Đánh Giá Hiệu Quả Phẫu Thuật Chỉnh Hình Cuốn Mũi Dưới Tại Bệnh Viện Chợ Rẫy

Nghẹt mũi là một vấn đề phổ biến mà các bác sĩ tai mũi họng thường xuyên gặp phải. 142 trang · Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh · 2020.

• Tác giả: Ngô Thị Diễm Trang
• Người hướng dẫn: TS. BS Nguyễn Hữu Dũng
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Mũi Họng
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Phẫu Thuật Chỉnh Hình Cuốn Mũi Dưới Trong Điều Trị Nghẹt Mũi
• Loại tài liệu: Luận Án Chuyên Khoa Cấp II
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Giải phẫu khoang mũi
• 1.2. Giải phẫu cuốn mũi dưới
• 1.3. Sinh lý cuốn mũi dưới
• 1.3.1. Chức năng lọc bụi (làm sạch)
• 1.3.2. Chức năng điều hòa nhiệt độ và độ ẩm không khí hít vào
• 1.3.3. Chức năng bảo vệ
• 1.3.4. Vai trò đối với khứu giác
• 1.3.5. Chức năng sinh lý thở mũi
• 1.3.6. Sự lưu thông không khí qua mũi và các phương pháp đánh giá
• 1.4. Đại cương viêm mũi quá phát
• 1.5. Thăm dò chức năng mũi
• 1.6. Điều trị nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới
• 1.7. Các nghiên cứu liên quan
• 1.7.1. Nghiên cứu trong nước
• 1.7.2. Nghiên cứu nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Dân số mục tiêu
• 2.1.2. Dân số mẫu
• 2.1.3. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.1.4. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.1.5. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.2. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3. Phương tiện nghiên cứu
• 2.3.1. Phương tiện chẩn đoán
• 2.3.2. Phương tiện phẫu thuật
• 2.4. Tiến hành phẫu thuật
• 2.4.1. Phương pháp vô cảm
• 2.4.2. Tiến trình phẫu thuật
• 2.5. Chăm sóc hậu phẫu
• 2.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6.1. Các biến số nghiên cứu
• 2.6.2. Tiêu chuẩn đánh giá các biến số nghiên cứu
• 2.6.3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm chung
• 3.1.1. Đặc điểm giới
• 3.1.2. Đặc điểm tuổi
• 3.1.3. Đặc điểm viêm mũi dị ứng
• 3.1.4. Đặc điểm tiền căn sử dụng thuốc co mạch
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng
• 3.2.1. Đánh giá mức độ nghẹt mũi (NOSE)
• 3.2.2. Đánh giá mức độ quá phát CMD theo Friedman
• 3.2.3. Đánh giá tương quan giữa mức độ nghẹt mũi và độ quá phát CMD
• 3.2.4. Đánh giá triệu chứng (VAS)
• 3.2.5. Đặc điểm phương pháp phẫu thuật
• 3.3. Đánh giá hiệu quả phẫu thuật
• 3.3.1. Đánh giá mức độ nghẹt mũi (NOSE) trước và sau phẫu thuật
• 3.3.2. Đánh giá triệu chứng (VAS) trước và sau phẫu thuật
• 3.3.3. Đánh giá độ quá phát trước và sau phẫu thuật
• 3.3.4. Đánh giá sự lành thương của niêm mạc cuốn mũi dưới
• 3.3.5. Đánh giá biến chứng
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung
• 4.1.1. Đặc điểm giới
• 4.1.2. Đặc điểm tuổi
• 4.1.3. Đặc điểm viêm mũi dị ứng
• 4.1.4. Đặc điểm tiền sử sử dụng thuốc co mạch kéo dài
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng
• 4.2.1. Đánh giá mức độ nghẹt mũi (NOSE)
• 4.2.2. Đánh giá triệu chứng (VAS)
• 4.2.3. Đánh giá mức độ quá phát CMD
• 4.2.4. Đặc điểm phương pháp phẫu thuật
• 4.3. Đánh giá hiệu quả chỉnh hình cuốn mũi dưới
• 4.3.1. Cải thiện triệu chứng nghẹt mũi
• 4.3.2. Cải thiện các triệu chứng kèm theo như chảy nước mũi, hắt xì hơi, khô rát họng, nhức đầu, giảm khứu (VAS)
• 4.3.3. Cải thiện độ quá phát CMD
• 4.3.4. Sự lành thương của cuốn mũi dưới
• 4.3.5. Đánh giá các đặc điểm khác
• 4.3.6. Các biến chứng sau phẫu thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phẫu Thuật Chỉnh Hình Cuốn Mũi Dưới Giải Pháp

Nghẹt mũi là một vấn đề phổ biến mà các bác sĩ tai mũi họng thường xuyên gặp phải. Nguyên nhân có thể do nhiều yếu tố, trong đó quá phát cuốn mũi dưới là một nguyên nhân chính. Cuốn mũi dưới đóng vai trò quan trọng trong việc làm sạch, làm ấm và làm ẩm không khí hít vào, cũng như điều hòa thông khí mũi. Khi cuốn mũi dưới phì đại, nó gây ra tình trạng nghẹt mũi, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Điều trị nội khoa thường là lựa chọn đầu tiên, nhưng khi không hiệu quả, phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới trở thành một giải pháp cần thiết. Mục tiêu của phẫu thuật là giảm thể tích cuốn mũi dưới, cải thiện luồng không khí, đồng thời bảo tồn chức năng sinh lý của mũi. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiệu quả phẫu thuật này tại Bệnh viện Chợ Rẫy.

1.1. Giải Phẫu và Sinh Lý Cuốn Mũi Dưới Nền Tảng Quan Trọng

Để hiểu rõ về phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới, cần nắm vững giải phẫu và sinh lý của cuốn mũi. Cuốn mũi dưới là một cấu trúc xương nằm ở thành ngoài của hốc mũi, được bao phủ bởi lớp niêm mạc giàu mạch máu. Chức năng chính của nó là làm ấm, làm ẩm và lọc không khí hít vào. Theo tài liệu, cuốn mũi dưới có chiều dài khoảng 50-60mm, cao 7.5mm và rộng 3.8mm. Sự phì đại của cuốn mũi dưới có thể do viêm nhiễm, dị ứng hoặc các yếu tố khác, dẫn đến nghẹt mũi và khó thở. Việc bảo tồn chức năng của cuốn mũi dưới là yếu tố then chốt trong phẫu thuật.

1.2. Các Phương Pháp Điều Trị Nghẹt Mũi Do Cuốn Mũi Phì Đại

Có nhiều phương pháp điều trị nghẹt mũi do cuốn mũi phì đại, từ điều trị nội khoa đến phẫu thuật. Điều trị nội khoa bao gồm sử dụng thuốc kháng histamine, thuốc co mạch và corticoid để giảm viêm và sung huyết. Tuy nhiên, các thuốc này chỉ có tác dụng tạm thời và có thể gây ra tác dụng phụ. Các phương pháp phẫu thuật bao gồm đốt điện, laser, cắt cuốn mũi và chỉnh hình cuốn mũi dưới. Mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp phụ thuộc vào mức độ phì đại của cuốn mũi và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân.

II. Thách Thức Trong Điều Trị Nghẹt Mũi Biến Chứng Hạn Chế

Mặc dù phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới là một phương pháp hiệu quả để điều trị nghẹt mũi, nhưng nó cũng đi kèm với những thách thức và hạn chế nhất định. Một trong những thách thức lớn nhất là nguy cơ biến chứng phẫu thuật, bao gồm chảy máu, nhiễm trùng, khô mũi và mất chức năng của cuốn mũi. Ngoài ra, một số bệnh nhân có thể không đáp ứng với phẫu thuật hoặc triệu chứng nghẹt mũi tái phát sau một thời gian. Do đó, việc lựa chọn bệnh nhân phù hợp và thực hiện phẫu thuật đúng kỹ thuật là rất quan trọng. Cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro của phẫu thuật.

2.1. Các Biến Chứng Thường Gặp Sau Phẫu Thuật Cuốn Mũi Dưới

Các biến chứng sau phẫu thuật cuốn mũi dưới có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Chảy máu là một biến chứng thường gặp, đặc biệt trong những ngày đầu sau phẫu thuật. Nhiễm trùng có thể xảy ra nếu không tuân thủ vệ sinh sau phẫu thuật. Khô mũi là một biến chứng khác, do niêm mạc mũi bị tổn thương. Trong một số trường hợp hiếm gặp, bệnh nhân có thể bị mất chức năng của cuốn mũi, dẫn đến khó thở và các vấn đề khác. Việc theo dõi sát sao và điều trị kịp thời các biến chứng là rất quan trọng.

2.2. Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Phẫu Thuật Cuốn Mũi Dưới

Hiệu quả phẫu thuật cuốn mũi dưới có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm mức độ phì đại của cuốn mũi, tình trạng sức khỏe của bệnh nhân, kỹ thuật phẫu thuật và chăm sóc sau phẫu thuật. Bệnh nhân có các bệnh lý nền như viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn có thể có kết quả phẫu thuật kém hơn. Kỹ thuật phẫu thuật không đúng cách có thể dẫn đến tổn thương niêm mạc và các biến chứng khác. Chăm sóc sau phẫu thuật không đầy đủ có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và kéo dài thời gian phục hồi.

III. Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Phẫu Thuật Chỉnh Hình Cuốn Mũi

Để đánh giá hiệu quả phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới, cần sử dụng các phương pháp khách quan và chủ quan. Các phương pháp khách quan bao gồm nội soi mũi, đo khí áp mũi và đo đồ hình mũi. Các phương pháp chủ quan bao gồm sử dụng các thang điểm đánh giá triệu chứng như NOSE (Nasal Obstruction Symptom Evaluation) và VAS (Visual Analog Scale). Kết hợp cả hai loại phương pháp này sẽ giúp đánh giá toàn diện kết quả phẫu thuật và xác định xem phẫu thuật có cải thiện đáng kể tình trạng nghẹt mũi của bệnh nhân hay không. Nghiên cứu này sử dụng cả thang điểm NOSE, VAS và nội soi để đánh giá.

3.1. Thang Điểm NOSE và VAS Đánh Giá Chủ Quan Triệu Chứng

Thang điểm NOSE là một công cụ hữu ích để đánh giá mức độ nghẹt mũi của bệnh nhân. Nó bao gồm các câu hỏi về các triệu chứng như nghẹt mũi, chảy nước mũi, hắt hơi và khó ngủ. Thang điểm VAS là một công cụ đơn giản để đánh giá mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng trên một thang điểm từ 0 đến 10. Cả hai thang điểm này đều dễ sử dụng và có thể giúp bác sĩ theo dõi sự thay đổi của các triệu chứng theo thời gian. Theo tài liệu gốc, thang điểm NOSE và VAS được sử dụng để đánh giá hiệu quả phẫu thuật trước và sau phẫu thuật.

3.2. Nội Soi Mũi Đánh Giá Khách Quan Cấu Trúc và Niêm Mạc

Nội soi mũi là một phương pháp khách quan để đánh giá cấu trúc và niêm mạc của mũi. Nó cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp cuốn mũi dưới và các cấu trúc khác trong mũi, đánh giá mức độ phì đại của cuốn mũi và tình trạng của niêm mạc. Nội soi mũi cũng có thể giúp phát hiện các bất thường khác trong mũi, chẳng hạn như polyp mũi hoặc u nang. Trong nghiên cứu này, nội soi mũi được sử dụng để đánh giá độ quá phát trước và sau phẫu thuật, cũng như sự lành thương của niêm mạc.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Hiệu Quả Phẫu Thuật Chỉnh Hình Cuốn Mũi

Nghiên cứu tại Bệnh viện Chợ Rẫy đã đánh giá hiệu quả phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới trên một nhóm bệnh nhân bị nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới. Kết quả cho thấy phẫu thuật đã cải thiện đáng kể tình trạng nghẹt mũi của bệnh nhân, giảm điểm số trên thang điểm NOSE và VAS. Nội soi mũi cũng cho thấy sự giảm kích thước của cuốn mũi dưới và sự lành thương tốt của niêm mạc. Tuy nhiên, một số bệnh nhân vẫn gặp phải các biến chứng nhỏ sau phẫu thuật, chẳng hạn như chảy máu hoặc khô mũi. Cần có thêm các nghiên cứu lớn hơn để xác nhận những kết quả này.

4.1. Cải Thiện Triệu Chứng Nghẹt Mũi và Các Triệu Chứng Kèm Theo

Một trong những mục tiêu chính của phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới là cải thiện triệu chứng nghẹt mũi. Nghiên cứu cho thấy phẫu thuật đã giảm đáng kể mức độ nghẹt mũi của bệnh nhân, giúp họ thở dễ dàng hơn. Ngoài ra, phẫu thuật cũng cải thiện các triệu chứng kèm theo như chảy nước mũi, hắt hơi, khô rát họng và nhức đầu. Điều này cho thấy phẫu thuật không chỉ cải thiện luồng không khí qua mũi mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

4.2. Đánh Giá Sự Lành Thương và Biến Chứng Sau Phẫu Thuật

Sự lành thương của niêm mạc là một yếu tố quan trọng để đánh giá hiệu quả phẫu thuật. Nghiên cứu cho thấy niêm mạc cuốn mũi dưới lành thương tốt sau phẫu thuật, không có dấu hiệu nhiễm trùng hoặc hoại tử. Tuy nhiên, một số bệnh nhân gặp phải các biến chứng nhỏ như chảy máu hoặc khô mũi. Các biến chứng này thường tự khỏi sau một thời gian ngắn và không ảnh hưởng đến kết quả lâu dài của phẫu thuật. Theo tài liệu, việc đánh giá tình trạng niêm mạc sau mổ là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả phẫu thuật.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Tương Lai Phẫu Thuật Cuốn Mũi Dưới

Phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới là một phương pháp điều trị hiệu quả cho nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới. Nó có thể được áp dụng rộng rãi tại các cơ sở y tế với chi phí thấp. Trong tương lai, có thể phát triển các kỹ thuật phẫu thuật ít xâm lấn hơn và sử dụng các vật liệu sinh học để cải thiện quá trình lành thương. Cần có thêm các nghiên cứu để so sánh hiệu quả phẫu thuật với các phương pháp điều trị khác và xác định các yếu tố dự đoán kết quả phẫu thuật.

5.1. Chỉ Định Phẫu Thuật Cuốn Mũi Dưới Khi Nào Cần Can Thiệp

Chỉ định phẫu thuật cuốn mũi dưới thường được xem xét khi điều trị nội khoa không mang lại hiệu quả hoặc khi tình trạng nghẹt mũi ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Các bệnh nhân có quá phát cuốn mũi dưới do viêm mũi dị ứng, viêm mũi vận mạch hoặc các nguyên nhân khác đều có thể là ứng cử viên cho phẫu thuật. Tuy nhiên, cần loại trừ các nguyên nhân khác gây nghẹt mũi, chẳng hạn như polyp mũi hoặc vẹo vách ngăn.

5.2. Các Kỹ Thuật Phẫu Thuật Cuốn Mũi Dưới Tiên Tiến Hiện Nay

Hiện nay, có nhiều kỹ thuật phẫu thuật cuốn mũi dưới tiên tiến, bao gồm sử dụng laser, radiofrequency và coblation. Các kỹ thuật này ít xâm lấn hơn so với phẫu thuật truyền thống và có thể giảm thiểu nguy cơ biến chứng. Ngoài ra, các kỹ thuật này cũng có thể bảo tồn chức năng của cuốn mũi dưới tốt hơn. Việc lựa chọn kỹ thuật phẫu thuật phù hợp phụ thuộc vào kinh nghiệm của bác sĩ và tình trạng cụ thể của bệnh nhân.

VI. Kết Luận Phẫu Thuật Cuốn Mũi Dưới Lựa Chọn Tối Ưu

Tóm lại, phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới là một phương pháp hiệu quả và an toàn để điều trị nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới. Nó có thể cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và giảm các triệu chứng khó chịu. Tuy nhiên, cần lựa chọn bệnh nhân phù hợp, thực hiện phẫu thuật đúng kỹ thuật và theo dõi sát sao sau phẫu thuật để đảm bảo kết quả tốt nhất. Cần có thêm các nghiên cứu để tối ưu hóa kỹ thuật phẫu thuật và xác định các yếu tố dự đoán hiệu quả phẫu thuật.

6.1. Đánh Giá Của Bệnh Nhân Sau Phẫu Thuật Cuốn Mũi Dưới

Đánh giá của bệnh nhân sau phẫu thuật cuốn mũi dưới là một yếu tố quan trọng để đánh giá thành công của phẫu thuật. Hầu hết bệnh nhân đều hài lòng với kết quả phẫu thuật và báo cáo sự cải thiện đáng kể về tình trạng nghẹt mũi và chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, một số bệnh nhân có thể không hài lòng với kết quả phẫu thuật hoặc gặp phải các biến chứng. Việc lắng nghe và giải quyết các mối quan tâm của bệnh nhân là rất quan trọng.

6.2. Lời Khuyên Cho Bệnh Nhân Chuẩn Bị Phẫu Thuật Cuốn Mũi Dưới

Đối với bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật cuốn mũi dưới, cần tìm hiểu kỹ về quy trình phẫu thuật, các rủi ro và lợi ích. Bệnh nhân nên thảo luận với bác sĩ về các lựa chọn điều trị và đặt câu hỏi về bất kỳ mối quan tâm nào. Ngoài ra, bệnh nhân nên tuân thủ các hướng dẫn của bác sĩ về chuẩn bị trước phẫu thuật và chăm sóc sau phẫu thuật để đảm bảo kết quả tốt nhất. Việc lựa chọn địa chỉ phẫu thuật cuốn mũi uy tín cũng rất quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án Chuyên khoa Cấp II chuyên ngành Mũi Họng (mã số: 62725305) của tác giả Ngô Thị Diễm Trang, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. BS Nguyễn Hữu Dũng, được thực hiện tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh năm 2020 với đề tài: "Đánh giá hiệu quả phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới trong điều trị nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới tại bệnh viện Chợ Rẫy từ tháng 8/2019 đến tháng 5/2020".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Nghẹt mũi là một trong những triệu chứng lâm sàng phổ biến trong thực hành Tai Mũi Họng. Quá phát cuốn mũi dưới là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tắc nghẽn đường thở mũi, bắt nguồn từ các bệnh lý như viêm mũi dị ứng, viêm mũi vận mạch, viêm mũi phì đại mãn tính hoặc do đáp ứng bù trừ khi vẹo vách ngăn. Tình trạng này làm suy giảm thông khí và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Điều trị nội khoa bằng thuốc kháng dị ứng, thuốc co mạch và corticoid xịt mũi là giải pháp ban đầu. Khi điều trị nội khoa không đem lại hiệu quả thỏa đáng, can thiệp ngoại khoa giảm thể tích cuốn mũi dưới là chỉ định bắt buộc. Mặc dù có nhiều kỹ thuật can thiệp (đốt điện, laser CO2, đông điện lưỡng cực cao tần - coblation, sóng tần số radio - RF, cắt cuốn mũi bán phần hoặc toàn phần), các phẫu thuật cắt bỏ quá mức có thể phá hủy cấu trúc niêm mạc chức năng và gây rối loạn sinh lý dòng khí. Phương pháp phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới (turbinoplasty) bằng kỹ thuật lấy bỏ mô xương phì đại và niêm mạc mặt ngoài, đồng thời bảo tồn niêm mạc mặt trong tiếp xúc với luồng khí, đáp ứng mục tiêu giảm tắc nghẽn mà vẫn giữ được chức năng sinh lý của niêm mạc hô hấp. Kỹ thuật này không đòi hỏi trang thiết bị quá phức tạp, phù hợp ứng dụng rộng rãi tại các cơ sở y tế.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá hiệu quả phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới trong điều trị nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới tại Bệnh viện Chợ Rẫy.
2. Mục tiêu chuyên biệt:
   • Khảo sát các yếu tố liên quan đến nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới.
   • Đánh giá hiệu quả phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới thông qua thang điểm NOSE, thang điểm VAS và hình ảnh nội soi mũi xoang.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Bệnh nhân được chẩn đoán nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới, thất bại với điều trị nội khoa và được chỉ định phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới.
• Không gian nghiên cứu: Khoa Tai Mũi Họng, Bệnh viện Chợ Rẫy, Thành phố Hồ Chí Minh.
• Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 8 năm 2019 đến tháng 5 năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu giải phẫu, sinh lý học mũi xoang và các can thiệp ngoại khoa cuốn mũi dưới:

• Chức năng sinh lý và khí động học mũi:

  • Proetz (1953) xác lập vai trò lọc sạch bụi của niêm mạc mũi đối với các hạt vật chất kích thước trên 10 µm.
  • Ingelstedt (1956) chứng minh cơ chế điều hòa nhiệt độ và độ ẩm: luồng không khí hít vào từ -4°C đến 23°C khi đi qua khoang mũi đến vòm họng đều được nâng lên 30°C - 31°C và đạt độ ẩm tương đối xấp xỉ 98%.
  • Kayser (1895) mô tả hiện tượng chu kỳ mũi diễn ra mỗi 2–4 giờ dưới sự kiểm soát của hệ thần kinh tự chủ, luân phiên thay đổi tình trạng cương tụ mạch máu giữa hai bên hốc mũi nhằm duy trì tổng trở kháng đường thở ổn định.
  • Masing phân tích sự biến thiên vận tốc dòng khí: từ 12–18 m/s tại van mũi trong giảm xuống còn 2–3 m/s tại vùng cuốn mũi.
  • Mlynski và cộng sự (2001) xây dựng mô hình khí động học mũi chia thành 3 khu vực (khu vực đầu vào, khu vực chức năng và khu vực đầu ra), đồng thời làm rõ ảnh hưởng của góc mở khuyếch tán $\varphi$, dòng khí dạng phẳng (laminar flow) và dòng khí xoáy (turbulent flow) theo các định luật vật lý của Poiseuille và số Reynolds.
  • Keck và Lindemann nghiên cứu đặc điểm luồng thông khí hít vào và thở ra qua các ngách mũi.
  • Fisher, Lund và Scadding khảo sát mô hình khí động học và sự chuyển đổi giữa luồng khí phẳng và luồng khí xoáy khi chỉ số Reynolds vượt ngưỡng 2000.

• Giải phẫu mạch máu và thần kinh:

  • Gras-Cabrerizo và cộng sự (2014) ghi nhận động mạch bướm khẩu cái là thân động mạch duy nhất trong khoang mũi ở 63% các trường hợp.
  • Lee khảo sát sự phân nhánh của động mạch bướm khẩu cái (chia từ 2 đến 4 nhánh trước khi qua lỗ bướm khẩu cái).
  • Nguyễn Đình Bảng (2006) mô tả mạng lưới vòng nối động tĩnh mạch và các hồ máu (xoang tĩnh mạch hang) dưới niêm mạc cuốn mũi dưới.

• Đánh giá lâm sàng và kỹ thuật ngoại khoa:

  • Friedman phát triển hệ thống phân độ phì đại cuốn mũi dưới trên lâm sàng (Độ I, II, III).
  • Thang điểm NOSE (Nasal Obstruction Symptom Evaluation) của Hội Tai Mũi Họng và Phẫu thuật Đầu Cổ Hoa Kỳ (AAO-HNS) được sử dụng làm công cụ chuẩn hóa đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở mũi.

Khoảng trống nghiên cứu: Mặc dù có nhiều phương pháp can thiệp thể tích cuốn mũi dưới, việc áp dụng kỹ thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới lấy bỏ xương và niêm mạc mặt ngoài cần được đánh giá một cách có hệ thống thông qua sự kết hợp giữa thang điểm chủ quan (NOSE, VAS) và đánh giá khách quan qua nội soi tại các cơ sở ngoại khoa tuyến cuối ở Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và giải phẫu - sinh lý học

Luận án dựa trên nền tảng giải phẫu học định khu và sinh lý học đường hô hấp trên:

• Cấu trúc van mũi và khoang mũi: Van mũi trong tạo bởi bờ dưới sụn bên và sụn tứ giác với góc nhọn khoảng 15°, diện tích trung bình 0,73 cm², cách cửa mũi 1,3 cm, đóng góp 50% tổng trở kháng đường thở mũi. Khoang mũi có tổng diện tích bề mặt niêm mạc khoảng 150 cm² và thể tích 15 ml, xử lý từ 12.000 đến 25.000 lít khí mỗi ngày.
• Cấu trúc mô học niêm mạc: Biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển gồm 80% tế bào trụ có lông chuyển (tần số quét 1000 lần/phút), tế bào đài tiết chất nhầy (tỷ lệ 1 tế bào đài : 5 tế bào trụ), tế bào đáy và màng đáy dày khoảng 600 µm. Lớp dưới niêm mạc gồm 3 tầng mạng lưới collagen, mạch máu mô cương và hệ thống tuyến tiết seromucous.
• Khí động học khoang mũi: Luồng khí hít vào phân phối hơn 50% qua khe giữa, 35% qua khe dưới và 15% qua khe trên. Khi qua van mũi hẹp, tốc độ dòng khí tăng cao tạo giảm áp lực theo nguyên lý Bernoulli trước khi phân tán đều vào khoang chức năng.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÍ ĐỘNG HỌC MŨI                    |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  1. Khu vực đầu vào (Tiền đình mũi, van mũi trong, khoang mũi trước):   |
|     - Van mũi trong: diện tích ~0,73 cm2, tạo 50% trở kháng mũi.        |
|     - Định hình dòng khí phẳng (laminar flow), giảm dòng xoáy.          |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    |
                                    v
+-------------------------------------------------------------------------+
|  2. Khu vực chức năng (Hệ thống các cuốn mũi và khe mũi):               |
|     - Không gian khe liên tục, phân bố luồng khí tiếp xúc niêm mạc.     |
|     - Thực hiện làm sạch (>10 µm), làm ấm (31-37°C), làm ẩm (~98%).     |
|     - Điều hòa qua chu kỳ mũi (2-4 giờ) và hệ mạch mô cương.            |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                    |
                                    v
+-------------------------------------------------------------------------+
|  3. Khu vực đầu ra (Ngách mũi họng, cửa mũi sau, họng mũi):             |
|     - Hội tụ luồng khí, chuyển hướng 90 độ xuống đường hô hấp dưới.     |
+-------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả can thiệp lâm sàng, theo dõi tiến cứu.
• Quy trình thu thập dữ liệu:
  • Đánh giá tiền phẫu: Khảo sát tiền sử viêm mũi dị ứng, tiền căn và mức độ đáp ứng với thuốc co mạch tại chỗ, nội soi mũi xoang đánh giá độ quá phát cuốn mũi dưới theo Friedman (Độ I, II, III).
  • Lượng hóa triệu chứng: Sử dụng thang điểm NOSE (thang điểm chuẩn hóa từ 0 đến 100 điểm) và thang điểm VAS (Visual Analog Scale từ 0 đến 10 điểm) cho triệu chứng nghẹt mũi cùng các triệu chứng đi kèm (chảy mũi, hắt hơi, khô rát họng, nhức đầu, giảm khứu giác).
  • Đánh giá hậu phẫu: Theo dõi nội soi tại các mốc thời gian sau mổ để ghi nhận mức độ cải thiện kích thước cuốn mũi, quá trình lành thương của niêm mạc, tình trạng hình thành vẩy mũi và các biến chứng (chảy máu, dính niêm mạc).
• Kỹ thuật phẫu thuật: Chỉnh hình cuốn mũi dưới qua nội soi; tiến hành rạch niêm mạc dọc bờ dưới, bóc tách vạt niêm mạc mặt trong, cắt bỏ phần xương cuốn mũi phì đại và dải niêm mạc mặt ngoài, sau đó áp vạt niêm mạc mặt trong vào khung xương còn lại nhằm bảo tồn tối đa biểu mô hô hấp chức năng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề

Trình bày cơ sở dịch tễ học và bệnh học của tình trạng quá phát cuốn mũi dưới. Phân tích nguyên nhân gây nghẹt mũi cơ năng và thực thể, sự thất bại của điều trị nội khoa trong các trường hợp phì đại cấu trúc xương hoặc mô đệm thoái hóa không hồi phục. Nêu bật tính cấp thiết của việc lựa chọn kỹ thuật can thiệp ngoại khoa vừa giải phóng đường thở hiệu quả vừa bảo tồn chức năng sinh lý của niêm mạc mũi xoang.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng hợp chi tiết cơ sở khoa học về giải phẫu học, sinh lý học và các phương pháp điều trị quá phát cuốn mũi dưới:

• Giải phẫu học cuốn mũi dưới: Chiều dài 50–60 mm, chiều cao 7,5 mm, chiều rộng 3,8 mm; cấu trúc xương gồm 2 mặt (mặt trong lồi, mặt ngoài lõm) và các mỏm tiếp khớp (mỏm lệ, mỏm hàm, mỏm sàng).
• Hệ thống mạch máu và thần kinh: Mạch máu cấp từ động mạch bướm khẩu cái (nhánh của động mạch hàm trong), động mạch cuốn mũi dưới (đi trong ống xương ở 1/3 sau), động mạch sàng trước và động mạch mặt; hệ thống xoang tĩnh mạch cương dưới sự chi phối của nhánh thần kinh giao cảm (co mạch) và phó giao cảm từ hạch bướm khẩu cái (giãn mạch, tăng tiết thông qua chất dẫn truyền Acetylcholin, VIP và phản xạ trục thần kinh liên quan chất P).
• Sinh lý học mũi: Phân tích 4 chức năng cốt lõi gồm lọc sạch bụi nhờ hệ thống nhầy - lông chuyển (vận tốc dịch chuyển 5 mm/phút), điều hòa nhiệt độ và độ ẩm tương đối (đạt 98% khi tới họng), hàng rào bảo vệ miễn dịch qua dịch tiết (chứa 96% nước, 3% chất hữu cơ, IgA, Lysozyme, Lactoferrin, Kallikrein) và cơ chế dẫn truyền khí phục vụ khứu giác.
• Khí động học và thăm dò chức năng mũi: Trình bày phương trình Poiseuille, số Reynolds, phương trình Rohrer, phương pháp đo khí áp mũi (Rhinomanometry) và đo đồ hình mũi bằng sóng âm (Acoustic Rhinometry - AR).
• Các phương pháp can thiệp ngoại khoa: Tổng quan các kỹ thuật giảm thể tích cuốn mũi dưới bao gồm phẫu thuật lạnh (cryosurgery), ion hóa argon, laser CO2, đông điện lưỡng cực cao tần (coblation), sóng cao tần (RF), phẫu thuật cắt cuốn mũi bán phần/toàn phần và phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới (turbinoplasty).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Thiết lập quy trình nghiên cứu chuẩn hóa bao gồm:

• Tiêu chuẩn chọn mẫu: Bệnh nhân nghẹt mũi mạn tính do quá phát cuốn mũi dưới (độ II, độ III theo Friedman), điều trị nội khoa đúng phác đồ ít nhất 4–6 tuần không cải thiện, đồng ý tham gia nghiên cứu.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Bệnh nhân có vẹo vách ngăn nặng cần can thiệp đồng thời, polyp mũi, viêm xoang mạn tính có chỉ định phẫu thuật mở xoang, u vùng mũi vòm họng, tiền sử phẫu thuật mũi xoang trước đó hoặc có các bệnh lý nội khoa toàn thân nặng.
• Phương tiện và kỹ thuật: Sử dụng hệ thống dàn phẫu thuật nội soi Karl Storz (ống soi 0° và 30°, đường kính 4.0 mm), bộ dụng cụ phẫu thuật vi phẫu mũi xoang, dao chỉnh hình cuốn mũi. Quy trình vô cảm bằng gây tê tại chỗ kết hợp đặt bấc co mạch hoặc gây mê nội khí quản.
• Quy trình thu thập và xử lý số liệu: Thu thập thông tin theo bệnh án mẫu thống nhất; đánh giá điểm NOSE, điểm VAS các triệu chứng, phân độ Friedman trước mổ và tại các thời điểm tái khám hậu phẫu; ghi nhận thời gian phẫu thuật, lượng máu mất, tốc độ lành thương và biến chứng. Dữ liệu được mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê y học.

Nhóm biến số	Tên biến số cụ thể	Phương pháp và công cụ đo lường
Đặc điểm chung	Tuổi, giới tính, tiền căn dị ứng, tiền sử dùng thuốc co mạch	Bệnh án nghiên cứu, hỏi bệnh sử
Triệu chứng cơ năng	Điểm mức độ nghẹt mũi, điểm triệu chứng kèm theo (chảy mũi, hắt hơi, đau đầu...)	Thang điểm NOSE (0–100), thang điểm VAS (0–10)
Thực thể nội soi	Mức độ phì đại cuốn mũi dưới, đáp ứng thuốc co mạch	Phân độ Friedman (Độ I, II, III), nội soi 0°
Kết quả can thiệp	Kích thước cuốn mũi sau mổ, sự lành niêm mạc, tình trạng đóng vảy	Nội soi mũi xoang định kỳ hậu phẫu
Biến chứng	Chảy máu sau mổ, dính niêm mạc, nhiễm trùng, khô mũi	Khám lâm sàng và nội soi theo dõi

Chương 3: Kết quả

Nội dung chương 3 trình bày các số liệu nghiên cứu được tổng hợp qua hệ thống bảng biểu và đồ thị:

• Đặc điểm dịch tễ và lâm sàng: Phân bố lứa tuổi, tỷ lệ nam/nữ, tỷ lệ bệnh nhân có cơ địa viêm mũi dị ứng và tiền sử lạm dụng thuốc co mạch mũi kéo dài.
• Mức độ nghẹt mũi và hình thái cuốn mũi trước can thiệp: Điểm NOSE trung bình trước phẫu thuật, tỷ lệ phân bố các độ phì đại theo Friedman (chủ yếu độ II và III), điểm VAS cho triệu chứng nghẹt mũi và các than phiền phối hợp (chảy mũi, nhức đầu, hắt hơi).
• Kết quả sau phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi:
  • Sự thay đổi điểm NOSE trước và sau mổ ghi nhận mức độ cải thiện rõ rệt về độ thông thoáng đường thở.
  • Điểm VAS của triệu chứng nghẹt mũi và các triệu chứng liên quan (chảy nước mũi, hắt xì hơi, khô rát họng, nhức đầu) giảm có ý nghĩa sau can thiệp.
  • Phân độ cuốn mũi dưới theo Friedman sau phẫu thuật chuyển dịch chủ yếu về độ I.
  • Đánh giá quá trình biểu mô hóa, tình trạng hình thành vảy mũi, thời gian lành thương niêm mạc và tỷ lệ biến chứng (chảy máu sớm/muộn, dính cuốn mũi vào vách ngăn).

Chương 4: Bàn luận

Tác giả phân tích, đối chiếu kết quả nghiên cứu với các y văn trong nước và quốc tế:

• Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Phân tích mối liên quan giữa quá phát cuốn mũi dưới với viêm mũi dị ứng và tình trạng viêm mũi do thuốc khi lạm dụng thuốc co mạch tại chỗ.
• Hiệu quả cải thiện lâm sàng: Bàn luận về sự suy giảm có ý nghĩa thống kê của thang điểm NOSE và VAS, phân tích cơ chế giải phóng thể tích vùng ngách dưới và van mũi trong giúp tái lập dòng khí phẳng.
• Cải thiện hình thái và chức năng sinh lý: Đánh giá sự thu nhỏ kích thước cuốn mũi trên hình ảnh nội soi theo thang phân độ Friedman; phân tích ưu thế của việc giữ lại niêm mạc mặt trong giúp bảo tồn hoạt động thanh thải nhầy - lông chuyển, hạn chế biến chứng khô mũi và hình thành vảy mũi kéo dài so với các kỹ thuật cắt cuốn toàn phần hoặc đốt điện bề mặt diện rộng.
• Tính an toàn và biến chứng phẫu thuật: Đánh giá lượng máu mất trong mổ, thời gian phẫu thuật, các tai biến thường gặp và biện pháp phòng ngừa hiện tượng dính niêm mạc giữa cuốn dưới và vách ngăn mũi.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp thực tiễn của luận án

1. Khẳng định giá trị của kỹ thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới: Chứng minh phương pháp phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới (lấy bỏ xương phì đại và niêm mạc mặt ngoài, bảo tồn niêm mạc mặt trong) là giải pháp hiệu quả cao trong điều trị nghẹt mũi do quá phát cuốn mũi dưới kháng trị nội khoa.
2. Lượng hóa kết quả điều trị bằng bộ công cụ chuẩn hóa: Kết hợp đồng thời thang điểm chủ quan có giá trị quốc tế (NOSE, VAS) với tiêu chí khách quan qua nội soi (phân độ Friedman, đánh giá lành thương niêm mạc), cung cấp dữ liệu lâm sàng chi tiết tại cơ sở ngoại khoa tuyến cuối.
3. Bảo tồn sinh lý đường thở mũi: Xác nhận kỹ thuật can thiệp tôn trọng cấu trúc mô học và sinh lý của niêm mạc đường hô hấp, giảm thiểu nguy cơ teo niêm mạc hay hội chứng hốc mũi rỗng (Empty Nose Syndrome).

Kiến nghị và đề xuất

• Khuyến cáo áp dụng phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới như một can thiệp tiêu chuẩn cho các trường hợp quá phát cuốn mũi dưới thất bại với điều trị nội khoa.
• Cần thực hiện đầy đủ quy trình đánh giá trước mổ gồm nội soi, đánh giá đáp ứng co mạch và lượng hóa bằng thang điểm NOSE/VAS để xác định đúng chỉ định can thiệp.
• Chú trọng chăm sóc hậu phẫu, hút rửa mũi định kỳ nhằm kiểm soát việc đóng vảy và ngăn ngừa dính niêm mạc sau mổ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện tại một trung tâm y tế duy nhất (Bệnh viện Chợ Rẫy) trong khoảng thời gian từ tháng 8/2019 đến tháng 5/2020; thời gian theo dõi hậu phẫu tập trung vào giai đoạn ngắn và trung hạn; chưa kết hợp đo đạc khí động học khách quan chuyên sâu bằng máy đo khí áp mũi (Rhinomanometry) hoặc đồ hình mũi bằng sóng âm (Acoustic Rhinometry) trên toàn bộ mẫu nghiên cứu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn; theo dõi dọc dài hạn (trên 12–24 tháng) để đánh giá tỷ lệ tái phát phì đại cuốn mũi; kết hợp các phương tiện đo lường chức năng khí động học mũi chuyên sâu nhằm lượng hóa chính xác sự thay đổi trở kháng đường thở sau can thiệp.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị chuyên môn cao cho:

• Bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng: Tham khảo kỹ thuật phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới qua nội soi, các bước xử lý vạt niêm mạc, kiểm soát cầm máu và quy trình chăm sóc hậu phẫu.
• Học viên sau đại học (Bác sĩ Chuyên khoa I, Chuyên khoa II, Bác sĩ Nội trú, Cao học): Cung cấp hệ thống lý thuyết chuẩn xác về giải phẫu định khu, mô học, sinh lý học thanh thải nhầy - lông chuyển và khí động học mũi xoang.
• Các nhà nghiên cứu lâm sàng: Cung cấp phương pháp luận và khung đánh giá kết hợp giữa thang điểm lâm sàng (NOSE, VAS) và nội soi trong đánh giá kết quả can thiệp ngoại khoa đường hô hấp trên.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới trong luận án được thực hiện theo nguyên tắc kỹ thuật nào?

Phẫu thuật được thực hiện qua nội soi mũi xoang, tiến hành rạch niêm mạc bờ dưới cuốn mũi, bóc tách bảo tồn vạt niêm mạc mặt trong (nơi tiếp xúc trực tiếp với dòng khí hít vào), lấy bỏ phần xương cuốn mũi phì đại và cắt bớt niêm mạc mặt ngoài bị thoái hóa, sau đó áp vạt niêm mạc mặt trong trở lại nhằm làm rộng đường thở mà vẫn bảo tồn diện tích biểu mô hô hấp chức năng.

2. Các công cụ chính nào được tác giả sử dụng để đánh giá hiệu quả phẫu thuật?

Tác giả sử dụng phối hợp 3 công cụ:

• Thang điểm NOSE (Nasal Obstruction Symptom Evaluation) để lượng hóa mức độ nghẹt mũi và ảnh hưởng đến sinh hoạt.
• Thang điểm thị giác tương tự VAS (Visual Analog Scale) để đo lường mức độ nghẹt mũi cùng các triệu chứng liên quan (chảy mũi, hắt hơi, khô họng, nhức đầu).
• Nội soi mũi xoang để phân độ quá phát theo Friedman (Độ I, II, III), theo dõi quá trình biểu mô hóa và phát hiện biến chứng.

3. Cấu trúc van mũi trong có vai trò gì đối với trở kháng đường thở mũi theo phân tích của luận án?

Van mũi trong là vùng hẹp nhất của đường dẫn khí qua mũi, được tạo bởi bờ dưới sụn bên và sụn tứ giác với góc nhọn khoảng 15° và diện tích trung bình khoảng 0,73 cm². Khu vực này tạo ra khoảng 50% tổng trở kháng đường dẫn khí của mũi và đóng vai trò quyết định trong việc định hình luồng khí dạng phẳng trước khi đi vào khoang chức năng của các cuốn mũi.

4. Tại sao việc bảo tồn niêm mạc mặt trong cuốn mũi dưới lại có ý nghĩa quan trọng về mặt sinh lý?

Niêm mạc mặt trong cuốn mũi dưới chứa lớp biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển và mạng lưới tuyến nhầy phong phú, chịu trách nhiệm trực tiếp cho các chức năng sưởi ấm (lên 31–37°C), làm ẩm (đạt 98% độ ẩm tương đối) và thanh thải dị nguyên thông qua hoạt động quét nhầy - lông chuyển. Bảo tồn lớp niêm mạc này giúp ngăn ngừa tình trạng khô rát mũi họng, hạn chế đóng vảy sau mổ và phòng tránh hội chứng hốc mũi rỗng.

---

Kết luận

Luận án Chuyên khoa Cấp II của tác giả Ngô Thị Diễm Trang đã nghiên cứu toàn diện cơ sở giải phẫu, sinh lý khí động học và hiệu quả điều trị của phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi dưới tại Bệnh viện Chợ Rẫy giai đoạn 2019–2020. Kết quả nghiên cứu chứng minh can thiệp giúp cải thiện rõ rệt tình trạng nghẹt mũi và các triệu chứng liên quan trên thang điểm NOSE, VAS cũng như hình ảnh nội soi theo phân độ Friedman. Đây là công trình y học có giá trị ứng dụng thực tiễn cao, khẳng định tính hiệu quả và độ an toàn của phương pháp phẫu thuật bảo tồn cấu trúc sinh lý niêm mạc cuốn mũi dưới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giải phẫu khoang mũi Vách ngăn mũi: chia mũi thành hai khoang, thường không bằng nhau về thể tích, trong đó mỗi khoang mũi được cấu thành bởi nhiều cấu trúc giải phẫu khác nhau.Vách ngăn mũi bao gồm khung sụn - xương có sụn tứ giác ở phía trước, ở sau trên là mảnh đứng xương sàng, sau dưới là xương lá mía, có niêm mạc bao phủ ở cả hai bên sụn xương. Tiền đình mũi: Chính là cửa mũi trước, thuộc phần trước của khoang mũi, phía sau thông với vòm họng qua lỗ mũi sau (Choana). Thành trong của tiền đình mũi là phần trước của vách sụn và phần mái của tiền đình mũi được tạo bởi sụn cánh mũi bên có hình móng ngựa.Vùng tiền đình mũi rất quan trọng cho độ mở của cửa mũi để đảm bảo sự thông khí mũi. Van mũi: bao gồm van mũi ngoài và van mũi trong, đóng vai trò quan trọng về hô hấp và trở kháng mũi.

Van mũi ngoài được tạo thành bởi tiểu trụ, sàn mũi, bờ dưới của trụ ngoài sụn cách mũi, mô mềm cánh mũi và bờ cửa mũi.Vùng tiếp giáp giữa tiền đình mũi và phần còn lại phía trong của khoang mũi được gọi là van mũi trong.Van mũi trong được tạo bởi bờ dưới của sụn bên và bờ trước của sụn tứ giác. Đỉnh của van mũi trong là một góc nhọn khoảng 15°. Tam giác van mũi trong có diện tích mỗi bên khoảng 0,73 cm2 (và cách cửa mũi khoảng 1,3 cm). Đây chính là nơi hẹp nhất của đường thở.

Van mũi trong tạo ra khoảng 50% tổng trở kháng đường khí qua mũi. Khoang mũi chính: Giới hạn từ van mũi trong tới cửa mũi sau, thành trên là trần hốc mũi, thành trong là vách ngăn, thành dưới là sàn hốc mũi, thành ngoài có cấu tạo phức tạp và rất quan trọng. Thành này có các cấu trúc quan trọng về chức năng như các cuốn mũi, các khe mũi, các lỗ thông xoang,. lỗ mở của ống lệ mũi.

Toàn bộ niêm mạc phủ lên hai bên khoang mũi là niêm mạc đường hô hấp. Tổng diện tích bề mặt niêm mạc phủ lên hai bên khoang mũi khoảng 150 cm2 và thể tích khoảng 15ml. Các cuốn mũi và khe mũi: Cuốn mũi trên: có nguồn gốc từ xương sàng nằm ở sau và trên xương sàng. Đầu và thân tự do, đuôi gắn vào thành trước xoang bướm.

Khe mũi trên: Là một khe hẹp nằm ngoài mặt trong xương cuốn mũi trên có các xoang sàng sau và xoang bướm đổ vào. Cuốn mũi giữa: Là một phần của mê đạo sàng có ý nghĩa quan trọng trong giải phẫu nội soi xoang. Khe mũi giữa: có bóng sàng, mỏm móc, khe bán nguyệt là nơi đổ vào của xoang hàm, xoang sàng trước và xoang trán. Cuốn mũi dưới: là một xương độc lập nằm ở phần dưới thành ngoài hốc mũi, xương này được gắn với xương khẩu cái bởi mỏm hàm trên và phần trước với xương hàm trên.

Khe mũi dưới: giới hạn bởi cuốn mũi dưới và thành ngoài mũi, phía trước có ống lệ tỵ đổ vào.1 Khoang mũi cắt dọc (Nguồn: The Netter presenter: human anatomy collection) [23] .2 Khoang mũi cắt ngang (Nguồn: Gray’s Anatomy the Anatomical Basis of Clinical Practice) [43] Hình 1.2 Giải phẫu cuốn mũi dưới Xương cuốn mũi dưới: là xương đôi, nằm ở phần dưới của khoang mũi. Nó có dạng một mảnh xương nhỏ, cong, dài từ trước ra sau, bám vào thành ngoài hốc mũi. Đây là xương cuốn mũi dài nhất, nhưng chiều cao lại thấp hơn xương cuốn giữa. Kích thước: cuốn dưới dài khoảng 50-60 mm, cao 7,5 mm, rộng 3,8 mm, hình elip, đầu to phía trước đầu nhỏ phía sau.

Xương cuốn mũi dưới có 2 mặt: mặt trong xương cuốn mũi dưới lồi, nhìn vào vách ngăn mũi. Mặt này nhẵn ở phía trên, không đồng nhất và sần sùi ở phía dưới. Thường gặp nhất có một mào trước- sau ngăn cách hai phần này. Mặt trong có nhiều hố chứa các tuyến và nhiều rãnh chứa mạch máu.

Mặt ngoài cuốn mũi dưới lõm, nhìn vào thành ngoài hốc mũi, tạo thành khe gọi là khe mũi dưới. Xương cuốn mũi dưới có 2 bờ: bờ dưới không tiếp giáp với xương nào (bờ tự do), thường cong lồi, có thể chuyển hướng một, hai hoặc ba lần. Bờ trên: tiếp khớp ở phần trước với mỏm lên xương hàm trên và phần sau với mảnh thẳng xương khẩu cái. Hướng đi chếch xuống dưới và ra sau, cắt chéo góc diện khe hàm.

Chỗ tiếp khớp với các xương này có một mào tiếp rõ rệt, còn ở giữa bờ trên tiếp khớp với xương hàm bởi một mỏm gọi là mỏm hàm. Mỏm này che lấp tất cả phần dưới của lỗ xoang hàm. Đuôi cuốn nhỏ dần về phía sau và đi qua chỗ đỉnh khẩu cái. Ở cửa mũi sau đuôi cuốn lồi, tự do, cách lỗ vòi khoảng 8-10 mm.4 Xương xoăn mũi dưới (Nguồn: The Netter presenter: human anatomy collection) [23] Các đầu tận: các đầu tận gồ ghề này khớp nối với mỏm lên xương hàm trên và xương khẩu cái.

Từ trước ra sau bao gồm: Một phần nghiêng trước: gồ ghề, khớp với mào cuốn dưới của xương hàm trên Mỏm lệ: phát sinh từ tiếp điểm 1/4 trước và 3/4 sau, đi chéo lên trên ra trước về phía bờ dưới xương lệ có hình 4 cạnh, hướng về phía xương lệ. Nó bổ sung ở phía trong 1/3 dưới máng lệ của xương hàm để tạo thành ống lệ Mỏm xương hàm(hay mỏm nhĩ): lớn hơn các mỏm khác, là một mảnh tam giác xuất phát từ phần dưới của bờ trên cuốn mũi đến toàn bộ bề rộng của lỗ thông xoang hàm; rồi kết thúc ở phần dưới bờ dưới cuốn mũi; mỏm xương. hàm khớp với mép dưới lỗ thông xoang hàm, bờ trên và hội ngộ với mỏm xương hàm của khẩu cái. Mỏm sàng: nằm phía sau mỏm xương hàm, hướng lên trên và về sau; dẹp và mảnh, thẳng đứng ở bờ trên của xương cuốn dưới, nhìn vào phần giữa của lỗ thông xoang; khớp với đầu tận dưới của mỏm móc.

Phần sần sùi: khớp với mào cuốn dưới của khẩu cái.5 Xương cuốn mũi dưới mặt trong và mặt ngoài.1 Mạch máu Mạch máu cuốn mũi dưới bao gồm một mạng mao mạch rất phong phú, các mạng mao mạch này đóng vai trò quan trọng các tổ chức mô cương, có khả năng gia tăng kích thước cũng như thu nhỏ kích thước cuốn mũi dưới trong những điều kiện khác nhau. Cuốn mũi dưới được cung cấp máu chính từ hai nguồn là động mạch sàng trước và động mạch bướm khẩu cái. 0 Động mạch bướm khẩu cái: nhánh của động mạch hàm trong, phân nhánh vào hốc mũi qua lỗ bướm khẩu cái. Sự phân nhánh diễn ra trước hoặc tại lỗ bướm khẩu cái trong đa số các trường hợp, vài trường hợp phân nhánh trong khoang mũi.

Động mạch bướm khẩu cái thường chia thành hai nhánh: nhánh động mạch vách ngăn mũi và nhánh động mạch mũi sau ngoài. Ngoài các nhánh hằng định có thể có thêm những nhánh cấp máu cho cuốn mũi giữa và dưới tách ra riêng biệt từ động mạch bướm khẩu cái. Theo các nghiên cứu ghi nhận được thì động mạch bướm khẩu cái chia nhánh ngay lập tức khi vừa ra khỏi lỗ bướm khẩu cái [62]; hay động mạch bướm khẩu cái cho được ghi nhận là thân động mạch duy nhất trong khoang mũi trong 63% các trường hợp theo nghiên cứu của While Gras-Cabrerizo và cộng sự[65]. Theo Lee thì động mạch này phân chia thành từ 2 đến 4 nhánh trước khi ra khỏi lỗ bướm khẩu cái [36].

Động mạch cuốn mũi dưới: là một trong những nhánh tận của động mạch mũi sau ngoài, cấp máu chính cho cuốn mũi dưới. Nó tiếp cận cuốn mũi dưới từ phía trên với khoảng cách ra trước < 1cm từ giới hạn sau. Động mạch cuốn mũi phân nhánh và đi vào các ống xương. Lớp áo ngoài động mạch dính sát vào tường của ống xương làm cản trở sự co mạch khi mạch máu bị tổn thương dẫn đến chảy máu kéo dài.

Nguyên ủy của động mạch cuốn mũi dưới có thể thay đổi, xuất phát từ nhánh của động mạch bướm khẩu cái thay vì từ động mạch mũi sau ngoài như thường gặp. Động mạch cuốn dưới đi vào cuốn mũi ở 1/3 sau và sau đó chia thành hai nhánh chạy song song nhau. Một nhánh đi ở trên và phía ngoài, trong khi nhánh còn lại đi vào phần thấp hơn và ở giữa. Cả hai nhánh đều đi trong ống xương hoặc sát xương dọc theo chiều dài của cuốn mũi.

Nhánh giữa dưới lan tỏa các nhánh nhỏ xuyên qua xương cuốn dưới ở phần trước. Các nhánh của động mạch cuốn dưới tăng kích thước. 1 khi đi về phần trước của cuốn mũi cho thấy được nhận dòng chảy thêm từ phía trước, có thể từ mạng mạch với nhánh động mạch mặt đến từ hố lê. Động mạch sàng trước: là nhánh của động mạch mắt, xuất phát từ động mạch cảnh trong.

Động mạch này tạo mạng mạch thông nối với động mạch bướm khẩu cái [46],[55],[29]. Động mạch mặt: (tham gia cấp máu cho vách mũi xoang qua nhánh mũi ngoài xâm nhập từ cửa mũi) tạo thông nối với những nhánh tận của động mạch cuốn mũi dưới [29]. Thật ra có rất nhiều bất đồng quan điểm về động mạch cấp máu chính cho cuốn mũi dưới, sự hiện diện có hay không mạng mạch thông nối giữa động mạch sàng, động mạch bướm khẩu cái, động mạch mặt.6 Mạch máu cung cấp cho cuốn mũi dưới (Nguồn: The Netter presenter: human anatomy collection) [23]. 2 Hệ thống mạch máu đến từ 4 nhóm chính: những mạch máu tiền mao mạch, mao mạch, tĩnh mạch và mô tĩnh mạch cương, chỗ nối động – tĩnh mạch.

Tĩnh mạch: các tĩnh mạch đi kèm các động mạch và đám rối tĩnh mạch niêm mạc mũi đổ về đám rối tĩnh mạch chân bướm. Các mao mạch dưới niêm mạc và quanh các tuyến từ một mạng lưới các tiểu động mạch. Nhiều tiểu động mạch cung cấp máu vào các hồ máu ở lớp sâu dưới niêm mạc. Các hồ máu này còn gọi là các đám rối hang hay là mô hang hay xoang tĩnh mạch, các xoang tĩnh mạch này được bao quanh bởi những sợi cơ trơn mà chúng được điều khiển bởi hệ thần kinh thực vật.

Chúng có thể co lại hoặc giãn ra phụ thuộc vào nhu cầu sinh lý của cơ thể. Do vậy, hệ thống này làm thay đổi kích thước cuốn mũi. Phần mô cương này đặc biệt phát triển ở phần trước cuốn mũi dưới và vách ngăn. Khi được đổ đầy chúng sẽ tạo nên tình trạng sung huyết và làm tăng kháng lực của đường thở [2].7 Các vòng nối động tĩnh mạch dưới niêm mạc cuốn mũi dưới (Nguồn: Nguyễn Đình Bảng, 2006) [2] .2 Thần kinh Thần kinh khứu giác Các tế bào thần kinh khứu giác ở màng nhầy, cho các sợi chui qua các lỗ của mảnh sàng vào hành khứu.