Giáo trình Bệnh học và Điều trị Đông y của PGS. Phan Quan Chí Hiếu - Trường Đại học Y Dược TP.HCM

• Tác giả: Nguyễn Thị Bay
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Quan Chý Hiếu
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Đông y
• Đề tài: Bệnh học và điều trị đông y
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình bệnh học điều trị đông y

Giáo trình bệnh học điều trị đông y là tài liệu đào tạo chính quy dành cho sinh viên ngành Y học cổ truyền. Tài liệu do Bộ Y tế chỉ đạo biên soạn, được Hội đồng chuyên môn thẩm định năm 2006. Giáo trình cung cấp kiến thức cơ bản và hệ thống về bệnh học cũng như phương pháp điều trị trong y học cổ truyền. Nội dung bám sát chương trình khung đào tạo Bác sĩ y học cổ truyền đã được phê duyệt. Giáo trình trình bày toàn diện các bệnh chứng của đông y, từ lý luận bệnh học đến thực hành điều trị. Người học tiếp cận được cả lý thuyết nền tảng lẫn các tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại áp dụng trong thực tiễn Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng giúp học viên thuận lợi hơn khi học tập các phần bệnh học điều trị kết hợp đông tây y sau này.

1.1. Nguồn gốc và quá trình biên soạn

Giáo trình được biên soạn dựa trên chương trình giáo dục đại học của Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Minh. Các nhà giáo giàu kinh nghiệm thuộc Bộ môn Y học cổ truyền trực tiếp tham gia biên soạn. Quá trình thực hiện có sự tham gia tổ chức bản thảo chuyên nghiệp. Giáo trình được PGS. Nguyễn Nhược Kim và PGS. Chu Quốc Trương đọc và phản biện. Bộ Y tế ban hành chính thức làm tài liệu dạy học đạt chuẩn chuyên môn ngành y tế giai đoạn 2006-2010.

1.2. Vị trí trong chương trình đào tạo

Giáo trình đóng vai trò then chốt trong hệ thống đào tạo bác sĩ y học cổ truyền. Tài liệu giúp sinh viên có cái nhìn vừa toàn diện vừa cơ bản về lý luận bệnh học và điều trị học đông y. Kiến thức từ giáo trình tạo tiền đề cần thiết cho việc học tập các phần bệnh học điều trị kết hợp đông tây y. Đây cũng là mục tiêu cuối cùng của quá trình đào tạo người thầy thuốc kết hợp đông tây y. Giáo trình được sử dụng rộng rãi tại các trường y khoa trên toàn quốc.

II. Phân tích nội dung chính của giáo trình đông y

Giáo trình bệnh học điều trị đông y được trình bày theo hai chương lớn có cấu trúc logic rõ ràng. Chương thứ nhất mô tả các bệnh chứng do ngoại nhân gây ra, bao gồm bệnh ngoại cảm thương hàn và bệnh ôn nhiệt. Chương thứ hai trình bày các bệnh chứng do nội nhân và bất nội ngoại nhân gây nên. Nội dung được xây dựng trên cơ sở kiến thức cơ bản, chính xác và khoa học. Giáo trình cập nhật các tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Phần bệnh học thương hàn chiếm vị trí quan trọng, phân tích sáu giai đoạn diễn biến bệnh. Mỗi giai đoạn phản ánh tương quan lực lượng giữa sức đề kháng của cơ thể và tác nhân gây bệnh. Cách trình bày hệ thống giúp người học nắm vững nguyên tắc điều trị từng loại bệnh chứng.

2.1. Hệ thống bệnh chứng ngoại cảm thương hàn

2.2. Nguyên tắc điều trị bệnh ngoại cảm

III. Phương pháp học tập và ứng dụng giáo trình đông y

Học tập giáo trình bệnh học điều trị đông y đòi hỏi phương pháp tiếp cận có hệ thống và khoa học. Người học cần nắm vững lý luận cơ bản trước khi tiếp cận các bệnh chứng cụ thể. Việc hiểu rõ mối quan hệ biểu lý giữa các kinh mạch là yếu tố then chốt. Thái Dương kinh bao gồm Túc Thái Dương Bàng Quang kinh và Thủ Thái Dương Tiểu Trường kinh. Quan hệ biểu lý với Túc Thiếu Âm Thận và Thủ Thiếu Âm Tâm tạo thành hệ thống liên kết hoàn chỉnh. Người học cần phân biệt rõ triệu chứng từng giai đoạn để áp dụng đúng phương pháp điều trị. Thực hành lâm sàng kết hợp với lý thuyết giúp củng cố kiến thức hiệu quả. Giáo trình cũng cung cấp các câu hỏi nhân quả giúp kiểm tra đánh giá mức độ hiểu biết của sinh viên.

3.1. Phân biệt triệu chứng các chứng bệnh

3.2. Ứng dụng trong lâm sàng hiện đại

IV. Kết luận và tầm quan trọng giáo trình đông y

Giáo trình bệnh học điều trị đông y là tài liệu không thể thiếu trong đào tạo y học cổ truyền. Nội dung giáo trình được xây dựng công phu bởi các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực. Sự thẩm định nghiêm ngặt của Bộ Y tế đảm bảo chất lượng và tính chính xác của kiến thức. Giáo trình cung cấp cho người học hệ thống kiến thức toàn diện về bệnh học và điều trị học. Từ lý luận nền tảng đến thực hành lâm sàng, tất cả được trình bày logic và khoa học. Đây là cầu nối giữa truyền thống y học cổ truyền với y học hiện đại. Giáo trình không chỉ phục vụ đào tạo mà còn là tài liệu tham khảo quý giá cho người hành nghề. Tầm quan trọng của giáo trình ngày càng được khẳng định trong bối cảnh y học kết hợp phát triển.

4.1. Giá trị đào tạo và nghiên cứu

4.2. Hướng phát triển và cập nhật

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé y tÕ BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y S¸ch ®µo t¹o b¸c sÜ y häc cæ truyÒn M∙ sè: §.32 Chñ biªn: PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 1 Nhµ xuÊt b¶n y häc Hµ Néi - 2007 ChØ ®¹o biªn so¹n: Vô Khoa häc & §µo t¹o, Bé Y tÕ Chñ biªn: PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu Nh÷ng ngêi biªn so¹n: PGS. NguyÔn ThÞ Bay ThS. Ng« Anh Dòng Tham gia tæ chøc b¶n th¶o: ThS. PhÝ V¨n Th©m © B¶n quyÒn thuéc Bé Y tÕ (Vô Khoa häc vµ §µo t¹o) 2 LêI GIíI THIÖU Thùc hiÖn mét sè ®iÒu cña LuËt Gi¸o dôc, Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o vµ Bé Y tÕ ®· ban hµnh ch¬ng tr×nh khung ®µo t¹o B¸c sÜ y häc cæ truyÒn. Bé Y tÕ tæ chøc biªn so¹n tµi liÖu d¹y - häc c¸c m«n häc chuyªn m«n, c¬ b¶n chuyªn ngµnh theo ch¬ng tr×nh trªn nh»m tõng bíc x©y dùng bé tµi liÖu d¹y – häc chuÈn vÒ chuyªn m«n ®Ó ®¶m b¶o chÊt lîng ®µo t¹o nh©n lùc y tÕ. S¸ch “BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y” ®îc biªn so¹n dùa trªn ch¬ng tr×nh gi¸o dôc ®¹i häc cña Trêng §¹i häc Y Dîc thµnh phè Hå ChÝ Minh trªn c¬ së ch¬ng tr×nh khung ®· ®îc phª duyÖt. S¸ch ®îc biªn so¹n dùa trªn c¬ së kiÕn thøc c¬ b¶n, hÖ thèng; néi dung chÝnh x¸c, khoa häc, cËp nhËt c¸c tiÕn bé khoa häc, kü thuËt hiÖn ®¹i vµ thùc tiÔn ViÖt Nam. S¸ch “BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y” ®· ®îc biªn so¹n bëi c¸c nhµ gi¸o giµu kinh nghiÖm vµ t©m huyÕt cña bé m«n Y häc cæ truyÒn cña Trêng §¹i häc Y Dîc thµnh phè Hå ChÝ Minh. S¸ch “BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y” ®· ®îc Héi ®ång chuyªn m«n thÈm ®Þnh s¸ch vµ tµi liÖu d¹y - häc chuyªn ngµnh b¸c sÜ y häc cæ truyÒn cña Bé Y tÕ thÈm ®Þnh vµo n¨m 2006. Bé Y tÕ ban hµnh lµ tµi liÖu d¹y - häc ®¹t chuÈn chuyªn m«n cña ngµnh y tÕ trong giai ®o¹n 2006 - 2010. Trong qu¸ tr×nh sö dông s¸ch ph¶i ®îc chØnh lý, bæ sung vµ cËp nhËt. Bé Y tÕ xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c Nhµ gi¸o, c¸c chuyªn gia cña Trêng §¹i häc Y Dîc thµnh phè Hå ChÝ Minh ®· dµnh nhiÒu c«ng søc hoµn thµnh cuèn s¸ch, PGS. NguyÔn Nhîc Kim vµ PGS. Chu Quèc Trêng ®· ®äc vµ ph¶n biÖn ®Ó cuèn s¸ch sím hoµn thµnh kÞp thêi phôc vô cho c«ng t¸c ®µo t¹o nh©n lùc y tÕ. V× lÇn ®Çu xuÊt b¶n nªn cßn cã khiÕm khuyÕt, chóng t«i mong ®îc ý kiÕn ®ãng gãp cña ®ång nghiÖp, c¸c b¹n sinh viªn vµ c¸c ®éc gi¶ ®Ó lÇn xuÊt b¶n sau ®îc hoµn thiÖn h¬n. Vô khoa häc vµ ®µo t¹o Bé Y tÕ 3 Mét sè tõ ®ång nghÜa 1. Chèi n¾n Kh«ng a sê n¾n 3. Tiªu ph©n vµng n¸t §¹i tiÖn ph©n vµng n¸t 4. TiÓu sÎn ®á TiÓu tiÖn sÎn ®á 6. CÇu t¸o §¹i tiÖn ph©n t¸o 7. TiÓu sÎn TiÓu tiÖn Ýt 8. ãi möa N«n möa 4 Lêi nãi ®Çu BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y ®Ò cËp ®Õn toµn bé nh÷ng bÖnh chøng cña §«ng y häc, gióp ngêi sinh viªn cã ®îc c¸i nh×n võa toµn diÖn, võa c¬ b¶n vÒ lý luËn bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ häc §«ng y. NhËn thøc nµy rÊt quan träng, t¹o tiÒn ®Ò cÇn thiÕt gióp häc viªn thuËn lîi h¬n khi häc tËp tiÕp theo nh÷ng phÇn bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ kÕt hîp §«ng y vµ T©y y (®îc®Ò cËp trong Bµi gi¶ng ®iÒu trÞ kÕt hîp). §©y còng lµ môc tiªu cuèi cïng cña qu¸ tr×nh ®µo t¹o ngêi thÇy thuèc kÕt hîp §«ng t©y y. BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y ®îc tr×nh bµy theo hai ch¬ng lín. Ch¬ng thø nhÊt m« t¶ nh÷ng bÖnh chøng do ngo¹i nh©n g©y ra, bao gåm: − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh ngo¹i c¶m Th¬ng hµn − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh ngo¹i c¶m ¤n bÖnh − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh ngo¹i c¶m Lôc d©m Ch¬ng thø hai ®Ò cËp ®Õn nh÷ng bÖnh chøng do néi nh©n vµ nguyªn nh©n kh¸c g©y ra. Nhãm bÖnh lý nµy chñ yÕu xuÊt hiÖn ë c¸c t¹ng phñ, bao gåm − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh PhÕ - §¹i trêng − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh Tú - VÞ − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh ThËn - Bµng quang − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh Can - §ëm − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh T©m - T©m bµo - TiÓu trêng - Tam tiªu PhÇn ®iÒu trÞ cña mçi bÖnh chøng ®Òu ®îc ph©n tÝch cô thÓ trªn c¬ së lý luËn §«ng y (dîc tÝnh §«ng y, häc thuyÕt kinh l¹c) vµ ®îc lÆp l¹i nhiÒu lÇn ®Ó c¸c b¹n sinh viªn dÔ dµng häc tËp. §Ó tËp trung gióp sinh viªn cã ®îc c¸i nh×n võa toµn diÖn, võa c¬ b¶n vÒ lý luËn bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ häc §«ng y, nªn chóng t«i cè g¾ng t«n träng ý kiÕn, quan niÖm cña ngêi xa vµ chuyÓn t¶i toµn bé nguyªn b¶n lý luËn tõ c¸c tµi liÖu kinh ®iÓn. V× thÕ, sÏ kh«ng tr¸nh khái nh÷ng u t vÒ hiÖu qu¶ thùc sù cña nh÷ng ph¬ng c¸ch trÞ liÖu cña y häc cæ truyÒn trong mét sè t×nh huèng l©m sµng (t×nh tr¹ng trôy tim m¹ch, h«n mª…) còng nh tÝnh thùc tÕ cña mét sè vÞ thuèc hiÖn rÊt Ýt ®îc sö dông. 5 Còng víi lý do nªu trªn mµ chóng t«i cha ®Ò cËp cô thÓ, chi tiÕt vÒ liÒu dïng cña thuèc còng nh chi tiÕt kü thuËt ch©m cøu trong tµi liÖu nµy. Nh÷ng phÇn rÊt quan träng nªu trªn sÏ ®îc cËp nhËt cô thÓ, chi tiÕt (liÒu lîng thuèc, kü thuËt ch©m cøu.) trong nh÷ng tµi liÖu vÒ ®iÒu trÞ kÕt hîp §«ng t©y y. §Ó gióp sinh viªn ph©n tÝch ®îc cô thÓ vai trß cña thuèc vµ huyÖt trong tõng ph¬ng ph¸p trÞ liÖu, chóng t«i cã dµnh thªm ë phÇn cuèi cña quyÓn s¸ch nµy nh÷ng c¸ch kª ®¬n thuèc §«ng y, qua ®ã c¸c b¹n sinh viªn cã thÓ dÔ dµng hiÓu ®îc vÞ trÝ, vai trß quan träng (theo thø tù Qu©n, ThÇn, T¸, Sø) cña tõng vÞ thuèc, cña tõng huyÖt sö dông trong trÞ liÖu cña §«ng y häc. §ång thêi, quyÓn s¸ch nµy còng tËp häp nh÷ng ®iÓm quan träng cÇn ghi nhí, xÕp vµo nh÷ng « cã ®¸nh dÊu, nh»m gióp sinh viªn cã thÓ nhanh chãng kiÓm tra l¹i nh÷ng ®iÓm mÊu chèt, quan träng cña nh÷ng néi dung häc tËp. TÊt c¶ c¸c bµi gi¶ng m«n bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®Òu cã kÌm theo phÇn c©u hái tr¾c nghiÖm (tù «n tËp) gióp sinh viªn tù häc. Nh÷ng bµi gi¶ng lý thuyÕt nµy sÏ ®îc minh häa trªn thùc tÕ t¹i c¸c c¬ së thùc tËp y häc cæ truyÒn (C¬ së 3-BÖnh viÖn §¹i häc Y Dîc TP. Hå ChÝ Minh, ViÖn y dîc häc d©n téc TP. Hå ChÝ Minh, BÖnh viÖn y häc d©n téc TP. Khoa y häc cæ truyÒn, §¹i häc Y Dîc TP. Hå ChÝ Minh rÊt mong ®îc c¸c b¹n sinh viªn tham kh¶o kü lêi giíi thiÖu cña quyÓn s¸ch nµy tríc khi tham gia vµo qu¸ tr×nh häc tËp m«n häc vµ rÊt mong ®îc sù ®ãng gãp ý kiÕn cña c¸c b¹n sinh viªn vµ c¸c ®ång nghiÖp. Thay mÆt nh÷ng t¸c gi¶ PGS. PHAN QUAN CHÝ HIÕU 6 Môc lôc Ch¬ng I. BÖnh chøng do ngo¹i nh©n 9 Bµi 1. BÖnh häc ngo¹i c¶m PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 9 1. Ph©n lo¹i bÖnh ngo¹i c¶m 1 0 C©u hái «n tËp 1 7 §¸p ¸n 2 0 Bµi 2. BÖnh häc ngo¹i c¶m Th¬ng hµn PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 2 1 1. BÖnh häc ngo¹i c¶m th¬ng hµn 2 (lôc kinh h×nh chøng) 5 C©u hái «n tËp 4 2 §¸p ¸n 4 5 Bµi 3. BÖnh ngo¹i c¶m ¤n bÖnh PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 4 6 1. Nguyªn nh©n g©y bÖnh 4 7 3. Sinh bÖnh lý cña ngo¹i c¶m «n bÖnh 4 7 4. Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a ngo¹i c¶m «n 4 bÖnh vµ ngo¹i c¶m th¬ng hµn 8 5. BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ 4 9 C©u hái «n tËp 6 3 7 §¸p ¸n 6 7 Bµi 4. BÖnh ngo¹i c¶m Lôc d©m PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 6 8 1. Nh÷ng chøng bÖnh thêng gÆp 6 8 3. Phô lôc 9 8 C©u hái «n tËp 102 §¸p ¸n 107 Ch¬ng II. BÖnh do néi nh©n vµ nguyªn nh©n kh¸c 118 Bµi 5. BÖnh häc PhÕ - §¹i trêng ThS. Ng« Anh Dòng 118 1. Nh÷ng héi chøng bÖnh PhÕ - §¹i trêng 119 C©u hái «n tËp 119 §¸p ¸n 123 Bµi 6. Nh÷ng héi chøng bÖnh Tú – VÞ 128 C©u hái «n tËp 140 §¸p ¸n 145 Bµi 7. BÖnh häc ThËn – Bµng quang PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 146 1. Nh÷ng bÖnh chøng ThËn - Bµng quang 151 C©u hái «n tËp 172 §¸p ¸n 177 Bµi 8. BÖnh häc Can - §ëm PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 178 1. Nh÷ng bÖnh chøng t¹ng Can - phñ §ëm 181 C©u hái «n tËp 198 §¸p ¸n 203 Bµi 9. BÖnh häc T©m - TiÓu trêng PGS. NguyÔn ThÞ Bay T©m bµo - T©m tiªu 204 1. Nh÷ng bÖnh chøng T©m - TiÓu trêng 215 8 C©u hái «n tËp 239 §¸p ¸n 245 Bµi 10. C¸ch kª ®¬n thuèc PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu; ThS. Ng« Anh Dòng 246 1. Nh÷ng ph¬ng c¸ch kª ®¬n thuèc 246 2. Nh÷ng néi dung quan träng trong c¸ch kª ®¬n thuèc theo lý luËn ®«ng y 248 3. Sù phèi ngò c¸c vÞ thuèc trong mét ®¬n thuèc 252 4. Sù cÊm kþ trong khi dïng thuèc 253 C©u hái «n tËp 254 §¸p ¸n 256 Tµi liÖu tham kh¶o 257 9 Ch¬ng I BÖnh chøng do ngo¹i nh©n Bµi 1 BÖnh häc ngo¹i c¶m Môc tiªu Sau khi häc tËp, sinh viªn PH¶I: 1. Tr×nh bµy ®îc kh¸i niÖm bÖnh ngo¹i c¶m vµ nh÷ng ph©n lo¹i bÖnh ngo¹i c¶m theo §«ng y. Nªu ®îc nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng vµ ph©n biÖt ®îc sù kh¸c nhau gi÷a nh÷ng lo¹i ngo¹i c¶m: Lôc d©m, Th¬ng hµn, ¤n bÖnh, DÞch lÖ. Dùa vµo tªn bÖnh §«ng y, sinh viªn sÏ x¸c ®Þnh ®îc lo¹i ngo¹i tµ nµo g©y bÖnh còng nh vÞ trÝ bÖnh cña tÊt c¶ c¸c lo¹i bÖnh ngo¹i c¶m. §¹i C¬ng Theo Y häc cæ truyÒn (§«ng y), bÖnh ngo¹i c¶m lµ nh÷ng bÖnh cã nguyªn nh©n tõ sù kh«ng thÝch øng ®îc cña c¬ thÓ víi nh÷ng t¸c ®éng tõ nh÷ng yÕu tè cña m«i trêng bªn ngoµi (do khÝ hËu, thêi tiÕt cña m«i trêng bªn ngoµi trë nªn th¸i qu¸, tr¸i thêng, vît qu¸ kh¶ n¨ng thÝch øng cña c¬ thÓ ngêi bÖnh). − Theo quan niÖm cña §«ng y häc: cã 6 lo¹i khÝ hËu, thêi tiÕt kh¸c nhau trong tù nhiªn bao gåm: Phong, Hµn, Thö, ThÊp, T¸o, Háa. §©y lµ nh÷ng t×nh tr¹ng thêi tiÕt, khÝ hËu hiÖn diÖn b×nh thêng trong n¨m vµ biÕn ®æi theo qui luËt chung cña tù nhiªn. Chóng ®îc gäi díi tªn chung lµ lôc khÝ. B×nh thêng, c¸c lo¹i khÝ hËu nµy thËt sù cÇn thiÕt cho sù sèng, cho søc khoÎ; chØ khi tr¸i thêng (trë nªn th¸i qu¸ hoÆc bÊt cËp, hoÆc xuÊt hiÖn kh«ng ®óng víi thêi 10 gian qui ®Þnh) chóng míi cã ®iÒu kiÖn g©y bÖnh.