Giáo trình Bệnh học và Điều trị Đông y của PGS. Phan Quan Chí Hiếu - Trường Đại học Y Dược TP.HCM

Giáo trình bệnh học và điều trị Đông y dành cho bác sĩ cổ truyền. Tìm hiểu các phương pháp chẩn đoán, quy luật bệnh tật và điều trị theo lý thuyết Đông y.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bay
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Quan Chý Hiếu
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Đông y
• Đề tài: Bệnh học và điều trị đông y
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình bệnh học điều trị đông y

Giáo trình bệnh học điều trị đông y là tài liệu đào tạo chính quy dành cho sinh viên ngành Y học cổ truyền. Tài liệu do Bộ Y tế chỉ đạo biên soạn, được Hội đồng chuyên môn thẩm định năm 2006. Giáo trình cung cấp kiến thức cơ bản và hệ thống về bệnh học cũng như phương pháp điều trị trong y học cổ truyền. Nội dung bám sát chương trình khung đào tạo Bác sĩ y học cổ truyền đã được phê duyệt. Giáo trình trình bày toàn diện các bệnh chứng của đông y, từ lý luận bệnh học đến thực hành điều trị. Người học tiếp cận được cả lý thuyết nền tảng lẫn các tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại áp dụng trong thực tiễn Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng giúp học viên thuận lợi hơn khi học tập các phần bệnh học điều trị kết hợp đông tây y sau này.

1.1. Nguồn gốc và quá trình biên soạn

Giáo trình được biên soạn dựa trên chương trình giáo dục đại học của Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Minh. Các nhà giáo giàu kinh nghiệm thuộc Bộ môn Y học cổ truyền trực tiếp tham gia biên soạn. Quá trình thực hiện có sự tham gia tổ chức bản thảo chuyên nghiệp. Giáo trình được PGS. Nguyễn Nhược Kim và PGS. Chu Quốc Trương đọc và phản biện. Bộ Y tế ban hành chính thức làm tài liệu dạy học đạt chuẩn chuyên môn ngành y tế giai đoạn 2006-2010.

1.2. Vị trí trong chương trình đào tạo

Giáo trình đóng vai trò then chốt trong hệ thống đào tạo bác sĩ y học cổ truyền. Tài liệu giúp sinh viên có cái nhìn vừa toàn diện vừa cơ bản về lý luận bệnh học và điều trị học đông y. Kiến thức từ giáo trình tạo tiền đề cần thiết cho việc học tập các phần bệnh học điều trị kết hợp đông tây y. Đây cũng là mục tiêu cuối cùng của quá trình đào tạo người thầy thuốc kết hợp đông tây y. Giáo trình được sử dụng rộng rãi tại các trường y khoa trên toàn quốc.

II. Phân tích nội dung chính của giáo trình đông y

Giáo trình bệnh học điều trị đông y được trình bày theo hai chương lớn có cấu trúc logic rõ ràng. Chương thứ nhất mô tả các bệnh chứng do ngoại nhân gây ra, bao gồm bệnh ngoại cảm thương hàn và bệnh ôn nhiệt. Chương thứ hai trình bày các bệnh chứng do nội nhân và bất nội ngoại nhân gây nên. Nội dung được xây dựng trên cơ sở kiến thức cơ bản, chính xác và khoa học. Giáo trình cập nhật các tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Phần bệnh học thương hàn chiếm vị trí quan trọng, phân tích sáu giai đoạn diễn biến bệnh. Mỗi giai đoạn phản ánh tương quan lực lượng giữa sức đề kháng của cơ thể và tác nhân gây bệnh. Cách trình bày hệ thống giúp người học nắm vững nguyên tắc điều trị từng loại bệnh chứng.

2.1. Hệ thống bệnh chứng ngoại cảm thương hàn

2.2. Nguyên tắc điều trị bệnh ngoại cảm

III. Phương pháp học tập và ứng dụng giáo trình đông y

Học tập giáo trình bệnh học điều trị đông y đòi hỏi phương pháp tiếp cận có hệ thống và khoa học. Người học cần nắm vững lý luận cơ bản trước khi tiếp cận các bệnh chứng cụ thể. Việc hiểu rõ mối quan hệ biểu lý giữa các kinh mạch là yếu tố then chốt. Thái Dương kinh bao gồm Túc Thái Dương Bàng Quang kinh và Thủ Thái Dương Tiểu Trường kinh. Quan hệ biểu lý với Túc Thiếu Âm Thận và Thủ Thiếu Âm Tâm tạo thành hệ thống liên kết hoàn chỉnh. Người học cần phân biệt rõ triệu chứng từng giai đoạn để áp dụng đúng phương pháp điều trị. Thực hành lâm sàng kết hợp với lý thuyết giúp củng cố kiến thức hiệu quả. Giáo trình cũng cung cấp các câu hỏi nhân quả giúp kiểm tra đánh giá mức độ hiểu biết của sinh viên.

3.1. Phân biệt triệu chứng các chứng bệnh

3.2. Ứng dụng trong lâm sàng hiện đại

IV. Kết luận và tầm quan trọng giáo trình đông y

Giáo trình bệnh học điều trị đông y là tài liệu không thể thiếu trong đào tạo y học cổ truyền. Nội dung giáo trình được xây dựng công phu bởi các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực. Sự thẩm định nghiêm ngặt của Bộ Y tế đảm bảo chất lượng và tính chính xác của kiến thức. Giáo trình cung cấp cho người học hệ thống kiến thức toàn diện về bệnh học và điều trị học. Từ lý luận nền tảng đến thực hành lâm sàng, tất cả được trình bày logic và khoa học. Đây là cầu nối giữa truyền thống y học cổ truyền với y học hiện đại. Giáo trình không chỉ phục vụ đào tạo mà còn là tài liệu tham khảo quý giá cho người hành nghề. Tầm quan trọng của giáo trình ngày càng được khẳng định trong bối cảnh y học kết hợp phát triển.

4.1. Giá trị đào tạo và nghiên cứu

4.2. Hướng phát triển và cập nhật

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Bệnh học và điều trị đông y (Mã số: Đ.32) là tài liệu dạy – học chuyên môn do Bộ Y tế (Vụ Khoa học và Đào tạo) chỉ đạo biên soạn và ban hành năm 2007, phục vụ chương trình đào tạo Bác sĩ Y học cổ truyền giai đoạn 2006 – 2010. Bản thảo do tập thể giảng viên Bộ môn Y học cổ truyền – Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh biên soạn, với PGS. Phan Quan Chí Hiếu làm chủ biên, cùng sự tham gia của PGS. Nguyễn Thị Bay, ThS. Ngô Anh Dũng và ThS. Phí Văn Thâm; được hội đồng chuyên môn thẩm định năm 2006 với sự phản biện của PGS. Nguyễn Nhược Kim và PGS. Chu Quốc Trường.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho sinh viên hệ thống lý luận bệnh học và điều trị học Đông y một cách toàn diện và căn bản. Giáo trình xây dựng nền tảng biện chứng nguyên bản của y học cổ truyền, tạo tiền đề để người học tiếp thu học phần tiếp theo là Bài giảng điều trị kết hợp (kết hợp Đông y và Tây y).

Cấu trúc giáo trình gồm 2 chương lớn với 10 bài học chuyên đề. Cách tiếp cận của giáo trình tập trung vào việc bảo lưu và chuyển tải hệ thống lý luận nguyên bản từ các y văn kinh điển, giải thích cơ chế bệnh sinh dựa trên cơ sở giải phẫu – sinh lý học Đông y, phân tích cấu trúc bài thuốc cổ phương theo dược tính và xác lập công thức huyệt châm cứu tương ứng cho từng hội chứng bệnh. Điểm đặc sắc của tài liệu là phương pháp trình bày lặp lại có hệ thống, tích hợp các khung tóm tắt điểm then chốt cần ghi nhớ và hệ thống câu hỏi tự lượng giá kèm đáp án ở cuối mỗi bài giảng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bố cụ thể qua 10 bài giảng thuộc hai chương lớn:

• Chương I: Bệnh chứng do ngoại nhân (Bài 1 đến Bài 4):

  • Bài 1 - Bệnh học ngoại cảm: Trình bày định nghĩa, phân biệt lục khí và lục dâm/lục tà; hệ thống hóa 4 phương pháp phân loại bệnh ngoại cảm (theo lục dâm, Thương hàn, Ôn bệnh và Dịch lệ).
  • Bài 2 - Bệnh học ngoại cảm Thương hàn: Phân tích học thuyết Lục kinh hình chứng của Trương Trọng Cảnh (Thương hàn luận), gồm 6 giai đoạn bệnh lý: Thái dương (kinh chứng, phủ chứng: súc thủy, súc huyết), Dương minh (kinh chứng, phủ chứng), Thiếu dương (bán biểu bán lý), Thái âm, Thiếu âm (hóa hàn, hóa nhiệt), Quyết âm (hàn quyết, nhiệt quyết, hồi quyết).
  • Bài 3 - Bệnh ngoại cảm Ôn bệnh: Trình bày nguyên nhân, sinh bệnh lý của nhiệt tà khởi phát; biện luận theo Tam tiêu (Ngô Cúc Thông trong Ôn bệnh điều biện) và Vệ – Khí – Dinh – Huyết (Diệp Thiên Sĩ trong Ôn nhiệt bệnh); phân biệt Ôn bệnh với Thương hàn và Dịch lệ (lệ khí).
  • Bài 4 - Bệnh ngoại cảm Lục dâm: Khảo sát chi tiết bệnh cảnh ngoại tà xâm nhập theo độ nông – sâu của hệ kinh lạc (tôn lạc, kinh cân, chính kinh, kỳ kinh bát mạch), theo tổ chức biểu – lý và theo hệ thống tạng phủ.

• Chương II: Bệnh do nội nhân và nguyên nhân khác (Bài 5 đến Bài 10):

  • Bài 5 đến Bài 9: Khảo sát toàn diện các hội chứng bệnh lý tạng phủ, bao gồm Phế – Đại trường (Bài 5), Tỳ – Vị (Bài 6), Thận – Bàng quang (Bài 7), Can – Đởm (Bài 8), Tâm – Tiểu trường – Tâm bào – Tam tiêu (Bài 9).
  • Bài 10 - Cách kê đơn thuốc: Hướng dẫn các phương cách kê đơn, nguyên tắc phối ngũ dược vị theo cấu trúc Quân – Thần – Tá – Sứ và các quy định cấm kỵ khi dùng thuốc Đông y.

Progression logic (logic phát triển nội dung) đi từ bệnh lý ngoại cảm cấp tính do môi trường bên ngoài truyền biến vào trong, đến các hội chứng nội thương tạng phủ mãn tính bên trong cơ thể, và kết thúc bằng phương pháp luận kê đơn điều trị.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố hệ thống lý luận học thuyết Tạng tượng, học thuyết Kinh lạc (12 chính kinh, kinh cân, kỳ kinh bát mạch), học thuyết Lục kinh và học thuyết Vệ khí dinh huyết/Tam tiêu. Các nguyên lý cốt lõi bao gồm:

• Mối tương quan giữa sức đề kháng của cơ thể (chính khí) và tác nhân gây bệnh (tà khí).
• Quy luật truyền biến của Thương hàn: tuần kinh truyền, trực trúng, hợp bệnh, tinh bệnh, lý chứng chuyển xuất biểu chứng.
• Nguyên tắc điều trị: Bệnh ở Tam dương (chính khí mạnh, tà khí thịnh) lấy khu tà làm chủ; bệnh ở Tam âm (chính khí suy) lấy phù chính, nâng đỡ tổng trạng làm chủ kết hợp khu tà; vận dụng Bát pháp (hãn, thanh, hạ, hòa, ôn, bổ, tiêu).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích và biện chứng: Xác định vị trí nông – sâu của tổn thương bệnh lý (tôn lạc, kinh cân, chính kinh, tạng phủ), phân biệt các hội chứng lâm sàng có triệu chứng tương đồng (Thái dương trúng phong vs. Thái dương thương hàn; Thái dương súc thủy vs. Thái dương súc huyết; Thiếu âm hóa hàn vs. Thiếu âm hóa nhiệt).
• Kỹ năng lập phương dược: Phân tích tính năng dược lý Đông y (khí, vị, quy kinh, công năng) của từng vị thuốc trong các bài thuốc cổ phương tiêu biểu (như Quế chi thang, Ma hoàng thang, Ngũ linh tán, Đề đương thang, Bạch hổ thang, Đại thừa khí thang, Tiểu sài hồ thang, Lý trung thang, Tứ nghịch thang, Hoàng liên a giao thang, Ô mai hoàn) dựa trên cấu trúc Quân – Thần – Tá – Sứ.
• Kỹ năng xây dựng công thức huyệt: Ứng dụng hệ thống huyệt vị (mộ huyệt, nguyên huyệt, lạc huyệt, kinh hỏa huyệt, bát mạch giao hội huyệt) dựa trên cơ sở lý luận kinh lạc để trị liệu từng hội chứng bệnh.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm y học kinh điển kết hợp biện chứng lâm sàng. Mỗi bài học bắt đầu bằng việc nhắc lại cơ sở giải phẫu – sinh lý học Đông y của hệ thống kinh lạc và tạng phủ tương ứng, từ đó giải thích cơ chế sinh bệnh lý khi tà khí xâm phạm.

Về phương pháp thực hành và ca bệnh (case studies), giáo trình trình bày chi tiết các bệnh cảnh lâm sàng điển hình gắn liền với triệu chứng cụ thể, phân tích đối chiếu với các bệnh danh y học hiện đại tương ứng (ví dụ: phong hàn phạm kinh Cân Đại trường trong viêm gân cơ trên gai; phong hàn phạm kinh Vị trong liệt mặt ngoại biên; thấp nhiệt Đại trường trong hội chứng lỵ; nhiệt nhập Tâm bào trong viêm não – màng não). Việc học tập lý thuyết được thiết kế kết hợp thực tập lâm sàng tại các cơ sở chuyên khoa y học cổ truyền: Cơ sở 3 – Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, Viện Y Dược học Dân tộc TP. Hồ Chí Minh và Bệnh viện Y học Dân tộc TP. Hồ Chí Minh.

Hình thức kiểm tra, đánh giá và hướng dẫn tự học được xây dựng đồng bộ ở cuối mỗi bài giảng:

• Khung ghi nhớ có đánh dấu: Tập hợp các chủ chứng (triệu chứng mấu chốt), chẩn đoán phân biệt và bài thuốc đại diện giúp người học tổng hợp kiến thức trọng tâm.
• Hệ thống câu hỏi tự ôn tập đa dạng: Bao gồm câu hỏi trắc nghiệm khách quan (5 chọn 1), câu hỏi trả lời ngắn và câu hỏi kiểm tra mối quan hệ nhân quả (đánh giá khả năng hiểu mối liên hệ giữa dược tính vị thuốc, vai trò Quân – Thần – Tá – Sứ và cơ chế điều trị).
• Đáp án chuẩn đi kèm sau mỗi bài: Cho phép sinh viên tự lượng giá mức độ nắm bắt kiến thức sau quá trình tự học.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Bệnh học và điều trị đông y được biên soạn nhằm chuẩn hóa bộ tài liệu giảng dạy cho chuyên ngành Bác sĩ Y học cổ truyền theo khung chương trình của Bộ Y tế. Giáo trình thể hiện những đặc điểm học thuật nổi bật:

• Tính kế thừa văn bản y học kinh điển: Nội dung trích dẫn và tổng hợp trung thực từ các tác phẩm y văn cổ như Nội kinh, Thương hàn luận (bản do Vương Thúc Hòa biên tập thời Tây Tấn gồm 10 quyển, 22 thiên, 397 pháp, 113 phương, 80 vị thuốc), Ôn nhiệt bệnh (Diệp Thiên Sĩ), Ôn bệnh điều biện (Ngô Cúc Thông), Y tông kim giám, cùng phần bình giải học thuật của các danh y như Uông Ngang, Kha Vận Bá, Trần Úy, Tiền Hoàng, Tiền Ất.
• Tính chuẩn hóa ngôn ngữ học thuật: Đầu giáo trình có bảng chuẩn hóa các từ ngữ đồng nghĩa thường gặp trong y văn Đông y (ví dụ: "chối nắn" tương đương không ưa sờ nắn; "tiêu phân vàng nát" tương đương đại tiện phân vàng nát; "tiểu sẩn đỏ" tương đương tiểu tiện sẩn đỏ; "cầu táo" tương đương đại tiện phân táo; "tiểu sẩn" tương đương tiểu tiện ít; "ói mửa" tương đương nôn mửa).
• Nhìn nhận khách quan về giới hạn lâm sàng: Tác giả ghi nhận rõ ràng các lưu ý về hiệu quả thực tế của phương pháp y học cổ truyền đơn thuần trong các tình huống cấp cứu nguy kịch (như trụy tim mạch, hôn mê) và tính thực tế của một số dược vị cổ ít dùng. Giáo trình chủ động phân tách phần bệnh học Đông y thuần túy với các kỹ thuật chi tiết về liều lượng và châm cứu kết hợp Tây y (được chuyển giao cho học phần Bài giảng điều trị kết hợp).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Sinh viên đại học: Giáo trình được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên theo học chương trình đào tạo Bác sĩ Y học cổ truyền tại các trường Đại học Y Dược trên toàn quốc.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức y học cổ truyền cơ sở trước khi học giáo trình này, bao gồm: Lý luận cơ bản Y học cổ truyền, Học thuyết Tạng tượng, Học thuyết Kinh lạc, Châm cứu học và Đông dược học.
• Giảng viên y khoa: Giảng viên bộ môn Y học cổ truyền sử dụng sách làm giáo trình chuẩn để giảng dạy lý thuyết bệnh học, hướng dẫn lâm sàng tạng phủ và lục kinh, đồng thời làm căn cứ biên soạn ngân hàng câu hỏi thi, đề thi lượng giá định kỳ.
• Học viên sau đại học và người tự học: Bác sĩ chuyên khoa, học viên cao học chuyên ngành Y học cổ truyền có thể sử dụng giáo trình làm tài liệu tham khảo để hệ thống hóa lại các phép trị cổ phương, cấu trúc phương tễ Quân – Thần – Tá – Sứ và lý luận bệnh học ngoại cảm (Thương hàn, Ôn bệnh).

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ đào tạo sinh viên đại học ngành Bác sĩ Y học cổ truyền, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên sau đại học và thầy thuốc lâm sàng y học cổ truyền.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững lý luận cơ bản y học cổ truyền, học thuyết âm dương ngũ hành, học thuyết tạng tượng, hệ thống 12 kinh chính - kinh cân - kỳ kinh bát mạch, nguyên lý châm cứu và tính năng dược lý các vị thuốc Đông y.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình tập trung truyền tải nguyên bản lý luận bệnh học và điều trị học Đông y thuần túy theo y văn kinh điển (Thương hàn luận, Ôn bệnh điều biện), phân tích chi tiết cơ sở lý luận của từng vị thuốc và huyệt vị, tạo bước đệm phân định rõ trước khi học phần điều trị kết hợp Đông - Tây y.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên đọc phần nhắc lại giải phẫu sinh lý Đông y trước mỗi bài, ghi nhớ các chủ chứng trong các khung tóm tắt then chốt, phân tích cấu trúc bài thuốc theo Quân - Thần - Tá - Sứ, và hoàn thành hệ thống câu hỏi trắc nghiệm, câu hỏi nhân quả sau mỗi bài để tự đối chiếu đáp án.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Các tài liệu bổ trợ liên quan cùng chương trình gồm có: Sách Châm cứu học (cùng tác giả, dùng để tham khảo chi tiết về 12 kinh Cân và Kỳ kinh bát mạch) và Bài giảng điều trị kết hợp (dùng cho phần cập nhật liều lượng cụ thể và kỹ thuật điều trị kết hợp Đông - Tây y).

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Bệnh học và điều trị đông y cung cấp hệ thống tri thức chuẩn xác, khoa học và có hệ thống về bệnh lý học ngoại cảm và nội thương tạng phủ theo y học cổ truyền. Tài liệu giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành tư duy biện chứng luận trị và kỹ năng lập phương hóa dược cho sinh viên chuyên ngành Bác sĩ Y học cổ truyền.

Lộ trình học tập đề xuất: Người học cần nắm chắc nguyên lý bệnh học ngoại cảm (Lục dâm, Thương hàn, Ôn bệnh) tại Chương I, tiến tới phân tích sâu các hội chứng bệnh lý tạng phủ tại Chương II, nắm vững nguyên tắc phối ngũ tại Bài 10, trước khi áp dụng trên lâm sàng tại các bệnh viện thực hành chuyên khoa và tiến vào học phần điều trị kết hợp Đông – Tây y. Để mở rộng kiến thức, người học nên đối chiếu thêm tài liệu Châm cứu học, Bài giảng điều trị kết hợp và các trước tác y văn cổ như Thương hàn luận, Ôn bệnh điều biện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé y tÕ BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y S¸ch ®µo t¹o b¸c sÜ y häc cæ truyÒn M∙ sè: §.32 Chñ biªn: PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 1 Nhµ xuÊt b¶n y häc Hµ Néi - 2007 ChØ ®¹o biªn so¹n: Vô Khoa häc & §µo t¹o, Bé Y tÕ Chñ biªn: PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu Nh÷ng ngêi biªn so¹n: PGS. NguyÔn ThÞ Bay ThS.

Ng« Anh Dòng Tham gia tæ chøc b¶n th¶o: ThS. PhÝ V¨n Th©m © B¶n quyÒn thuéc Bé Y tÕ (Vô Khoa häc vµ §µo t¹o) 2 LêI GIíI THIÖU Thùc hiÖn mét sè ®iÒu cña LuËt Gi¸o dôc, Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o vµ Bé Y tÕ ®· ban hµnh ch¬ng tr×nh khung ®µo t¹o B¸c sÜ y häc cæ truyÒn. Bé Y tÕ tæ chøc biªn so¹n tµi liÖu d¹y - häc c¸c m«n häc chuyªn m«n, c¬ b¶n chuyªn ngµnh theo ch¬ng tr×nh trªn nh»m tõng bíc x©y dùng bé tµi liÖu d¹y – häc chuÈn vÒ chuyªn m«n ®Ó ®¶m b¶o chÊt lîng ®µo t¹o nh©n lùc y tÕ. S¸ch “BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y” ®îc biªn so¹n dùa trªn ch¬ng tr×nh gi¸o dôc ®¹i häc cña Trêng §¹i häc Y Dîc thµnh phè Hå ChÝ Minh trªn c¬ së ch¬ng tr×nh khung ®· ®îc phª duyÖt.

S¸ch ®îc biªn so¹n dùa trªn c¬ së kiÕn thøc c¬ b¶n, hÖ thèng; néi dung chÝnh x¸c, khoa häc, cËp nhËt c¸c tiÕn bé khoa häc, kü thuËt hiÖn ®¹i vµ thùc tiÔn ViÖt Nam. S¸ch “BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y” ®· ®îc biªn so¹n bëi c¸c nhµ gi¸o giµu kinh nghiÖm vµ t©m huyÕt cña bé m«n Y häc cæ truyÒn cña Trêng §¹i häc Y Dîc thµnh phè Hå ChÝ Minh. S¸ch “BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y” ®· ®îc Héi ®ång chuyªn m«n thÈm ®Þnh s¸ch vµ tµi liÖu d¹y - häc chuyªn ngµnh b¸c sÜ y häc cæ truyÒn cña Bé Y tÕ thÈm ®Þnh vµo n¨m 2006. Bé Y tÕ ban hµnh lµ tµi liÖu d¹y - häc ®¹t chuÈn chuyªn m«n cña ngµnh y tÕ trong giai ®o¹n 2006 - 2010.

Trong qu¸ tr×nh sö dông s¸ch ph¶i ®îc chØnh lý, bæ sung vµ cËp nhËt. Bé Y tÕ xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c Nhµ gi¸o, c¸c chuyªn gia cña Trêng §¹i häc Y Dîc thµnh phè Hå ChÝ Minh ®· dµnh nhiÒu c«ng søc hoµn thµnh cuèn s¸ch, PGS. NguyÔn Nhîc Kim vµ PGS. Chu Quèc Trêng ®· ®äc vµ ph¶n biÖn ®Ó cuèn s¸ch sím hoµn thµnh kÞp thêi phôc vô cho c«ng t¸c ®µo t¹o nh©n lùc y tÕ.

V× lÇn ®Çu xuÊt b¶n nªn cßn cã khiÕm khuyÕt, chóng t«i mong ®îc ý kiÕn ®ãng gãp cña ®ång nghiÖp, c¸c b¹n sinh viªn vµ c¸c ®éc gi¶ ®Ó lÇn xuÊt b¶n sau ®îc hoµn thiÖn h¬n. Vô khoa häc vµ ®µo t¹o Bé Y tÕ 3 Mét sè tõ ®ång nghÜa 1. Chèi n¾n Kh«ng a sê n¾n 3. Tiªu ph©n vµng n¸t §¹i tiÖn ph©n vµng n¸t 4.

TiÓu sÎn ®á TiÓu tiÖn sÎn ®á 6. CÇu t¸o §¹i tiÖn ph©n t¸o 7. TiÓu sÎn TiÓu tiÖn Ýt 8. ãi möa N«n möa 4 Lêi nãi ®Çu BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y ®Ò cËp ®Õn toµn bé nh÷ng bÖnh chøng cña §«ng y häc, gióp ngêi sinh viªn cã ®îc c¸i nh×n võa toµn diÖn, võa c¬ b¶n vÒ lý luËn bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ häc §«ng y.

NhËn thøc nµy rÊt quan träng, t¹o tiÒn ®Ò cÇn thiÕt gióp häc viªn thuËn lîi h¬n khi häc tËp tiÕp theo nh÷ng phÇn bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ kÕt hîp §«ng y vµ T©y y (®îc®Ò cËp trong Bµi gi¶ng ®iÒu trÞ kÕt hîp). §©y còng lµ môc tiªu cuèi cïng cña qu¸ tr×nh ®µo t¹o ngêi thÇy thuèc kÕt hîp §«ng t©y y. BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®«ng y ®îc tr×nh bµy theo hai ch¬ng lín. Ch¬ng thø nhÊt m« t¶ nh÷ng bÖnh chøng do ngo¹i nh©n g©y ra, bao gåm: − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh ngo¹i c¶m Th¬ng hµn − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh ngo¹i c¶m ¤n bÖnh − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh ngo¹i c¶m Lôc d©m Ch¬ng thø hai ®Ò cËp ®Õn nh÷ng bÖnh chøng do néi nh©n vµ nguyªn nh©n kh¸c g©y ra.

Nhãm bÖnh lý nµy chñ yÕu xuÊt hiÖn ë c¸c t¹ng phñ, bao gåm − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh PhÕ - §¹i trêng − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh Tú - VÞ − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh ThËn - Bµng quang − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh Can - §ëm − BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ bÖnh T©m - T©m bµo - TiÓu trêng - Tam tiªu PhÇn ®iÒu trÞ cña mçi bÖnh chøng ®Òu ®îc ph©n tÝch cô thÓ trªn c¬ së lý luËn §«ng y (dîc tÝnh §«ng y, häc thuyÕt kinh l¹c) vµ ®îc lÆp l¹i nhiÒu lÇn ®Ó c¸c b¹n sinh viªn dÔ dµng häc tËp. §Ó tËp trung gióp sinh viªn cã ®îc c¸i nh×n võa toµn diÖn, võa c¬ b¶n vÒ lý luËn bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ häc §«ng y, nªn chóng t«i cè g¾ng t«n träng ý kiÕn, quan niÖm cña ngêi xa vµ chuyÓn t¶i toµn bé nguyªn b¶n lý luËn tõ c¸c tµi liÖu kinh ®iÓn. V× thÕ, sÏ kh«ng tr¸nh khái nh÷ng u t vÒ hiÖu qu¶ thùc sù cña nh÷ng ph¬ng c¸ch trÞ liÖu cña y häc cæ truyÒn trong mét sè t×nh huèng l©m sµng (t×nh tr¹ng trôy tim m¹ch, h«n mª…) còng nh tÝnh thùc tÕ cña mét sè vÞ thuèc hiÖn rÊt Ýt ®îc sö dông. 5 Còng víi lý do nªu trªn mµ chóng t«i cha ®Ò cËp cô thÓ, chi tiÕt vÒ liÒu dïng cña thuèc còng nh chi tiÕt kü thuËt ch©m cøu trong tµi liÖu nµy.

Nh÷ng phÇn rÊt quan träng nªu trªn sÏ ®îc cËp nhËt cô thÓ, chi tiÕt (liÒu lîng thuèc, kü thuËt ch©m cøu.) trong nh÷ng tµi liÖu vÒ ®iÒu trÞ kÕt hîp §«ng t©y y. §Ó gióp sinh viªn ph©n tÝch ®îc cô thÓ vai trß cña thuèc vµ huyÖt trong tõng ph¬ng ph¸p trÞ liÖu, chóng t«i cã dµnh thªm ë phÇn cuèi cña quyÓn s¸ch nµy nh÷ng c¸ch kª ®¬n thuèc §«ng y, qua ®ã c¸c b¹n sinh viªn cã thÓ dÔ dµng hiÓu ®îc vÞ trÝ, vai trß quan träng (theo thø tù Qu©n, ThÇn, T¸, Sø) cña tõng vÞ thuèc, cña tõng huyÖt sö dông trong trÞ liÖu cña §«ng y häc. §ång thêi, quyÓn s¸ch nµy còng tËp häp nh÷ng ®iÓm quan träng cÇn ghi nhí, xÕp vµo nh÷ng « cã ®¸nh dÊu, nh»m gióp sinh viªn cã thÓ nhanh chãng kiÓm tra l¹i nh÷ng ®iÓm mÊu chèt, quan träng cña nh÷ng néi dung häc tËp. TÊt c¶ c¸c bµi gi¶ng m«n bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®Òu cã kÌm theo phÇn c©u hái tr¾c nghiÖm (tù «n tËp) gióp sinh viªn tù häc.

Nh÷ng bµi gi¶ng lý thuyÕt nµy sÏ ®îc minh häa trªn thùc tÕ t¹i c¸c c¬ së thùc tËp y häc cæ truyÒn (C¬ së 3-BÖnh viÖn §¹i häc Y Dîc TP. Hå ChÝ Minh, ViÖn y dîc häc d©n téc TP. Hå ChÝ Minh, BÖnh viÖn y häc d©n téc TP. Khoa y häc cæ truyÒn, §¹i häc Y Dîc TP.

Hå ChÝ Minh rÊt mong ®îc c¸c b¹n sinh viªn tham kh¶o kü lêi giíi thiÖu cña quyÓn s¸ch nµy tríc khi tham gia vµo qu¸ tr×nh häc tËp m«n häc vµ rÊt mong ®îc sù ®ãng gãp ý kiÕn cña c¸c b¹n sinh viªn vµ c¸c ®ång nghiÖp. Thay mÆt nh÷ng t¸c gi¶ PGS. PHAN QUAN CHÝ HIÕU 6 Môc lôc Ch¬ng I. BÖnh chøng do ngo¹i nh©n 9 Bµi 1.

BÖnh häc ngo¹i c¶m PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 9 1. Ph©n lo¹i bÖnh ngo¹i c¶m 1 0 C©u hái «n tËp 1 7 §¸p ¸n 2 0 Bµi 2. BÖnh häc ngo¹i c¶m Th¬ng hµn PGS.

Phan Quan ChÝ HiÕu 2 1 1. BÖnh häc ngo¹i c¶m th¬ng hµn 2 (lôc kinh h×nh chøng) 5 C©u hái «n tËp 4 2 §¸p ¸n 4 5 Bµi 3. BÖnh ngo¹i c¶m ¤n bÖnh PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 4 6 1.

Nguyªn nh©n g©y bÖnh 4 7 3. Sinh bÖnh lý cña ngo¹i c¶m «n bÖnh 4 7 4. Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a ngo¹i c¶m «n 4 bÖnh vµ ngo¹i c¶m th¬ng hµn 8 5. BÖnh häc vµ ®iÒu trÞ 4 9 C©u hái «n tËp 6 3 7 §¸p ¸n 6 7 Bµi 4.

BÖnh ngo¹i c¶m Lôc d©m PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 6 8 1. Nh÷ng chøng bÖnh thêng gÆp 6 8 3. Phô lôc 9 8 C©u hái «n tËp 102 §¸p ¸n 107 Ch¬ng II.

BÖnh do néi nh©n vµ nguyªn nh©n kh¸c 118 Bµi 5. BÖnh häc PhÕ - §¹i trêng ThS. Ng« Anh Dòng 118 1. Nh÷ng héi chøng bÖnh PhÕ - §¹i trêng 119 C©u hái «n tËp 119 §¸p ¸n 123 Bµi 6.

Nh÷ng héi chøng bÖnh Tú – VÞ 128 C©u hái «n tËp 140 §¸p ¸n 145 Bµi 7. BÖnh häc ThËn – Bµng quang PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 146 1. Nh÷ng bÖnh chøng ThËn - Bµng quang 151 C©u hái «n tËp 172 §¸p ¸n 177 Bµi 8.

BÖnh häc Can - §ëm PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu 178 1. Nh÷ng bÖnh chøng t¹ng Can - phñ §ëm 181 C©u hái «n tËp 198 §¸p ¸n 203 Bµi 9. BÖnh häc T©m - TiÓu trêng PGS.

NguyÔn ThÞ Bay T©m bµo - T©m tiªu 204 1. Nh÷ng bÖnh chøng T©m - TiÓu trêng 215 8 C©u hái «n tËp 239 §¸p ¸n 245 Bµi 10. C¸ch kª ®¬n thuèc PGS. Phan Quan ChÝ HiÕu; ThS.

Ng« Anh Dòng 246 1. Nh÷ng ph¬ng c¸ch kª ®¬n thuèc 246 2. Nh÷ng néi dung quan träng trong c¸ch kª ®¬n thuèc theo lý luËn ®«ng y 248 3. Sù phèi ngò c¸c vÞ thuèc trong mét ®¬n thuèc 252 4.

Sù cÊm kþ trong khi dïng thuèc 253 C©u hái «n tËp 254 §¸p ¸n 256 Tµi liÖu tham kh¶o 257 9 Ch¬ng I BÖnh chøng do ngo¹i nh©n Bµi 1 BÖnh häc ngo¹i c¶m Môc tiªu Sau khi häc tËp, sinh viªn PH¶I: 1. Tr×nh bµy ®îc kh¸i niÖm bÖnh ngo¹i c¶m vµ nh÷ng ph©n lo¹i bÖnh ngo¹i c¶m theo §«ng y. Nªu ®îc nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng vµ ph©n biÖt ®îc sù kh¸c nhau gi÷a nh÷ng lo¹i ngo¹i c¶m: Lôc d©m, Th¬ng hµn, ¤n bÖnh, DÞch lÖ. Dùa vµo tªn bÖnh §«ng y, sinh viªn sÏ x¸c ®Þnh ®îc lo¹i ngo¹i tµ nµo g©y bÖnh còng nh vÞ trÝ bÖnh cña tÊt c¶ c¸c lo¹i bÖnh ngo¹i c¶m.

§¹i C¬ng Theo Y häc cæ truyÒn (§«ng y), bÖnh ngo¹i c¶m lµ nh÷ng bÖnh cã nguyªn nh©n tõ sù kh«ng thÝch øng ®îc cña c¬ thÓ víi nh÷ng t¸c ®éng tõ nh÷ng yÕu tè cña m«i trêng bªn ngoµi (do khÝ hËu, thêi tiÕt cña m«i trêng bªn ngoµi trë nªn th¸i qu¸, tr¸i thêng, vît qu¸ kh¶ n¨ng thÝch øng cña c¬ thÓ ngêi bÖnh). − Theo quan niÖm cña §«ng y häc: cã 6 lo¹i khÝ hËu, thêi tiÕt kh¸c nhau trong tù nhiªn bao gåm: Phong, Hµn, Thö, ThÊp, T¸o, Háa. §©y lµ nh÷ng t×nh tr¹ng thêi tiÕt, khÝ hËu hiÖn diÖn b×nh thêng trong n¨m vµ biÕn ®æi theo qui luËt chung cña tù nhiªn. Chóng ®îc gäi díi tªn chung lµ lôc khÝ.

B×nh thêng, c¸c lo¹i khÝ hËu nµy thËt sù cÇn thiÕt cho sù sèng, cho søc khoÎ; chØ khi tr¸i thêng (trë nªn th¸i qu¸ hoÆc bÊt cËp, hoÆc xuÊt hiÖn kh«ng ®óng víi thêi 10 gian qui ®Þnh) chóng míi cã ®iÒu kiÖn g©y bÖnh.