Nghiên Cứu Nồng Độ Testosterone Ở Bệnh Nhân Nam Đái Tháo Đường Type 2

Đái tháo đường type 2 (ĐTĐT2) là một rối loạn chuyển hóa mãn tính đặc trưng bởi tình trạng tăng đường… 97 trang · Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh · 2021.

• Tác giả: Hà Thanh Tùng
• Người hướng dẫn: GS. Trần Thiện Trung
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kỹ Thuật Xét Nghiệm Y Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Nồng Độ Testosterone Ở Bệnh Nhân Nam Đái Tháo Đường Type 2
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kỹ Thuật Y Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về bệnh đái tháo đường
• 1.2. Tỷ lệ mắc đái tháo đường type 2 trong nước ta và trên thế giới
• 1.3. Cơ chế bệnh sinh của đái tháo đường type 2
• 1.4. Xét nghiệm chẩn đoán đái tháo đường type 2
• 1.5. Bệnh đái tháo đường type 2 và rối loạn chuyển hoá lipid máu
• 1.6. Đại cương về hormone testosterone
• 1.7. Nguồn gốc và vai trò của testosterone
• 1.8. Các yếu tố ảnh hưởng tới nồng độ testosterone ở nam giới
• 1.9. Ý nghĩa của việc xác định mối liên hệ giữa nồng độ testosterone và bệnh đái tháo đường type 2 ở nam giới
• 1.10. Giới thiệu một số phương pháp định lượng testosterone hiện nay
• 2. CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.5. Tiêu chuẩn chọn vào
• 2.6. Tiêu chuẩn loại ra
• 2.7. Phương pháp tiến hành
• 2.8. Phương pháp thu thập mẫu
• 2.9. Vai trò của nghiên cứu viên
• 2.10. Các kỹ thuật xét nghiệm sử dụng
• 2.11. Kỹ thuật xét nghiệm máu
• 2.12. Kỹ thuật định lượng testosterone trên máy miễn dịch Roche cobas E602 (hệ thống cobas 8000)
• 2.13. Các tiêu chuẩn sử dụng trong nghiên cứu
• 2.14. Tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường type 2
• 2.15. Tiêu chuẩn chẩn đoán testosterone gợi ý cho liệu pháp thay thế
• 2.16. Các tiêu chuẩn về chỉ số cơ thể, chỉ số cận lâm sàng khác
• 2.17. Các biến số trong nghiên cứu
• 2.18. Các bước tiến hành
• 2.19. Phân tích, xử lý số liệu
• 2.20. Kiểm soát sai lệch
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm chung của toàn mẫu nghiên cứu
• 3.3. Đặc điểm nhóm bệnh đái tháo đường type 2
• 3.4. Thông số lipid máu của nhóm bệnh và nhóm chứng
• 3.5. Nồng độ testosterone huyết thanh của đối tượng nghiên cứu
• 3.6. Đặc điểm testosterone giữa nhóm bệnh so với nhóm chứng
• 3.7. Mối liên quan giữa tuổi với testosterone
• 3.8. Mối tương quan giữa các đặc điểm thể trạng, thời gian mắc bệnh với testosterone của nhóm bệnh nhân đái tháo đường type 2
• 3.9. Mối tương quan giữa testosterone với một số chỉ số xét nghiệm nhóm bệnh nhân đái tháo đường type 2
• 3.10. Xác định điểm cắt của testosterone trong bệnh đái tháo đường type 2
• 4. CHƯƠNG IV: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của các đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm chung của toàn mẫu nghiên cứu
• 4.3. Đặc điểm thể trạng, thời gian mắc bệnh của nhóm bệnh nhân đái tháo đường type 2
• 4.4. Nồng độ testosterone của đối tượng nghiên cứu
• 4.5. Nồng độ testosterone của nhóm bệnh và nhóm chứng
• 4.6. Nồng độ testosterone theo tuổi
• 4.7. Đặc điểm về mối tương quan nồng độ testosterone và chỉ số cơ thể, thời gian mắc bệnh đái tháo đường
• 4.8. Đánh giá mối tương quan giữa nồng độ testosterone với một số chỉ số xét nghiệm sinh hóa
• 4.9. Tương quan giữa testosterone với nồng độ glucose máu lúc đói, HbA1c ở bệnh nhân đái tháo đường type 2
• 4.10. Tương quan giữa nồng độ testosterone và lipid máu ở bệnh nhân đái tháo đường type 2
• 4.11. Xác định điểm cắt của testosterone trong bệnh đái tháo đường type 2
• 4.12. Điểm mạnh và hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Nồng Độ Testosterone và Đái Tháo Đường Type 2

Đái tháo đường type 2 (ĐTĐT2) là một rối loạn chuyển hóa mãn tính đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết, kháng insulin và thiếu hụt insulin tương đối. Bệnh gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, làm giảm chất lượng cuộc sống và tăng gánh nặng kinh tế. Nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ giữa ĐTĐT2 và sự suy giảm hormone sinh dục nam ở nam giới. Nhiều bệnh nhân nam ĐTĐT2 có mức testosterone thấp hơn so với người khỏe mạnh. Việc theo dõi nồng độ testosterone và bổ sung khi cần thiết có thể cải thiện độ nhạy insulin, kiểm soát đường huyết và giảm các yếu tố nguy cơ tim mạch. Tuy nhiên, việc này chưa được quan tâm đúng mức tại Việt Nam, do đó cần có thêm nghiên cứu để đánh giá vai trò của testosterone trong điều trị ĐTĐT2.

1.1. Tầm Quan Trọng của Testosterone ở Bệnh Nhân Nam ĐTĐT2

Testosterone là một hormone sinh dục nam quan trọng, ảnh hưởng đến nhiều chức năng của cơ thể, bao gồm hệ sinh sản, tâm sinh lý và mật độ xương. Ở bệnh nhân nam mắc đái tháo đường type 2, sự suy giảm testosterone có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe, bao gồm rối loạn cương dương, giảm ham muốn tình dục và tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Nghiên cứu cho thấy có một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân nam mắc đái tháo đường type 2 có mức testosterone thấp so với phạm vi tham chiếu dựa trên những người đàn ông khỏe mạnh.

1.2. Thực Trạng Nghiên Cứu Testosterone và Đái Tháo Đường Type 2 tại Việt Nam

Hiện nay, việc xét nghiệm testosterone chưa được đưa vào danh mục theo dõi thường quy cho bệnh nhân nam mắc đái tháo đường type 2 tại Việt Nam. Liệu pháp testosterone thay thế cũng ít được sử dụng. Cần có thêm các nghiên cứu và phác đồ điều trị cụ thể để đánh giá hiệu quả và tính an toàn của việc bổ sung testosterone cho đối tượng này. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Phi Nga và cộng sự (2015) [9] trên 90 nam giới đái tháo đường type 2 thì có tới 23,3 % giảm testosterone.

II. Thách Thức Mối Liên Hệ Giữa Testosterone và Kiểm Soát Đường Huyết

Một trong những thách thức lớn nhất trong điều trị ĐTĐT2 là kiểm soát đường huyết hiệu quả. Kháng insulin, một đặc điểm nổi bật của ĐTĐT2, có thể bị ảnh hưởng bởi nồng độ testosterone. Nghiên cứu cho thấy testosterone có thể cải thiện độ nhạy insulin và giúp kiểm soát đường huyết tốt hơn. Tuy nhiên, cơ chế chính xác của mối liên hệ này vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn. Cần có thêm nghiên cứu để xác định cách testosterone tác động đến chuyển hóa glucose và insulin ở bệnh nhân nam mắc ĐTĐT2.

2.1. Ảnh Hưởng của Testosterone Đến Kháng Insulin ở Bệnh Nhân Nam

Kháng insulin là một yếu tố then chốt trong sự phát triển của đái tháo đường type 2. Nghiên cứu cho thấy testosterone có thể đóng vai trò trong việc cải thiện độ nhạy insulin ở bệnh nhân nam. Cơ chế có thể liên quan đến việc testosterone ảnh hưởng đến chuyển hóa glucose và chức năng của tế bào beta tuyến tụy. Tuy nhiên, cần có thêm bằng chứng để xác nhận mối liên hệ này và xác định liều lượng testosterone tối ưu để cải thiện kháng insulin.

2.2. Tác Động của Nồng Độ Testosterone Đến HbA1c ở Bệnh Nhân ĐTĐT2

HbA1c là một chỉ số quan trọng để đánh giá khả năng kiểm soát đường huyết trong thời gian dài. Một số nghiên cứu cho thấy có mối tương quan giữa nồng độ testosterone và HbA1c ở bệnh nhân nam mắc đái tháo đường type 2. Mức testosterone thấp có thể liên quan đến HbA1c cao hơn, cho thấy khả năng kiểm soát đường huyết kém hơn. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu còn nhiều mâu thuẫn và cần có thêm dữ liệu để làm rõ mối liên hệ này.

III. Phương Pháp Đánh Giá Nồng Độ Testosterone ở Bệnh Nhân ĐTĐT2

Để đánh giá nồng độ testosterone ở bệnh nhân nam mắc ĐTĐT2, cần thực hiện các xét nghiệm testosterone chuyên biệt. Các xét nghiệm này có thể đo testosterone toàn phần, testosterone tự do và SHBG (Sex Hormone Binding Globulin). Kết quả xét nghiệm cần được đánh giá cẩn thận, kết hợp với các yếu tố lâm sàng khác để đưa ra chẩn đoán chính xác về tình trạng suy sinh dục nam. Việc chẩn đoán suy sinh dục cần tuân theo các hướng dẫn và đồng thuận của các hiệp hội y khoa uy tín.

3.1. Các Phương Pháp Xét Nghiệm Testosterone Hiện Nay Ưu và Nhược Điểm

Có nhiều phương pháp xét nghiệm testosterone khác nhau, bao gồm miễn dịch và sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS/MS). Mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng về độ chính xác, độ nhạy và chi phí. LC-MS/MS thường được coi là tiêu chuẩn vàng để đo testosterone, nhưng có chi phí cao hơn và đòi hỏi trang thiết bị hiện đại. Phương pháp miễn dịch phổ biến hơn do tính tiện lợi và chi phí thấp, nhưng có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố gây nhiễu.

3.2. Tiêu Chuẩn Chẩn Đoán Suy Sinh Dục Nam ở Bệnh Nhân Đái Tháo Đường Type 2

Việc chẩn đoán suy sinh dục nam ở bệnh nhân mắc đái tháo đường type 2 cần dựa trên các tiêu chuẩn rõ ràng, bao gồm nồng độ testosterone thấp và các triệu chứng lâm sàng như giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương dương và mệt mỏi. Các hiệp hội y khoa như Hiệp hội Nội tiết và Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ đã đưa ra các hướng dẫn về chẩn đoán suy sinh dục nam, cần được tuân thủ để đảm bảo chẩn đoán chính xác và điều trị phù hợp.

IV. Giải Pháp Liệu Pháp Testosterone Thay Thế và Cải Thiện Đường Huyết

Nếu bệnh nhân nam mắc ĐTĐT2 được chẩn đoán suy sinh dục nam, liệu pháp testosterone thay thế có thể là một lựa chọn điều trị. Liệu pháp testosterone có thể cải thiện độ nhạy insulin, kiểm soát đường huyết và giảm các yếu tố nguy cơ tim mạch. Tuy nhiên, cần cân nhắc kỹ lưỡng các lợi ích và rủi ro của liệu pháp testosterone, đồng thời theo dõi chặt chẽ các tác dụng phụ có thể xảy ra. Việc sử dụng testosterone cần được cá nhân hóa, dựa trên tình trạng sức khỏe và mục tiêu điều trị của từng bệnh nhân.

4.1. Lợi Ích và Rủi Ro của Liệu Pháp Testosterone ở Bệnh Nhân ĐTĐT2

Liệu pháp testosterone có thể mang lại nhiều lợi ích cho bệnh nhân nam mắc đái tháo đường type 2 và suy sinh dục nam, bao gồm cải thiện độ nhạy insulin, kiểm soát đường huyết, tăng khối lượng cơ và cải thiện chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, cũng có những rủi ro tiềm ẩn, như tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, ung thư tuyến tiền liệt và các tác dụng phụ khác. Cần cân nhắc kỹ lưỡng các lợi ích và rủi ro trước khi quyết định sử dụng liệu pháp testosterone.

4.2. Theo Dõi và Quản Lý Tác Dụng Phụ của Liệu Pháp Testosterone

Trong quá trình sử dụng liệu pháp testosterone, cần theo dõi chặt chẽ các tác dụng phụ có thể xảy ra, như tăng hồng cầu, tăng PSA (Prostatic Specific Antigen) và các vấn đề về da. Việc theo dõi định kỳ giúp phát hiện sớm các vấn đề và điều chỉnh liều lượng testosterone phù hợp. Bệnh nhân cần được tư vấn kỹ lưỡng về các tác dụng phụ có thể xảy ra và cách xử trí khi gặp phải.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Nồng Độ Testosterone và Các Yếu Tố Liên Quan

Nghiên cứu về nồng độ testosterone ở bệnh nhân nam mắc ĐTĐT2 cần xem xét các yếu tố liên quan như tuổi tác, BMI (Body Mass Index), vòng eo, thời gian mắc bệnh và các chỉ số lipid máu. Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nồng độ testosterone có thể giúp phát triển các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả hơn. Nghiên cứu cũng cần đánh giá mối tương quan giữa testosterone và các biến chứng của ĐTĐT2, như bệnh tim mạch và rối loạn cương dương.

5.1. Mối Tương Quan Giữa Tuổi Tác và Nồng Độ Testosterone ở Bệnh Nhân ĐTĐT2

Tuổi tác là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến nồng độ testosterone ở bệnh nhân nam. Nồng độ testosterone thường giảm dần theo tuổi, và sự suy giảm này có thể trầm trọng hơn ở bệnh nhân mắc đái tháo đường type 2. Nghiên cứu cần đánh giá mối tương quan giữa tuổi tác và nồng độ testosterone để xác định nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị suy sinh dục nam.

5.2. Ảnh Hưởng của BMI và Vòng Eo Đến Nồng Độ Testosterone ở Bệnh Nhân ĐTĐT2

BMI (Body Mass Index) và vòng eo là các chỉ số đánh giá tình trạng thừa cân và béo phì. Nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ giữa thừa cân, béo phì và nồng độ testosterone thấp ở bệnh nhân nam. Mỡ thừa, đặc biệt là mỡ bụng, có thể làm giảm sản xuất testosterone và tăng chuyển đổi testosterone thành estrogen. Nghiên cứu cần đánh giá ảnh hưởng của BMI và vòng eo đến nồng độ testosterone ở bệnh nhân mắc đái tháo đường type 2.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Testosterone và Đái Tháo Đường Type 2

Nghiên cứu về nồng độ testosterone ở bệnh nhân nam mắc ĐTĐT2 vẫn còn nhiều thách thức và cơ hội. Cần có thêm các nghiên cứu quy mô lớn, đa trung tâm để xác nhận các kết quả hiện có và làm rõ các cơ chế liên quan. Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các biện pháp phòng ngừa và điều trị suy sinh dục nam hiệu quả hơn, đồng thời cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân mắc ĐTĐT2. Việc tích hợp xét nghiệm testosterone vào quy trình chăm sóc ĐTĐT2 có thể giúp phát hiện sớm và điều trị kịp thời tình trạng suy sinh dục nam.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Testosterone và Đái Tháo Đường Type 2

Các hướng nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của liệu pháp testosterone kết hợp với các biện pháp điều trị ĐTĐT2 khác, như thay đổi lối sống và sử dụng thuốc. Nghiên cứu cũng cần xem xét các yếu tố di truyền và môi trường ảnh hưởng đến nồng độ testosterone và nguy cơ mắc suy sinh dục nam ở bệnh nhân mắc đái tháo đường type 2.

6.2. Tầm Quan Trọng của Việc Tích Hợp Xét Nghiệm Testosterone vào Chăm Sóc ĐTĐT2

Việc tích hợp xét nghiệm testosterone vào quy trình chăm sóc bệnh nhân nam mắc đái tháo đường type 2 có thể giúp phát hiện sớm và điều trị kịp thời tình trạng suy sinh dục nam. Điều này có thể cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết, giảm các yếu tố nguy cơ tim mạch và nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bác sĩ nội tiết, bác sĩ nam khoa và các chuyên gia khác để đảm bảo chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế, toàn cầu có khoảng 463 triệu người trưởng thành mắc đái tháo đường vào năm 2019, gây ra 4,2 triệu ca tử vong và tiêu tốn hơn 760 tỷ USD chi phí y tế. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc đái tháo đường đã tăng nhanh lên mức 5,7%, kèm theo tỷ lệ rối loạn dung nạp glucose đạt 12,8%. Đái tháo đường type 2 là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu dai dẳng và đề kháng insulin. Căn bệnh này không chỉ gây ra các biến chứng kinh điển trên tim mạch, mắt, thận và thần kinh mà còn tác động nghiêm trọng đến hệ thống nội tiết sinh dục nam giới. Thống kê lâm sàng cho thấy có đến 46% bệnh nhân nam đái tháo đường type 2 bị rối loạn cương dương, và tỷ lệ suy giảm testosterone dao động từ 23,3% đến 45,5% tùy theo quần thể nghiên cứu.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kỹ thuật Xét nghiệm Y học của học viên Hà Thanh Tùng, dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Trần Thiện Trung và Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, tập trung giải quyết bài toán suy giảm hormone sinh dục nam ở bệnh nhân chuyển hóa. Mục tiêu cụ thể của đề tài là xác định nồng độ testosterone huyết thanh ở bệnh nhân nam đái tháo đường type 2 so với nhóm chứng khỏe mạnh, đánh giá mối tương quan giữa nồng độ testosterone với các chỉ số sinh hóa máu (glucose, HbA1c, lipid máu) cùng các chỉ số nhân trắc học (BMI, chu vi vòng eo, tỷ số vòng eo trên chiều cao WHtR, thời gian mắc bệnh), đồng thời xác định điểm cắt chẩn đoán của testosterone thông qua phân tích đường cong ROC.

Nghiên cứu được triển khai từ tháng 10 năm 2020 đến tháng 06 năm 2021 tại Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh - Cơ sở 2. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn cho ngành xét nghiệm và chuyên khoa nội tiết, cung cấp bằng chứng định lượng chính xác giúp bác sĩ xây dựng phác đồ sàng lọc định kỳ, phát hiện sớm tình trạng suy sinh dục và cân nhắc chỉ định liệu pháp thay thế testosterone nhằm tối ưu hóa hiệu quả kiểm soát đường huyết và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở lý thuyết của đề tài dựa trên trục sinh lý thần kinh nội tiết hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục. Vùng dưới đồi tiết ra hormone GnRH kích thích thùy trước tuyến yên phóng thích hormone tạo hoàng thể LH và hormone kích thích nang trứng FSH. Khi đi vào tuần hoàn máu, LH gắn kết chọn lọc lên thụ thể của tế bào kẽ Leydig tại tinh hoàn để kích thích sinh tổng hợp testosterone từ nguyên liệu cholesterol. Testosterone nội sinh sau đó thực hiện cơ chế điều hòa ngược âm tính lên vùng dưới đồi và tuyến yên để duy trì nồng độ hormone sinh dục trong giới hạn sinh lý bình thường từ 260 ng/dL đến 802 ng/dL.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng mô hình bệnh sinh tương tác hai chiều giữa béo phì nội tạng, đề kháng insulin và sự suy giảm testosterone. Tình trạng tăng đường huyết kéo dài kết hợp với quá trình tích lũy mỡ nội tạng kích hoạt hiện tượng căng thẳng lưới nội chất thông qua con đường đáp ứng protein mở, làm suy giảm chức năng tế bào beta đảo tụy. Mô mỡ bụng phì đại làm gia tăng biểu hiện của enzyme aromatase, thúc đẩy quá trình chuyển đổi testosterone thành estradiol, gây ức chế ngược trực tiếp lên trục hạ đồi - tuyến yên và làm giảm bài tiết LH. Đồng thời, mô mỡ gia tăng tiết các cytokine gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha, interleukin-6 và leptin làm tổn thương tế bào Leydig. Ngược lại, nồng độ testosterone suy giảm lại kích thích tích tụ mỡ trung tâm, làm giảm khối cơ nạc và làm trầm trọng thêm mức độ kháng insulin.

Các khái niệm chính được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Đái tháo đường type 2 theo tiêu chuẩn Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (glucose máu lúc đói ≥ 126 mg/dL hoặc HbA1c ≥ 6,5%); Hội chứng chuyển hóa; Rối loạn lipid máu với các thông số Cholesterol toàn phần > 232 mg/dL, Triglyceride > 195 mg/dL, HDL-c < 35 mg/dL, LDL-c > 155 mg/dL; và Tiêu chuẩn chẩn đoán suy giảm testosterone theo Hiệp hội Nội tiết với ngưỡng cắt testosterone < 300 ng/dL nhằm xem xét chỉ định liệu pháp thay thế hormone.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang có nhóm đối chứng. Tổng cỡ mẫu gồm 104 đối tượng nghiên cứu nam giới, được chia thành 56 bệnh nhân thuộc nhóm bệnh đái tháo đường type 2 và 48 đối tượng thuộc nhóm chứng không mắc đái tháo đường. Cỡ mẫu tối thiểu được tính toán theo công thức so sánh hai giá trị trung bình với mức ý nghĩa thống kê sai lầm loại một alpha bằng 0,05 (độ tin cậy 95%) và lực mẫu đạt 80% (sai lầm loại hai beta bằng 0,2), đảm bảo độ chuẩn xác và tính đại diện khoa học.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng tại phòng khám Nội tiết thuộc Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh - Cơ sở 2. Tiêu chuẩn chọn vào là bệnh nhân nam đã được chẩn đoán xác định đái tháo đường type 2 theo tiêu chuẩn quốc tế. Tiêu chuẩn loại trừ bao gồm các trường hợp mắc bệnh mạn tính nặng (suy thận mạn không do đái tháo đường, suy gan, xơ gan, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính), các bệnh lý nội tiết - sinh dục (u tinh hoàn, u tuyến thượng thận, bệnh lý tuyến yên, cường giáp, hội chứng Klinefelter), và những người đang sử dụng các thuốc ảnh hưởng đến nồng độ testosterone như corticoid, thuốc chống co giật, barbiturate, biotin hoặc đang điều trị bằng liệu pháp hormone thay thế.

Quy trình xét nghiệm được thực hiện đồng bộ tại Khoa Xét nghiệm: Bệnh nhân được lấy 3 ml máu tĩnh mạch chống đông heparin và 1 ml máu chống đông EDTA vào buổi sáng (từ 8h00 đến 10h00) sau khi nhịn ăn ít nhất 12 giờ nhằm hạn chế tối đa sự biến thiên sinh học theo nhịp ngày đêm của hormone. Nồng độ testosterone huyết thanh được phân tích bằng phương pháp miễn dịch cạnh tranh điện hóa phát quang tiên tiến trên hệ thống máy Roche Cobas E602 (thuộc hệ thống Cobas 8000). Các chỉ số sinh hóa máu gồm glucose, cholesterol toàn phần, triglyceride, HDL-c, LDL-c và HbA1c được định lượng tự động trên máy Beckman Coulter AU680. Công tác kiểm chuẩn chất lượng nội kiểm được thực hiện nghiêm ngặt hàng ngày bằng biểu đồ Levey-Jennings và quy luật Westgard trong phạm vi ±2 độ lệch chuẩn.

Dữ liệu được quản lý trên phần mềm Microsoft Excel 2019, nhập liệu bằng phần mềm EpiData 3.1 và phân tích thống kê chuyên sâu bằng phần mềm Stata 10. Các biến phân phối chuẩn được so sánh bằng kiểm định Student's t-test độc lập; biến phân phối không chuẩn được kiểm định bằng test Mann-Whitney U; các biến tỷ lệ được phân tích bằng kiểm định Chi-square. Hệ số tương quan Pearson hoặc Spearman được sử dụng để đánh giá tương quan tuyến tính giữa testosterone với các biến số chuyển hóa. Đường cong đặc trưng hoạt động của máy thu ROC được xây dựng nhằm xác định điểm cắt tối ưu của testosterone với độ nhạy và độ đặc hiệu cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nồng độ testosterone huyết thanh ở nhóm nam giới mắc đái tháo đường type 2 thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng khỏe mạnh với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Tỷ lệ bệnh nhân đái tháo đường có nồng độ testosterone toàn phần suy giảm dưới ngưỡng 300 ng/dL chiếm tỷ lệ cao trong khoảng từ 40% đến 50%, cao gấp hơn hai lần so với tỷ lệ ghi nhận ở nhóm đối chứng cùng độ tuổi.

Thứ hai, nghiên cứu xác nhận mối tương quan nghịch có ý nghĩa thống kê giữa nồng độ testosterone với mức độ kiểm soát glucose máu và chỉ số HbA1c. Ở những bệnh nhân đái tháo đường có mức đường huyết lúc đói vượt quá 126 mg/dL và chỉ số HbA1c lớn hơn 7,5% (nhóm kiểm soát kém), nồng độ testosterone huyết thanh sụt giảm sâu hơn đáng kể so với nhóm bệnh nhân duy trì được HbA1c dưới 6,5%. Điều này chứng minh khả năng kiểm soát đường huyết càng kém thì mức độ ức chế tiết hormone sinh dục nam càng nặng nề.

Thứ ba, nồng độ testosterone có mối tương quan nghịch chặt chẽ với các chỉ số nhân trắc học và thời gian mắc bệnh. Tỷ lệ suy giảm testosterone tăng vọt ở nhóm bệnh nhân có chỉ số khối cơ thể BMI ≥ 25 kg/m2, số đo chu vi vòng bụng ≥ 90 cm, và tỷ số vòng eo trên chiều cao WHtR ≥ 0,6. Đồng thời, những bệnh nhân có thời gian mắc bệnh đái tháo đường trên 5 năm ghi nhận mức sụt giảm hormone nghiêm trọng hơn nhóm mới phát hiện bệnh dưới 2 năm.

Thứ tư, về mặt chuyển hóa lipid máu, nồng độ testosterone tương quan thuận với nồng độ lipoprotein tỷ trọng cao bảo vệ tim mạch HDL-c (mức dưới 35 mg/dL thường đi kèm suy giảm testosterone nặng), đồng thời tương quan nghịch với chỉ số Triglyceride (> 195 mg/dL) và LDL-c (> 155 mg/dL). Phân tích đường cong ROC đã xác định được điểm cắt testosterone tối ưu trong chẩn đoán và phân tầng nguy cơ chuyển hóa ở bệnh nhân nam đái tháo đường với diện tích dưới đường cong đạt mức tin cậy trên 70%.

Thảo luận kết quả

Cơ chế bệnh sinh sâu xa giải thích cho sự suy giảm testosterone ở nam giới đái tháo đường type 2 nằm ở vòng xoắn bệnh lý giữa kháng insulin và tích tụ mỡ tạng. Mô mỡ bụng hoạt động như một nhà máy nội tiết bất thường làm tăng nồng độ cytokine tiền viêm, ức chế trực tiếp tín hiệu Ca2+ nội bào và gây stress oxy hóa tại các tế bào Leydig ở tinh hoàn. Tình trạng này làm gián đoạn chu trình bài tiết hormone sinh dục, dẫn đến suy sinh dục chức năng thứ phát mà không có tổn thương thực thể nguyên phát tại vùng dưới đồi hay tuyến yên.

Khi đối chiếu với các y văn trong nước và quốc tế, kết quả của luận văn hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu quy mô lớn. Tác giả Nguyễn Thị Phi Nga từng công bố tỷ lệ suy giảm testosterone ở 90 nam giới đái tháo đường tại Việt Nam là 23,3%, trong khi nghiên cứu của Lương Quỳnh Khoa tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương ghi nhận tỷ lệ suy giảm testosterone toàn phần lên tới 54,34%. Trên thế giới, nghiên cứu của tác giả Ngamariju Sepu tại Nigeria trên 208 đối tượng chỉ ra nồng độ testosterone trung bình của nhóm bệnh đái tháo đường chỉ đạt 386,5 ng/dL, thấp hơn rõ rệt mức 485,5 ng/dL ở nhóm chứng với giá trị p = 0,034.

Về phương thức biểu diễn trực quan dữ liệu, các phát hiện trong nghiên cứu được thể hiện rõ nét qua sơ đồ phân tán tương quan tuyến tính giữa testosterone với HDL-c và LDL-c, các bảng phân bố tần số đối chiếu giữa các mức kiểm soát lipid máu theo khuyến cáo Hội Nội tiết Châu Á - Thái Bình Dương, cùng biểu đồ đường cong ROC mô tả trực quan độ nhạy và độ đặc hiệu tại từng ngưỡng cắt nồng độ hormone, giúp cung cấp cái nhìn toàn diện cho các nhà thực hành lâm sàng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập quy trình sàng lọc testosterone định kỳ trong phác đồ điều trị: Bổ sung xét nghiệm định lượng testosterone huyết thanh buổi sáng vào quy trình khám sức khỏe định kỳ 6 tháng một lần cho 100% bệnh nhân nam đái tháo đường type 2 từ 40 tuổi trở lên hoặc bệnh nhân có chu vi vòng eo ≥ 90 cm và BMI ≥ 25 kg/m2. Chủ thể thực hiện: Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết và Nam học tại các cơ sở khám chữa bệnh trên toàn quốc.

2. Áp dụng liệu pháp thay thế testosterone có kiểm soát: Xây dựng hướng dẫn lâm sàng về việc chỉ định liệu pháp bổ sung testosterone cho các bệnh nhân có nồng độ hormone dưới 300 ng/dL kèm triệu chứng suy giảm sinh dục, hướng tới mục tiêu giảm 10% khối lượng mỡ tạng, cải thiện chỉ số HbA1c từ 0,5% đến 1,0% và nâng cao độ nhạy insulin trong lộ trình theo dõi từ 6 đến 12 tháng. Chủ thể thực hiện: Hội đồng chuyên môn Nội tiết và Nam khoa các bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh và trung ương.

3. Tăng cường kiểm soát chất lượng xét nghiệm miễn dịch tự động: Chuẩn hóa kỹ thuật định lượng testosterone bằng phương pháp điện hóa phát quang trên hệ thống Roche Cobas E602 kết hợp máy sinh hóa Beckman Coulter AU680, duy trì công tác nội kiểm hàng ngày theo đúng tiêu chuẩn ISO 15189 nhằm đảm bảo sai số kỹ thuật trong giới hạn cho phép. Chủ thể thực hiện: Trưởng khoa và kỹ thuật viên xét nghiệm y học tại các bệnh viện.

4. Xây dựng chương trình can thiệp dinh dưỡng và rèn luyện thể lực cá thể hóa: Triển khai các lớp tư vấn lối sống hướng dẫn bệnh nhân tập luyện thể dục tối thiểu 150 phút mỗi tuần kết hợp chế độ ăn giảm tinh bột và chất béo bão hòa, đặt mục tiêu duy trì tỷ số vòng eo trên chiều cao WHtR < 0,5 và chỉ số Triglyceride < 150 mg/dL trong thời gian can thiệp từ 3 đến 6 tháng. Chủ thể thực hiện: Điều dưỡng chăm sóc bệnh mạn tính và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết và Đái tháo đường: Giúp nắm bắt toàn diện mối liên hệ giữa rối loạn chuyển hóa carbonhydrate - lipid với sự thiếu hụt nội tiết tố nam, từ đó mở rộng tiếp cận điều trị toàn diện bao gồm cả kiểm soát đường huyết và cải thiện sức khỏe giới tính.

2. Bác sĩ chuyên khoa Nam học và Y học Giới tính: Cung cấp cơ sở lý luận và số liệu thực chứng vững chắc để giải thích căn nguyên của chứng rối loạn cương dương và mãn dục nam ở bệnh nhân đái tháo đường, hỗ trợ đưa ra quyết định điều trị bằng liệu pháp hormone thay thế an toàn, hiệu quả.

3. Cử nhân và Kỹ thuật viên Xét nghiệm Y học: Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình kỹ thuật định lượng hormone trên hệ thống miễn dịch tự động Cobas E602, các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng phân tích (QC), và kỹ thuật xử lý mẫu máu buổi sáng đạt chuẩn y khoa.

4. Học viên sau đại học, Giảng viên và Nghiên cứu sinh ngành Y Dược: Nguồn tư liệu học thuật phong phú về phương pháp thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang có nhóm chứng, kỹ thuật tính toán cỡ mẫu y sinh học và ứng dụng phân tích đường cong ROC trong nghiên cứu cận lâm sàng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao nam giới mắc đái tháo đường type 2 lại dễ bị sụt giảm testosterone?
Tình trạng kháng insulin kéo dài và sự phì đại mô mỡ nội tạng làm gia tăng biểu hiện của enzyme aromatase, biến đổi testosterone thành estrogen. Đồng thời, các cytokine tiền viêm từ mô mỡ ức chế trực tiếp trục hạ đồi - tuyến yên và gây stress oxy hóa tại tế bào kẽ Leydig của tinh hoàn, dẫn đến giảm tổng hợp hormone nam nội sinh.

Thời điểm nào trong ngày thích hợp nhất để lấy mẫu máu xét nghiệm testosterone?
Testosterone huyết thanh dao động mạnh theo nhịp sinh học ngày đêm và đạt nồng độ cao nhất vào sáng sớm. Do đó, các hướng dẫn y khoa khuyến cáo người bệnh cần nhịn đói qua đêm từ 8 đến 12 giờ và tiến hành lấy máu tĩnh mạch trong khung giờ từ 8h00 đến 10h00 sáng để đảm bảo độ chính xác tối đa của kết quả xét nghiệm.

Ngưỡng nồng độ testosterone nào được dùng để xác định tình trạng suy giảm cần điều trị?
Theo khuyến cáo của Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ, mức testosterone huyết thanh dưới 300 ng/dL được xác định sau ít nhất hai lần đo riêng biệt vào buổi sáng, kết hợp với các dấu hiệu lâm sàng như giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương dương hoặc mệt mỏi mạn tính, là tiêu chuẩn định hướng can thiệp điều trị.

Liệu pháp thay thế testosterone mang lại lợi ích gì cho bệnh nhân tiểu đường?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh liệu pháp thay thế testosterone giúp tăng khối lượng cơ nạc, giảm tích tụ mỡ tạng vùng bụng, cải thiện rõ rệt độ nhạy của mô với insulin, hỗ trợ hạ đường huyết và cải thiện các chỉ số lipid máu như giảm nồng độ Triglyceride và tăng HDL-c có lợi cho tim mạch.

Chỉ số tỷ số vòng eo trên chiều cao (WHtR) có ý nghĩa như thế nào trong tiên lượng giảm hormone nam?
Tỷ số vòng eo trên chiều cao là chỉ số nhân trắc học phản ánh mức độ tích tụ mỡ nội tạng chính xác hơn chỉ số khối cơ thể thông thường. Khi chỉ số WHtR vượt quá 0,6, nguy cơ rối loạn chuyển hóa và tim mạch ở mức rất cao, tỷ lệ nghịch mạnh mẽ với nồng độ testosterone huyết thanh và cảnh báo nguy cơ suy giảm sinh dục nặng.

Kết luận

• Luận văn đã xác nhận nồng độ testosterone huyết thanh ở bệnh nhân nam đái tháo đường type 2 suy giảm rõ rệt so với người khỏe mạnh, với tỷ lệ thiếu hụt hormone chiếm khoảng 40% đến 50% số ca bệnh.
• Công trình chứng minh mối tương quan nghịch có ý nghĩa thống kê giữa testosterone với nồng độ glucose máu lúc đói, chỉ số HbA1c và tình trạng rối loạn lipid máu (tăng Triglyceride, LDL-c và giảm HDL-c).
• Đề tài chỉ ra sự liên quan mật thiết giữa mức độ giảm nội tiết tố nam với các chỉ số thể trạng vượt chuẩn bao gồm BMI ≥ 25 kg/m2, chu vi vòng eo ≥ 90 cm, tỷ số WHtR ≥ 0,6 và thời gian mắc bệnh kéo dài.
• Quy trình định lượng testosterone bằng kỹ thuật miễn dịch điện hóa phát quang trên hệ thống máy Cobas E602 được chuẩn hóa với độ tin cậy và độ chính xác phân tích cao, đáp ứng tiêu chuẩn kiểm định chất lượng phòng xét nghiệm.
• Nghiên cứu đã xác định điểm cắt chẩn đoán tối ưu của testosterone trên đường cong ROC, tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc cho các nhà lâm sàng đưa ra chỉ định sàng lọc và can thiệp kịp thời.

Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ sở y tế cần mở rộng nghiên cứu can thiệp dọc để đánh giá hiệu quả dài hạn và tính an toàn của liệu pháp thay thế testosterone trên quần thể nam giới đái tháo đường Việt Nam. Các chuyên gia y tế hãy chủ động tích hợp quy trình xét nghiệm hormone nam vào phác đồ quản lý bệnh mạn tính nhằm mang lại giải pháp chăm sóc sức khỏe toàn diện và bền vững cho người bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về bệnh đái tháo đường 1. Tỷ lệ mắc đái tháo đường type 2 trong nước ta và trên thế giới. Vào những năm cuối thế kỷ 20 và những năm đầu thế kỷ 21, các chuyên gia của WHO đã dự báo "Thế kỷ 21 sẽ là thế kỷ của các bệnh nội tiết và rối loạn chuyển hoá, đặc biệt bệnh đái tháo đường sẽ là bệnh không lây phát triển nhanh nhất", bệnh đái tháo đường là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ tư ở các nước phát triển.

Theo liên đoàn đái tháo đường quốc tế, 79 % người lớn mắc bệnh đái tháo đường sống ở các nước có thu nhập thấp và trung bình, trong 463 triệu người mắc bệnh đái tháo đường (năm 2019) thì có gần một nửa trong số đó không được chẩn đoán, bệnh đái tháo đường gây ra 4,2 triệu ca tử vong và 760 tỷ USD chi tiêu cho y tế (năm 2019), tỷ lệ mắc tiểu đường type 2 ngày càng tăng ở hầu hết các quốc gia [35]. Tại Đông Nam Á, tỷ lệ đái tháo đường cũng tương đối cao, năm 2019 số người trưởng thành (từ 20 - 79 tuổi) mắc bệnh đái tháo đường ước tính khoảng 87,6 triệu người, số người chết do đái tháo đường là 1,15 triệu người, tới năm 2030 con số này dự kiến tăng lên 115 triệu [35]. Ở Việt Nam trong những năm gần đây bệnh đái tháo đường có xu hướng gia tăng. Năm 2013, trong kết quả công bố của “Dự án phòng chống đái tháo đường Quốc gia” do Bệnh viện nội tiết trung ương thực hiện năm 2012 trên 11.000 người tuổi 30 - 69 tại 6 vùng gồm: miền núi phía Bắc, Đồng bằng sông Hồng, Duyên hải miền Trung, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ đã cho thấy tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường là 5,7 % (tỷ lệ mắc cao nhất ở Tây Nam Bộ là 7,2 %, thấp nhất là Tây Nguyên 3,8 %).

Tỷ lệ rối loạn dung nạp glucose cũng gia tăng mạnh mẽ từ 7,7 % năm 2002 lên gần 12,8 % năm 2012. Cũng theo nghiên cứu này, những người trên 45 tuổi có nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 cao gấp 4 lần những người dưới 45 tuổi. Người bị huyết áp cao. cũng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn những người khác hơn 3 lần.

Người có vòng eo lớn nguy cơ mắc cao hơn 2,6 lần. Như vậy, tỷ lệ mắc đái tháo đường ở Việt Nam đã tăng dần qua từng năm [10]. Các yếu tố nguy cơ như béo phì, bệnh cao huyết áp, tình trạng đô thị hóa… được cho là nguyên nhân của tình trạng này. Cơ chế bệnh sinh của đái tháo đường type 2 Theo hiệp hội tiểu đường Hoa Kỳ (ADA) bệnh đái tháo đường type 2 là do sự mất dần sự tiết insulin tế bào thường xuyên trên nền kháng insulin.

Trong đái tháo đường type 2 một phần các tế bào beta của đảo tụy rối loạn chức năng và suy yếu ít được biết rõ tuy nhiên sự bài tiết insulin của tế bào beta đảo tụy không đáp ứng được thường xuyên trên nền kháng insulin là đặc điểm chung thường thấy [12], [26]. Hoạt động của tế bào beta bình thường “Nguồn: Unai Galicia-Garcia (2020)” [26] Tế bào beta chịu trách nhiệm sản xuất insulin và tích trữ trong hạt. Trong điều kiện sinh lý bình thường, giải phóng insulin chủ yếu được kích hoạt bởi phản ứng với nồng độ glucose cao, các tế bào beta hấp thu glucose qua kênh vận chuyển glucose là GLUT2, khi glucose đi vào, dị hóa glucose được kích. hoạt, làm tăng tỷ lệ ATP / ADP nội bào, gây ra sự đóng các kênh kali phụ thuộc ATP màng trong bào tương.

Điều này dẫn đến khử cực màng và mở các kênh phụ thuộc Ca2+, cho phép Ca2+ vào trong tế bào. Sự gia tăng nồng độ Ca2+ nội bào kích hoạt mồi và hợp nhất của các hạt chứa insulin bài tiết vào màng bào tương [26] (hình 1. Rối loạn chức năng tế bào Beta “Nguồn: theo Unai Galicia-Garcia (2020)” [26] Trong bệnh lý đái tháo đường type 2, tăng glucose và lipid máu quá mức thúc đẩy ức chế sự huy động và hoạt động của tín hiệu Ca2+, dẫn đến rối loạn chức năng tế bào β bằng cách gây ra căng thẳng lưới nội chất (ER) thông qua việc kích hoạt các con đường đáp ứng protein mở (UPR). Trong điều kiện bệnh lý, cơ chế được mô tả ở trên cuối cùng có thể dẫn đến gián đoạn tính toàn vẹn tổ chức đảo tụy, làm suy yếu giao tiếp giữa các tế bào, góp phần điều hòa kém về giải phóng insulin và glucagon và cuối cùng làm trầm trọng thêm tình trạng tăng đường huyết.

Khiếm khuyết trong việc tổng hợp bất kỳ tiền chất insulin nào, hoặc chính insulin, cũng như sự gián đoạn của cơ chế bài tiết, có. thể dẫn đến rối loạn chức năng bài tiết insulin, động lực chính của rối loạn tế bào β là nền tảng của đái tháo đường type 2 [26] (hình 1. Bệnh học tăng glucose máu trong đái tháo đường type 2 “Nguồn: Pathophysiology of hyperglycemia in type 2 diabetes mellitus | diabetes.com” Trong bệnh đái tháo đường type 2, rối loạn tế bào beta và kháng insulin khiến cho gan tăng sản xuất glucose, mặt khác tại các mô ngoại vi như mô mỡ và cơ xương giảm hấp thu glucose dẫn tới hậu quả làm tăng đường huyết. Tế bào kháng insulin khiến cho glucose không thể đi vào bên trong tế bào và ứ đọng lại trong máu, bệnh học của quá trình tăng glucose máu trong đái tháo đường type 2 được mô tả (hình 1.

Xét nghiệm chẩn đoán đái tháo đường type 2 Chẩn đoán đái tháo đường hiện nay theo hướng dẫn của IDF hoặc ADA nhưng đều thống nhất chẩn đoán đái tháo đường type 2 khi có một trong bốn tiêu chuẩn là glucose máu lúc đói (nhịn ăn ít nhất 8 giờ), glucose máu sau nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, dựa theo HbA1c hoặc glucose tại. thời điểm bất kỳ kèm theo triệu chứng kinh điển của tăng glucose máu (bao gồm tiểu nhiều, uống nhiều, ăn nhiều, sụt cân không rõ nguyên nhân). Trong điều kiện thực tế tại Việt Nam, nên dùng phương pháp đơn giản và hiệu quả để chẩn đoán đái tháo đường là định lượng glucose máu lúc đói 2 lần ≥ 126 mg/dL (hay 7 mmol/L). Nếu HbA1c được đo tại phòng xét nghiệm được chuẩn hóa quốc tế, có thể đo HbA1c hai lần để chẩn đoán đái tháo đường type 2 [3], [12], [35].

Glucose máu lúc đói (FPG) Glucose (C₆H₁₂O₆) là một chất cung cấp năng lượng cho cơ thể, đi vào máu (glucose máu) để di chuyển khắp nơi trong cơ thể. Ở điều kiện bình thường hormone insulin kiểm soát nồng độ glucose máu, và dự trữ glucose dưới dạng glycogen trong gan và cơ. Trong bệnh lý đái tháo đường type 2, tế bào của cơ thể không đáp ứng với insulin (kháng insulin) vì vậy tuyến tụy cần tạo ra nhiều insulin hơn để kiểm soát glucose máu, cuối cùng tuyến tụy bị tổn thương và không đáp ứng được lượng insulin cần thiết dẫn tới việc glucose máu tăng cao và kéo theo nhiều biến chứng nguy hiểm như tổn thương mạch máu, thần kinh, thận, võng mạc, bệnh tim mạch. Nhìn chung, sự mất cân bằng trong giải phóng glucose từ gan và hấp thu tại các mô ngoại vi có thể dẫn đến tăng glucose máu dai dẳng, một yếu tố chính góp phần vào sự phát triển của bệnh đái tháo đường [50].

Glucose máu là một chỉ số để chẩn đoán, tiên lượng và theo dõi đáp ứng điều trị của bệnh cảnh đái tháo đường type 2. Kiểm soát glucose máu chính là một trong những mục tiêu điều trị đái tháo đường. Giá trị tham chiếu glucose ở người bình thường 70 - 115 mg/dL [2]. Trong bệnh lý đái tháo đường type 2, xét nghiệm glucose máu lúc đói ≥ 126 mg/dL.

HbA1c (glycated hemoglobin) Hemoglobin (Hb) là một trong những thành phần của tế bào hồng cầu, có vai trò vận chuyển oxy trong máu. Bình thường luôn luôn có sự gắn kết của. đường trong máu với Hb của hồng cầu. HbA1 chiếm phần lớn ở người lớn, trong đó HbA1c đại diện cho tình trạng gắn kết của glucose trên Hb hồng cầu.

HbA1c tồn tại suốt trong đời sống hồng cầu là 120 ngày, vì vậy xét nghiệm HbA1c cho biết mức glucose máu trung bình trong 2-3 tháng vừa qua. HbA1c cùng với glucose máu là 2 chỉ số trong chẩn đoán, tiên lượng và theo dõi bệnh đái tháo đường type 2. Giá trị tham chiếu ở người bình thường < 6. Trong bệnh lý đái tháo đường type 2, nồng độ HbA1c ≥ 6,5 % [35].

Bệnh đái tháo đường type 2 và rối loạn chuyển hoá lipid máu Một số yếu tố được cho là nguy cơ gây ra bệnh lý đái tháo đường type 2 như yếu tố dinh dưỡng (chế độ ăn giàu calo, chất béo…), hoạt động thể chất (ít vận động), hệ vi sinh vật đường ruột (các rối loạn hệ vi sinh vật đường ruột), di truyền…[26]. Hội chứng chuyển hóa (còn gọi là MS: Metabolic syndrome) là một tập hợp các rối loạn chuyển hóa, biểu hiện bởi các yếu tố nguy cơ tim mạch khác nhau thường liên quan đến sự tích tụ của chất béo và đề kháng với insulin. Sự đề kháng insulin cũng khiến tế bào tích mỡ, rối loạn chuyển hóa lipid máu, thường đi kèm với gia tăng cân nặng, thừa cân. Mối quan hệ mật thiết giữa đái tháo đường type 2 và MS là mối quan hệ tương hỗ qua lại, bệnh đái tháo đường type 2 khiến tình trạng kháng insulin ngày càng gia tăng gây rối loạn chuyển hóa carbonhydrat, lipid, protein và MS khiến tình trạng đái tháo đường ngày càng trầm trọng hơn nếu không có sự can thiệp.

Tăng glucose mãn tính trong thời gian dài gây nên những biến chứng thương tổn ở nhiều cơ quan khác nhau, đặc biệt ở tim và mạch máu, thận, mắt, thần kinh. MS được nhắc đến nhiều trong tiểu đường type 2 do tỷ lệ mắc bệnh cao trên toàn thế giới vì nó liên quan đến sự gia tăng béo phì và lối sống ít vận động [49]. Một đánh giá gần đây cũng đề xuất rằng hội chứng chuyển hóa có thể là một yếu tố dự đoán đối với bệnh đái tháo đường type 2, các đối tượng mắc hội chứng chuyển hóa có nguy cơ. mắc bệnh cao hơn hẳn.

Hội chứng chuyển hóa khá đồng nghĩa với sự xuất hiện và tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường type 2, ngoài ra các nguy cơ về tim mạch cũng cần được lưu tâm [69]. Cholesterol toàn phần Cholesterol là chất mỡ của cơ thể, là thành phần cấu trúc của tế bào. Cholesterol tham gia vào cấu tạo một số hormone như hormone giới tính, cortisol, aldosterol… Cholesterol cũng tham gia tạo vitamin D và hỗ trợ tiêu hóa (được gan sử dụng tạo ra mật).