tổng sản lượng và 18,59%/năm về giá trị xuất khẩu. Ngành thủy sản đứng vị trí thứ tư về kim ngạch xuất khẩu của cả nước (sau dầu thô, da giày, dệt may) và đưa Việt Nam vào danh sách 10 quốc gia xuất khẩu thủy sản hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, tăng trưởng của ngành chủ yếu dựa trên mở rộng quy mô theo chiều rộng và bộc lộ nhiều hạn chế nội tại:

• Đối tượng nuôi trồng chưa đa dạng, tập trung chủ yếu vào tôm sú và cá tra (chiếm 60–65% tổng sản lượng nuôi trồng).
• Diện tích nuôi quảng canh và quảng canh cải tiến chiếm tới 93% tổng diện tích mặt nước nuôi trồng.
• Tỷ trọng sản phẩm có giá trị gia tăng chỉ chiếm khoảng 35% trong tổng sản lượng thủy sản xuất khẩu.
• Phương tiện khai thác công suất trên 90 CV tăng bình quân 13%/năm (giai đoạn 2001–2008) nhưng năng suất đánh bắt trên một đơn vị công suất khai thác có xu hướng giảm.
• Nguồn lợi thủy sản ven bờ suy giảm, dịch bệnh và ô nhiễm môi trường nước diễn biến phức tạp, đời sống ngư dân còn nhiều khó khăn, cơ cấu nghề nghiệp chưa hợp lý.

Thực trạng này phản ánh chất lượng tăng trưởng của ngành thủy sản chưa cao và thiếu tính bền vững. Do đó, luận án được thực hiện nhằm giải quyết yêu cầu cấp thiết về chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu.

Mục tiêu và nội dung nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Hệ thống hóa và vận dụng lý luận về chất lượng tăng trưởng kinh tế để làm sáng tỏ chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản cùng hệ thống tiêu chí đánh giá; phân tích, đánh giá thực trạng chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản giai đoạn 1990–2008; nhận diện các cơ hội, thách thức trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế; đề xuất hệ thống giải pháp chủ yếu nâng cao chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam đến năm 2020.

Nội dung nghiên cứu:

1. Nghiên cứu tổng quan lý luận về chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản trên cơ sở lý luận và thực tiễn về chất lượng tăng trưởng kinh tế.
2. Phân tích thực trạng chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản giai đoạn 1990–2008, chỉ ra cơ hội và thách thức trong bối cảnh hội nhập kinh tế thế giới.
3. Đánh giá định lượng sự đóng góp của các yếu tố đầu vào gồm vốn ($K$), lao động ($L$) và năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$) tác động tới tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam.
4. Đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam đến năm 2020.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết 8 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Chất lượng tăng trưởng kinh tế là gì?
2. Chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản là gì?
3. Các tiêu chí đánh giá chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản bao gồm những nhóm tiêu chí nào?
4. Các nhân tố nào ảnh hưởng đến chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản?
5. Vai trò và sự đóng góp của các yếu tố đầu vào đối với tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam như thế nào?
6. Kết quả của quá trình tăng trưởng ngành thủy sản thời gian qua có hiệu quả không?
7. Cơ cấu của ngành thủy sản thời gian qua đã hiệu quả và hợp lý chưa? Sản xuất thủy sản có tính cạnh tranh không?
8. Cần thực hiện các giải pháp nào để nâng cao chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Lý luận và thực tiễn về chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam.
• Phạm vi không gian và lĩnh vực: Tập trung vào ngành thủy sản Việt Nam. Theo hệ thống thống kê quốc gia hiện hành tại thời điểm nghiên cứu, các số liệu tổng hợp của ngành thủy sản (sản lượng, giá trị sản xuất, giá trị tăng thêm, vốn đầu tư, lao động) chủ yếu tính trên hai lĩnh vực hoạt động chính là khai thác thủy sản và nuôi trồng thủy sản.
• Phạm vi thời gian: Số liệu phân tích thực trạng tập trung chủ yếu trong giai đoạn 1990–2008 (chuỗi dữ liệu thứ cấp mở rộng từ 1980/1986 đến 2008); định hướng và giải pháp đề xuất đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Luận án điểm lại các mô hình và lý thuyết tăng trưởng kinh tế thế giới:

• Các mô hình tăng trưởng truyền thống: Mô hình của Hagen nhấn mạnh yếu tố phi kinh tế; mô hình Harrod - Domar nhấn mạnh yếu tố vốn; Parker nhấn mạnh nguồn lực; Joseph Schumpeter và Robert Solow (1956) nhấn mạnh yếu tố công nghệ và tiến bộ kỹ thuật; Paul Rosenstein-Rodan nhấn mạnh vấn đề quy mô; Theodore Schultz nhấn mạnh đầu tư nguồn nhân lực; Walt Rostow phân tích các giai đoạn tăng trưởng kinh tế.
• Lý thuyết chất lượng tăng trưởng: Simon Kuznets (1971) với mô hình tăng trưởng hiện đại gắn với công nghệ và thay đổi thể chế; Yujiro Hayami (1998) phân biệt "tăng trưởng kiểu Marx" (dựa vào tích lũy vốn vật chất) và "tăng trưởng kiểu Kuznets" (dựa vào cải tiến công nghệ và vốn con người), cảnh báo nguy cơ rơi vào bẫy giảm hiệu suất của vốn; Robert Lucas (1988, 1993) cùng trường phái tăng trưởng nội sinh khẳng định vai trò lan tỏa của tri thức và vốn nhân lực.
• Nghiên cứu về tính bền vững và phúc lợi: Vinod Thomas, Mansoor Dailami và Ashok Dhareshwar (2004) định nghĩa chất lượng tăng trưởng dựa trên khả năng duy trì tốc độ tăng trưởng dài hạn gắn với cải thiện bền vững và xóa đói giảm nghèo; Amartya Sen (1999) và Joseph Stiglitz (2000) tiếp cận chất lượng tăng trưởng qua năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$), hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường sinh thái, củng cố thể chế dân chủ và phân phối phúc lợi xã hội; các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Tổ chức Oxfam về đánh thuế môi trường và phân bổ tài nguyên.
• Mối quan hệ giữa thể chế và tăng trưởng: Seymour Martin Lipset, Robert Dahl và Samuel Huntington chỉ ra vai trò của thể chế dân chủ, tính minh bạch và sự tham gia của cộng đồng trong duy trì ổn định kinh tế dài hạn.

Các hướng nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu về chất lượng tăng trưởng kinh tế được tác giả tổng thuật theo các nhóm quan điểm:

• Phan Ngọc Trung: Xác định chất lượng tăng trưởng qua 3 nội dung gồm $TFP$ cao duy trì tăng trưởng dài hạn, tăng trưởng gắn với bảo vệ môi trường sinh thái và kết hợp tăng trưởng với tiến bộ, công bằng xã hội.
• Trần Đào (Tổng cục Thống kê): Đánh giá chất lượng tăng trưởng qua phân tích yếu tố đầu vào, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mức độ xuất nhập khẩu, hiệu quả kinh tế chung và tác động môi trường.
• Nguyễn Thị Tuệ Anh và Lê Xuân Bá: Tiếp cận chất lượng tăng trưởng theo tính liên tục của quá trình tái sản xuất xã hội, quản lý phân bổ nguồn lực đầu vào, nâng cao chất lượng sống đầu ra và bảo vệ sinh thái.
• Lê Huy Đức (2004): Tiếp cận chất lượng tăng trưởng là khái niệm định tính phản ánh nội dung bên trong (hiệu quả, tính hiện đại, tính ổn định bền vững, tính cân đối) phân biệt với tốc độ tăng trưởng là biểu hiện số lượng bên ngoài; đề xuất các yêu cầu nâng cao năng lực nội sinh về khoa học công nghệ và sức cạnh tranh của ngành công nghiệp.
• Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM): Nhấn mạnh chất lượng tăng trưởng là tốc độ tăng trưởng hợp lý, bền vững, gắn với tăng thu nhập và cải thiện phúc lợi xã hội.
• Nguyễn Văn Nam và Trần Thọ Đạt: Xác định chất lượng tăng trưởng cao là sự phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, thể hiện qua sự gia tăng ổn định của $TFP$ và năng suất lao động xã hội, chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Khoảng trống nghiên cứu của luận án

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế - xã hội ngành thủy sản ở cấp độ vĩ mô và vi mô, cũng như các nghiên cứu về chất lượng tăng trưởng kinh tế chung của quốc gia, nhưng đến thời điểm tác giả thực hiện, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về chất lượng tăng trưởng ngành Thủy sản Việt Nam dưới góc độ một ngành kinh tế - kỹ thuật mũi nhọn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

Luận án xác lập định nghĩa: Chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản là sự tăng trưởng có hiệu quả, có cơ cấu nội tại của ngành phù hợp với từng giai đoạn phát triển và sản xuất thủy sản có tính cạnh tranh cao.

Hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản được cấu trúc thành 3 nhóm:

Nhóm tiêu chí	Nội dung và chỉ tiêu thành phần
1. Cơ cấu ngành thủy sản	- Cơ cấu sản xuất: Tỷ trọng giữa khai thác hải sản xa bờ/ven bờ, nuôi trồng thủy sản thâm canh/quảng canh, chế biến xuất khẩu/sơ chế, dịch vụ hậu cần và đóng sửa tàu cá trong giá trị tăng thêm ($VA$). - Cơ cấu lãnh thổ: Phân bố sản xuất giữa các vùng sinh thái. - Cơ cấu sở hữu và thành phần kinh tế.
2. Hiệu quả kinh tế ngành	- Năng suất lao động: $VA$ bình quân trên một lao động ($VA/L$). - Hiệu quả sử dụng vốn đầu tư ($ICOR$): $ICOR = \frac{I/Y}{g_Y}$ (trong đó $I/Y$ là tỷ lệ vốn đầu tư so với $VA$, $g_Y$ là tốc độ tăng $VA$). - Đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$) qua hàm sản xuất Cobb-Douglas. - Tỷ lệ chi phí trung gian ($IC$) so với giá trị sản xuất ($GO$): $GO = VA + IC$.
3. Năng lực cạnh tranh	- Tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu thủy sản trên giá trị sản xuất thủy sản: $\frac{\text{Kim ngạch xuất khẩu}}{GO}$. - Hệ số lợi thế so sánh biểu lộ ($RCA$): $RCA = \frac{E_1 / E_c}{E_2 / E_w}$ (trong đó $E_1, E_c$ là kim ngạch xuất khẩu thủy sản và tổng xuất khẩu của Việt Nam; $E_2, E_w$ là kim ngạch xuất khẩu thủy sản và tổng xuất khẩu của thế giới). - Thị phần và giá xuất khẩu bình quân (USD/kg).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp lịch sử và kế thừa tư liệu: Thu thập, tổng hợp chuỗi số liệu thống kê quá khứ về ngành thủy sản để phân tích xu hướng biến động.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của các nhà khoa học, nhà quản lý, hoạch định chính sách chuyên ngành thủy sản nhằm bổ sung thông tin định tính và kiểm chứng các nhận định.
• Phương pháp thống kê mô tả: Sử dụng số tương đối, số tuyệt đối, số trung bình, mốt, trung vị, độ lệch chuẩn, giá trị tối đa, tối thiểu để mô tả các biến số kinh tế.
• Phương pháp kinh tế lượng (Phần mềm Excel và Eviews):
  • Sử dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas dạng tuyến tính hóa logarit: $$\ln(VA) = a + \alpha \ln(K) + \beta \ln(L)$$ Trong đó: $VA$ là giá trị tăng thêm; $K$ là vốn; $L$ là lao động; $\alpha, \beta$ là hệ số co dãn của $VA$ theo vốn và lao động; $a = \ln(A)$ đại diện cho $TFP$. Ước lượng các tham số bằng phương pháp bình phương bé nhất (OLS).
  • Xác định tốc độ tăng $TFP$ ($a$) và tỷ trọng đóng góp của $TFP$ ($E_A$) vào tốc độ tăng $VA$ ($y$): $$a = y - \alpha k - \beta l$$ $$E_A = \frac{a}{y} \times 100%$$ (với $k, l$ lần lượt là tốc độ tăng trưởng của vốn và lao động).
  • Ước lượng các mô hình hồi quy phụ trợ: hồi quy sản lượng khai thác theo số lượng tàu thuyền và tổng công suất; hồi quy logarit sản lượng nuôi trồng theo năng suất; hồi quy logarit giá trị tăng thêm ($VA$) theo kim ngạch xuất khẩu.

Nguồn dữ liệu

Số liệu thứ cấp được trích xuất từ Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê, các báo cáo chuyên ngành của Bộ Thủy sản, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, số liệu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), Ngân hàng Thế giới (WB), Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), Mạng lưới các Trung tâm Nuôi trồng Thủy sản châu Á - Thái Bình Dương (NACA), và Trung tâm Phát triển Nghề cá Đông Nam Á (SEAFDEC).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản

Chương 1 tập trung làm rõ khung lý thuyết và hệ thống chỉ tiêu đánh giá:

• Bảy nhóm quan điểm lý luận về chất lượng tăng trưởng kinh tế: Gắn với nguồn lực đầu vào ($TFP$); gắn với cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế; theo quan niệm hiệu quả (tăng trưởng chiều sâu); là năng lực cạnh tranh của nền kinh tế/ngành/sản phẩm; nâng cao phúc lợi và công bằng xã hội; gắn với bảo vệ môi trường; và song hành với đổi mới thể chế dân chủ.
• Đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của ngành thủy sản tác động đến chất lượng tăng trưởng:
  1. Đối tượng sản xuất là sinh vật sống dưới nước, biến động theo trữ lượng tự nhiên, mang tính quy luật sinh thái và chu kỳ mùa vụ phức tạp.
  2. Mặt nước (thủy vực) là tư liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt, không thể thay thế nhưng chịu áp lực cạnh tranh mục tiêu sử dụng (thủy điện, giao thông thủy, công nghiệp hóa) và suy thoái do ô nhiễm.
  3. Tính hỗn hợp và liên ngành cao, kết hợp giữa tính chất sản xuất công nghiệp và nông nghiệp từ khai thác, nuôi trồng, chế biến đến dịch vụ hậu cần.
  4. Đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn và chịu mức độ rủi ro thiên tai, bão lũ rất cao.
  5. Sản phẩm thủy sản mau hư hỏng, đòi hỏi duy trì độ tươi sống và gắn chặt mật thiết với thị trường tiêu thụ cùng công nghệ chế biến bảo quản.
• Kinh nghiệm quốc tế: Phân tích thành công và bài học hạn chế của Trung Quốc trong việc duy trì tốc độ tăng trưởng thủy sản cao suốt 20 năm, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam về kiểm soát dịch bệnh, tránh khai thác quá mức và quy hoạch vùng nuôi bền vững.

Chương 2: Thực trạng chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam

Chương 2 trình bày các phân tích thực nghiệm và định lượng về ngành thủy sản Việt Nam giai đoạn 1990–2008:

• Đóng góp vĩ mô và tốc độ tăng trưởng: Ngành thủy sản duy trì tốc độ tăng trưởng sản lượng 8,03%/năm (1986–2008), giá trị xuất khẩu tăng 18,59%/năm, đóng góp 3,95% vào GDP.
• Phân tích cơ cấu sản xuất ngành:
  • Lĩnh vực khai thác: Tàu thuyền cơ giới tăng nhanh nhưng chủ yếu là công suất nhỏ dưới 90 CV hoạt động ở vùng ven bờ, dẫn đến tình trạng suy giảm trữ lượng hải sản gần bờ và giảm năng suất đánh bắt trên một đơn vị mã lực.
  • Lĩnh vực nuôi trồng: Mở rộng diện tích nhanh chóng nhưng cơ cấu đối tượng hẹp (tôm sú và cá tra chiếm 60–65% sản lượng), 93% diện tích nuôi theo phương thức quảng canh/quảng canh cải tiến năng suất thấp; mô hình thâm canh và bán thâm canh chưa phổ biến diện rộng.
  • Lĩnh vực xuất khẩu: Cơ cấu thị trường tập trung vào Mỹ, EU, Nhật Bản; tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng chỉ chiếm khoảng 35%, còn lại 65% là xuất khẩu sản phẩm đông lạnh dạng thô hoặc sơ chế.
• Đánh giá hiệu quả kinh tế và phân tích kinh tế lượng:
  • Hệ số $ICOR$ của khối Nông - Lâm - Thủy sản có xu hướng tăng, phản ánh hiệu quả sử dụng vốn đầu tư đang giảm dần.
  • Chi phí trung gian ($IC$) chiếm tỷ lệ cao trong giá trị sản xuất ($GO$), làm tốc độ tăng giá trị sản phẩm tăng thêm ($VA$) không tương xứng với tốc độ tăng giá trị sản xuất.
  • Kết quả ước lượng hàm Cobb-Douglas (Bảng 2.20 và 2.21 trong luận án) giai đoạn 1990–2008 chỉ ra rằng: tăng trưởng giá trị tăng thêm ($VA$) của ngành thủy sản chủ yếu do sự gia tăng của yếu tố vốn ($K$) và lao động ($L$), đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$) còn ở mức thấp. Tăng trưởng ngành vẫn mang nặng tính chất chiều rộng.
• Đánh giá năng lực cạnh tranh: Hệ số $RCA$ của thủy sản Việt Nam giai đoạn 2000–2007 đều lớn hơn 1 (thể hiện lợi thế so sánh rõ nét trên thị trường thế giới), tuy nhiên giá bán bình quân (USD/kg) còn thấp hơn so với một số đối thủ cạnh tranh do rào cản chất lượng, an toàn vệ sinh thực phẩm và thiếu thương hiệu quốc gia.

Chương 3: Giải pháp nâng cao chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam đến năm 2020

Chương 3 xây dựng các định hướng, chỉ tiêu kế hoạch giai đoạn 2010–2020 (Bảng 3.1) và đề xuất 4 nhóm giải pháp chủ yếu:

1. Nhóm giải pháp chuyển dịch cơ cấu ngành hợp lý, hiệu quả:
   • Cơ cấu lại sản xuất giữa khai thác và nuôi trồng; chuyển trọng tâm tăng trưởng sang nuôi trồng thủy sản sinh thái, thâm canh và bán thâm canh công nghệ cao.
   • Cắt giảm đội tàu khai thác ven bờ, chuyển đổi nghề nghiệp cho ngư dân; phát triển đội tàu đánh bắt xa bờ có trang thiết bị bảo quản hiện đại.
   • Đa dạng hóa đối tượng nuôi có giá trị kinh tế ngoài tôm sú và cá tra.
2. Nhóm giải pháp tăng cường các yếu tố đảm bảo tăng trưởng theo chiều sâu:
   • Đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ chọn tạo giống sạch bệnh, công nghệ sản xuất thức ăn và chế phẩm sinh học.
   • Tăng tỷ trọng đóng góp của $TFP$ vào tăng trưởng giá trị tăng thêm của ngành.
   • Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo kỹ thuật nuôi, kỹ năng vận hành phương tiện hàng hải và quản lý chất lượng.
3. Nhóm giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh:
   • Nâng tỷ trọng các sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng lên trên 50% tổng kim ngạch xuất khẩu.
   • Áp dụng triệt để các tiêu chuẩn thực hành nuôi tốt và kiểm soát an toàn thực phẩm quốc tế như GAP, CoC, HACCP.
   • Xây dựng thương hiệu thủy sản quốc gia, xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường xuất khẩu chính ngạch.
4. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về thủy sản:
   • Hoàn thiện quy hoạch vùng nuôi và bảo vệ môi trường sinh thái thủy vực.
   • Đầu tư đồng bộ kết cấu hạ tầng dịch vụ hậu cần nghề cá (cảng cá, bến cá, âu tránh trú bão, hệ thống cấp thoát nước vùng nuôi tập trung).
   • Đổi mới cơ chế tín dụng, chính sách bảo hiểm tàu cá và hỗ trợ ngư dân bám biển.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về chất lượng tăng trưởng kinh tế áp dụng cho một ngành kinh tế - kỹ thuật đặc thù là ngành thủy sản.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản gồm 3 nhóm: nhóm tiêu chí cơ cấu ngành, nhóm tiêu chí hiệu quả kinh tế và nhóm tiêu chí năng lực cạnh tranh.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phân tích và đánh giá toàn diện thực trạng chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam trong giai đoạn 1990–2008 bằng cả phương pháp định tính và định lượng.
• Ứng dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas và hệ số $ICOR$, $RCA$ để định lượng mức độ đóng góp của các yếu tố đầu vào (vốn, lao động, $TFP$), chứng minh mô hình tăng trưởng của ngành trong giai đoạn nghiên cứu chủ yếu dựa vào chiều rộng.
• Nhận diện các điểm nghẽn về cạn kiệt nguồn lợi ven bờ, ô nhiễm vùng nuôi, cơ cấu sản phẩm xuất khẩu giá trị gia tăng thấp.
• Đề xuất hệ thống quan điểm, mục tiêu và 4 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi nhằm chuyển dịch mô hình tăng trưởng ngành thủy sản theo chiều sâu đến năm 2020.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Do hệ thống số liệu thống kê quốc gia giai đoạn 1990–2008 chỉ tổng hợp số liệu ngành thủy sản tập trung ở hai phân ngành khai thác và nuôi trồng, việc phân tích định lượng độc lập đối với các phân ngành chế biến xuất khẩu và dịch vụ hậu cần nghề cá bị hạn chế về chuỗi dữ liệu đồng bộ.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục mở rộng chuỗi dữ liệu sau năm 2008; đi sâu lượng hóa chuỗi giá trị khép kín từ khâu cung ứng giống, thức ăn, nuôi trồng, khai thác đến chế biến và phân phối toàn cầu; đánh giá chi tiết tác động của biến đổi khí hậu và các rào cản kỹ thuật thương mại quốc tế mới đối với chất lượng tăng trưởng ngành.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho các đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế; tham khảo khung tiêu chí đánh giá chất lượng tăng trưởng cấp ngành và phương pháp ứng dụng kinh tế lượng (hàm Cobb-Douglas, $TFP$, $ICOR$, $RCA$) trong phân tích ngành kinh tế kỹ thuật.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Tổng cục Thủy sản, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh ven biển; sử dụng làm căn cứ thực tiễn để xây dựng quy hoạch, đề án tái cơ cấu ngành thủy sản và chính sách đầu tư hạ tầng hậu cần nghề cá.
• Các hiệp hội và doanh nghiệp ngành thủy sản: Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu; tham khảo định hướng nâng cao tỷ trọng hàng giá trị gia tăng, áp dụng chuẩn mực an toàn thực phẩm (GAP, HACCP, CoC) và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản như thế nào?

Luận án định nghĩa: Chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản là sự tăng trưởng có hiệu quả, có cơ cấu nội tại của ngành phù hợp với từng giai đoạn phát triển và sản xuất thủy sản có tính cạnh tranh cao. Chất lượng tăng trưởng phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực đầu vào, đảm bảo gia tăng giá trị tăng thêm ($VA$) ngày càng cao, duy trì sự phát triển cân bằng và bền vững.

2. Hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng tăng trưởng của luận án gồm những nhóm nào?

Hệ thống tiêu chí gồm 3 nhóm chính:

• Nhóm tiêu chí phản ánh cơ cấu ngành thủy sản (cơ cấu sản xuất khai thác - nuôi trồng - chế biến, cơ cấu vùng lãnh thổ, cơ cấu thành phần sở hữu).
• Nhóm tiêu chí phản ánh hiệu quả kinh tế ngành (năng suất lao động $VA/L$, hệ số sử dụng vốn $ICOR$, tốc độ và tỷ trọng đóng góp của $TFP$, tỷ lệ chi phí trung gian $IC/GO$).
• Nhóm tiêu chí phản ánh năng lực cạnh tranh (tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu trên giá trị sản xuất, hệ số lợi thế so sánh biểu lộ $RCA$, thị phần và giá xuất khẩu bình quân).

3. Phương pháp định lượng nào được sử dụng để xác định đóng góp của các yếu tố vào tăng trưởng ngành thủy sản?

Tác giả sử dụng phương pháp kinh tế lượng với phần mềm Eviews và Excel để ước lượng hàm sản xuất Cobb-Douglas dạng logarit $\ln(VA) = a + \alpha \ln(K) + \beta \ln(L)$ bằng phương pháp bình phương bé nhất (OLS). Từ các hệ số co dãn $\alpha, \beta$, tác giả tính toán tốc độ tăng $TFP$ qua công thức $a = y - \alpha k - \beta l$ và xác định tỷ trọng đóng góp của $TFP$ vào tăng trưởng giá trị tăng thêm ($VA$) qua chỉ số $E_A = (a/y) \times 100%$.

4. Kết quả nghiên cứu chỉ ra những hạn chế lớn nhất trong chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản Việt Nam giai đoạn 1990–2008 là gì?

Những hạn chế lớn nhất gồm: tăng trưởng chủ yếu dựa vào tăng vốn và lao động (tăng trưởng theo chiều rộng), đóng góp của $TFP$ còn thấp; đối tượng nuôi trồng tập trung đơn điệu vào tôm sú và cá tra (chiếm 60–65% sản lượng); 93% diện tích nuôi là quảng canh và quảng canh cải tiến; tỷ trọng sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng thấp (chỉ ~35%); năng suất đánh bắt hải sản trên một đơn vị công suất tàu thuyền có xu hướng giảm do cạn kiệt nguồn lợi ven bờ; chi phí trung gian ($IC$) cao làm giảm tỷ suất giá trị tăng thêm.

5. Tác giả đề xuất các nhóm giải pháp trọng tâm nào đến năm 2020?

Tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp chủ yếu:

1. Chuyển dịch cơ cấu ngành thủy sản hợp lý, hiệu quả (tăng nuôi trồng công nghệ cao, giảm khai thác ven bờ, phát triển đánh bắt xa bờ).
2. Tăng cường các yếu tố đảm bảo tăng trưởng chiều sâu (ứng dụng công nghệ sinh học, giống sạch bệnh, nâng cao $TFP$ và chất lượng nhân lực).
3. Nâng cao năng lực cạnh tranh ngành thủy sản (tăng sản phẩm chế biến sâu trên 50%, áp dụng tiêu chuẩn GAP, HACCP, CoC, xây dựng thương hiệu).
4. Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về thủy sản (hoàn thiện quy hoạch vùng, kiểm soát môi trường, đầu tư hạ tầng cảng cá và hạ tầng vùng nuôi tập trung).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Kim Phúc đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và xác lập khung tiêu chí đánh giá chất lượng tăng trưởng ngành thủy sản trên cả ba khía cạnh: cơ cấu, hiệu quả và năng lực cạnh tranh. Thông qua các mô hình phân tích định lượng và chuỗi dữ liệu thực chứng giai đoạn 1990–2008, công trình đã chứng minh tính chất tăng trưởng theo chiều rộng của ngành thủy sản Việt Nam và lượng hóa sự đóng góp hạn chế của năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$). Hệ thống 4 nhóm giải pháp đề xuất đến năm 2020 cung cấp luận cứ khoa học có giá trị phục vụ quá trình chuyển dịch mô hình phát triển ngành thủy sản theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, hiệu quả và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ S LÝ LU8N Vs CH T LƯ NG TĂNG TRƯ NG NGÀNH THtY S$N 1. CÁC QUAN ðIWM Vs CH T LƯ NG TĂNG TRƯ NG KINH T Trong th* k• XX, t› sau chi*n tranh th* gici ldn th$ 2 ñ*n n•a ñdu nh€ng năm 1970, bxi c,nh kinh t* c&a các nưcc Âu Œ M– tăng trư`ng nhanh và liên t…c, lý thuy*t tăng trư`ng kinh t* bat ñdu ñư^c ñk c-p, nghiên c$u và phát trien. Tăng trư`ng kinh t* ñư^c coi là m…c tiêu hàng ñdu cho t]t c, các quxc gia trong quá trình phát trien. Suxt mst thti gian dài, hdu h*t các nưcc ñku t-p trung m•i ngu1n l.c ph…c v… tăng trư`ng kinh t* thông qua tăng tích lũy tài s,n, vxn v-t ch]t, thu hút vxn ñdu tư tr.c ti*p t› nưcc ngoài, khai thác tài nguyên thiên nhiên.

Tuy nhiên, th.c ti‹n tăng trư`ng nhanh lji không ñjt ñư^c nh€ng m…c tiêu mà các quxc gia này kỳ v•ng. Tăng trư`ng không luôn ñi ñôi vci xóa ñói nghèo, cũng không ñ,m b,o các nưcc nghèo có the ñuvi kfp các nưcc giàu. Tăng trư`ng kinh t* cao trong ngan hjn không ñ,m b,o duy trì trong dài hjn. Kinh nghi/m tji các nưcc châu M– Latinh vào ñdu th-p niên 1980 và s.

s…p ñv ñst ngst c&a các nưcc châu Phi minh ch$ng cho ñiku này. K*t qu, là các nưcc này ngày càng th…t lùi vk kinh t*, txc ñs tăng trư`ng âm và tình trjng ñói nghèo ti*p di‹n. Trong khi ñó tji châu Á, các nưcc công nghi/p mci nvi (Hàn Quxc, Singapore,…) luôn ñjt txc ñs tăng trư`ng cao, có xu hưcng bat kfp vci các nưcc phát trien phương Tây và tăng trư`ng gan vci gi,m ñói nghèo, nâng cao phúc l^i, ñ,m b,o công bqng xã hsi.c t* ñó, ñ~t ra yêu cdu cho các nhà nghiên c$u kinh t* xem xét lji các m~t c&a tăng trư`ng, hoàn thi/n lý thuy*t tăng trư`ng và phát trien lý thuy*t mci làm cơ s` lý lu-n cho th.c ti‹n phát trien. T› cuxi th-p niên 1990, khi nghiên c$u tính bkn v€ng c&a tăng trư`ng kinh t*, v]n ñk ch]t lư^ng tăng trư`ng bat ñdu ñư^c ñk c-p nhiku hơn theo quan ñiem tăng trư`ng ph,i gan vci ch]t lư^ng.

Song cho ñ*n nay, các nhà kinh t* h•c v4n chưa thxng nh]t ñư^c mst ñfnh nghĩa chính th$c vk ch]t lư^ng tăng trư`ng, mà mci ch’ xem xét phjm trù này bqng cách ti*p c-n các 22 khái ni/m kinh t* ñã có trưcc ñó như: tăng trư`ng kinh t*, phát trien, phát trien bkn v€ng. Có quan ñiem cho rqng, ch]t lư^ng tăng trư`ng kinh t* ñánh giá ` ñdu ra, the hi/n bqng k*t qu, ñjt ñư^c qua tăng trư`ng kinh t* như ch]t lư^ng cusc sxng ñư^c c,i thi/n, s. bình ñ±ng trong phân phxi thu nh-p, bình ñ±ng vk gici trong phát trien, b,o v/ môi trưtng sinh thái… Quan ñiem khác lji nh]n mjnh ñ*n khía cjnh ñdu vào c&a quá trình s,n xu]t như vi/c s• d…ng có hi/u qu, các ngu1n l.c, nam bat và tjo cơ hsi bình ñ±ng cho các ñxi tư^ng tham gia ñdu tư, qu,n lý hi/u qu, các ngu1n l. T› mst góc ñs khác, theo cách hieu rsng, ch]t lư^ng tăng trư`ng có the ti*n tci nsi hàm vk phát trien bkn v€ng, chú tr•ng tci t]t c, ba thành tx: kinh t*, xã hsi và môi trưtng.

Theo cách hieu h²p, ch]t lư^ng tăng trư`ng có the ch’ ñư^c gici hjn ` mst khía cjnh nào ñó, ví d… như ch]t lư^ng ñdu tư, ch]t lư^ng giáo d…c, ch]t lư^ng dfch v… công,… Như v-y, hi/n nay có nhiku quan ñiem lý lu-n vk ch]t lư^ng tăng trư`ng kinh t*, sau ñây là mst sx quan ñiem ch& y*u: 1. Ch\t lưeng tăng trưung kinh t, gQn vwi nguYn lxc ñSu vào Ngu1n gxc c&a tăng trư`ng kinh t* do nhiku y*u tx h^p thành, ph… thusc vào hoàn c,nh và thti kỳ phát trien c&a m¬i nưcc. ðxi vci nh€ng nưcc nghèo, vxn v-t ch]t có vai trò quan tr•ng. Ngư^c lji, ñxi vci các nưcc công nghi/p thì vai trò c&a y*u tx năng su]t nhân tx tvng h^p là quan tr•ng hơn.

Tuy v-y n*u xét vk ch]t lư^ng tăng trư`ng kinh t*, mst câu h£i ñư^c ñ~t ra: y*u tx nào ñóng vai trò quy*t ñfnh trong vi/c duy trì tăng trư`ng kinh t* trong dài hjn? Nhiku nhà nghiên c$u kinh t* ñã ñưa ra câu tr, lti thxng nh]t, ñó là y*u tx năng su]t nhân tx tvng h^p (TFP). Năng su]t nhân tx tvng h^p ñư^c tjo nên b`i y*u tx khoa h•c, công ngh/ và cơ ch* v-n hành y*u tx này, các hojt ñsng s,n xu]t xã hsi, trong ñiku ki/n nkn kinh t* m` c•a. Quan ñi)m c"a Solow Trong mô hình tăng trư`ng ngoji sinh (năm 1956), Solow ñã phân tích hjn 23 ch* c&a y*u tx vxn tác ñsng ñ*n tăng trư`ng kinh t* trong dài hjn. Ông ñ1ng ý vci quan ñiem c&a mst sx nhà kinh t* trưcc ñó cho rqng: tăng trư`ng kinh t* ñư^c quy*t ñfnh b`i m$c vxn s,n xu]t gia tăng và ñiku ñó ch’ th.c hi/n ñư^c khi nkn kinh t* chưa ñjt ñư^c trjng thái vn ñfnh.

Khi nkn kinh t* ñã ñjt ñư^c trjng thái vn ñfnh, khi ñó m$c ñdu tư bqng kh]u hao, m$c vxn s,n xu]t gia tăng bqng không và s§ không có s. tăng trư`ng kinh t*. Ông k*t lu-n rqng: n*u nkn kinh t* duy trì mst t• l/ ti*t ki/m cao nh]t ñfnh, nó s§ duy trì ñư^c m$c s,n lư^ng cao nhưng không duy trì ñư^c txc ñs tăng trư`ng cao. T› ñó Solow kh±ng ñfnh vai trò quy*t ñfnh c&a y*u tx công ngh/, k– thu-t trong tăng trư`ng kinh t* dài hjn.

Nht y*u tx này, nkn kinh t* v4n ti*p t…c duy trì ñư^c mst txc ñs tăng trư`ng cao, ke c, khi ñjt ñư^c ` trjng thái vn ñfnh. Lúc này, txc ñs tăng trư`ng ñjt ñư^c bqng vci txc ñs tăng c&a hi/u qu, lao ñsng do ti*n bs công ngh/ ñem lji. Ông cho rqng: nkn kinh t* nào có s. thay ñvi công ngh/ liên t…c thì tăng trư`ng GDP bình quân trên ñdu ngưti s§ tăng cao hơn và bkn v€ng hơn.

Quan ñi)m c"a Kuznets Trong mô hình tăng trư`ng hi/n ñji (năm 1971), ông ñã cho rqng "ch]t lư^ng tăng trư`ng the hi/n ` s. gia tăng lâu dài vk kh, năng cung c]p ngày càng tăng các m~t hàng kinh t* ña djng cho sx dân c&a mình. Kh, năng ngày càng tăng này d.a trên công ngh/ tiên ti*n và nh€ng ñiku ch’nh vk the ch* và h/ tư tư`ng mà nó ñòi h£i". Kuznets ñã ñưa ra 5 ñ~c ñiem có liên quan ñ*n ch]t lư^ng tăng trư`ng kinh t*, ñó là: txc ñs tăng trư`ng nhanh c&a m$c thu nh-p bình quân ñdu ngưti; txc ñs tăng nhanh vk năng su]t lao ñsng do ,nh hư`ng c&a ti*n bs công ngh/ k– thu-t; txc ñs chuyen ñvi cơ c]u kinh t* nhanh theo hưcng hi/n ñji; s.

vươn ra th* gici vk m~t kinh t*; txc ñs chuyen bi*n nhanh vk h/ tư tư`ng và xã hsi. Kuznets cũng kh±ng ñfnh rqng nhân tx công ngh/ là s^i ch’ ñ£ xuyên suxt quá trình tăng trư`ng kinh t* bkn v€ng và nxi các y*u tx khác lji. Quan ñi)m c"a Hayami Theo kinh nghi/m tăng trư`ng c&a các nưcc công nghi/p phát trien (năm 1998), Hayami cho rqng mô hình tăng trư`ng kinh t* ch& y*u d.a vào tích lũy vxn 24 v-t ch]t (ông g•i mô hình tăng trư`ng ñdu tiên là “tăng trư`ng kieu Marx”) r]t phv bi*n trong giai ñojn ñdu c&a quá trình công nghi/p hóa. Tuy nhiên, khi nkn kinh t* chuyen sang các giai ñojn ti*p theo, thì mô hình ñó bf thay th* b`i mô hình tăng trư`ng kinh t* hi/n ñji (ông g•i mô hình tăng trư`ng th$ hai là “tăng trư`ng kieu Kuznets”), ch& y*u d.a trên c,i ti*n công ngh/ và phát trien vxn con ngưti.

N*u mst quxc gia không the chuyen ñvi gi€a hai mô hình này, thì quxc gia ñó s§ rơi vào cái b4y “tăng trư`ng kieu Marx”, như trưtng h^p kieu Liên bang Xô Vi*t trưcc ñây. Có the coi nkn kinh t* k* hojch hóa c&a Liên bang Xô Vi*t là ví d… ñien hình cho vi/c thúc ñ•y tăng trư`ng kinh t* bqng cách txi ña hóa tích lũy vxn. Tuy nhiên, txc ñs tăng năng su]t nhân tx tvng h^p (TFP) ` nkn kinh t* này ñã gi,m sút ñáng ke trong nh€ng năm 1970 và 1980, ñiku ñó ch$ng t£ Liên Xô ñã th]t bji trong vi/c chuyen ñvi t› tăng trư`ng kieu Marx sang tăng trư`ng kieu Kuznets. Dưtng như nkn kinh t* Liên Xô ñã “mac b4y” quy lu-t l^i su]t c&a vxn gi,m ddn, khi mà khxi lư^ng vxn v-t ch]t ñư^c tích lũy nhanh chóng lji bf ñv d1n vào mst quá trình s,n xu]t hdu như không có s.

ti*n bs vk công ngh/ và s. nâng cao vxn con ngưti. Chi*n lư^c txi ña hóa tích lũy vxn v-t ch]t theo ñfnh hưcng c&a chính ph& ñã d4n tci tình trjng phdn lcn vxn v-t ch]t bf s• d…ng mst cách không hi/u qu,. Câu h£i “làm cách nào tránh ñư^c cái b4y này” ñã tr` thành mxi quan tâm ngày càng lcn tji các nkn kinh t* ñã hay sap vư^t qua giai ñojn ñdu c&a quá trình công nghi/p hóa ` ðông Á.

Lucass Mst lojt các nghiên c$u c&a các nhà kinh t* h•c trên vào th-p niên 80 c&a th* k• 20 ñã nh]n mjnh vai trò lan to, c&a tri th$c công ngh/ ñxi vci tăng trư`ng dài hjn và coi công ngh/ là y*u tx nsi sinh. H• cho rqng: ñsng l.c tăng trư`ng c&a các nkn kinh t* hi/n nay là d. tích lu– c&a ngu1n vxn nhân l. Tích lu– vxn nhân l.c, thông qua nhiku hình th$c khác nhau: ñào tjo trong trưtng ñji h•c, h•c qua làm vi/c, ñã tjo ra nh€ng l^i ích kinh t* Œ xã hsi lcn hơn và là cơ s` c&a tăng trư`ng dài hjn.

Các nhà kinh t* thusc trưtng phái tăng trư`ng mci này còn kh±ng ñfnh mxi quan h/ c&a ngu1n vxn nhân l. thay ñvi công ngh/. H• cho 25 rqng: trình ñs lao ñsng cao ch’ phát huy tác d…ng trong môi trưtng luôn thay ñvi công ngh/. ðe môi trưtng công ngh/ sáng tjo xâm nh-p ñư^c vào cusc sxng, m•i ngưti ph,i có k– năng công ngh/ và chính ph& cdn ph,i ñdu tư ñe phát trien k– năng này.

Các quá trình thay ñvi công ngh/ này làm tăng thêm các giá trf c&a k– năng công ngh/, ñ1ng thti cũng làm thay ñvi yêu cdu vk các k– năng công ngh/ ]y. Tóm lji, quan ñiem ch]t lư^ng tăng trư`ng d.a vào năng su]t nhân tx tvng h^p hi/n ñang là mst quan ñiem ñáng ñư^c chú ý. Theo quan ñiem này, vi/c ñ•y mjnh quá trình chuyen giao công ngh/, rút ngan kho,ng cánh vk công ngh/ bqng cách ñdu tư cho hojt ñsng nghiên c$u và phát trien, giáo d…c ñào tjo; coi tr•ng ñdu tư cho giáo d…c và khoa h•c công ngh/ là bài toán cdn ph,i làm ñxi vci các nưcc ñang phát trien ñe th.c hi/n nâng cao ch]t lư^ng tăng trư`ng kinh t*.