đặt vấn đề cho học sinh suy nghĩ, tiếp đó là những câu hỏi dễ hơn, cụ thể hơn để dẫn dắt học sinh tìm tòi, từng bƣớc đi tới đích. Nếu là hoạt động tƣơng đối dài, có thể từng chặng yêu cầu một vài nhóm học sinh cho biết kết quả tìm tòi của họ. - Phải có đủ thời gian cho mỗi hoạt động khám phá đƣợc nêu ra. Nếu đề ra nhiều hoạt động khiến học sinh phải chạy theo thời gian, không kịp suy nghĩ, thảo luận, tranh cãi thì chỉ là hình thức.
- Giáo viên cần phải nắm thật vững nội dung bài học và có kinh nghiệm cần thiết trong việc tổ chức hoạt động khám phá có hƣớng dẫn. Lúc đầu còn ít kinh nghiệm thì nên trao đổi giáo án với những đồng nghiệm có kinh nghiệm hơn để tránh những thất bại làm nản lòng cả thầy và trò. - Sách giáo khoa phải chuyển cách viết từ kiểu truyền thống quen thuộc (thông báo giải thích – minh họa) sang cách viết mới (tổ chức các hoạt động học tập tìm tòi – khám phá) để buộc giáo viên và học sinh phải thay đổi cách dạy, cách học. Dạy học khám phá có hƣớng dẫn 1.
Thế nào là dạy học khám phá có hướng dẫn Qua quá trình nghiên cứu và phân tích tài liệu [9, tr.17] liên quan đến dạy học khám phá, ta rút ra các kết luận sau : - Hoạt động khám phá là quá trình tƣ duy bao gồm quan sát, phân tích, so sánh, nêu giả thiết, suy luận nhằm tìm ra các khái niệm, các thuộc tính mang tính qui luật, những mối liên hệ của sự vật hiện tƣợng. - Dạy học khám phá có hƣớng dẫn là xu hƣớng dạy học tích cực, trong đó ngƣời giáo viên tổ chức và hƣớng dẫn cho ngƣời học tự hoàn thành nhiệm vụ nhận thức nhằm đạt đƣợc mục tiêu đã đặt ra qua hoạt động khám phá. Vai trò của giáo viên trong dạy học khám phá có hướng dẫn Khác với cách dạy học truyền thống, trong dạy học khám phá có hƣớng dẫn, ngƣời giáo viên đóng vai trò là ngƣời tổ chức, hƣớng dẫn cho ngƣời học tự hoàn thành nhiệm vụ nhận thức nhằm đạt đƣợc mục tiêu đã đặt ra thông qua hoạt động khám phá tri thức. Để hoạt động khám phá đạt hiệu quả thì yêu cầu ngƣời giáo viên phải tạo ra đƣợc các hoạt động khám phá có kết quả.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Vai trò của giáo viên trong việc chuẩn bị cho dạy học khám phá có hướng dẫn. Trong nội dung của bài giảng có chứa đựng rất nhiều vấn đề học tập trong đó có vấn đề trọng tâm là cơ sở để nhận thức các vấn đề khác. Dạy học khám phá có hƣớng dẫn thƣờng đƣợc vận dụng để học sinh giải quyết các vấn đề nhỏ từ đó phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Vì vậy lựa chọn hoạt động khám phá nhƣ thế nào để đạt đƣợc kết quả cao là nhiệm vụ vô cùng quan trọng của ngƣời giáo viên.
Khi lựa chọn hoạt động khám phá cho học sinh ngƣời giáo viên nên tự đặt ra cho mình các câu hỏi sau : - Nội dung chính của bài học là gì? Trong đó có những nội dung nào là then chốt ? - Tại sao lại lựa chọn nội dung này để thực hiện hoạt động khám phá mà không phải là nội dung khác? - Nội dung đƣợc lựa chọn liệu có vừa sức với khả năng nhận thức và thời gian làm việc của học sinh không? - Nội dung khám phá nên đƣa ra nhƣ thế nào? - Học sinh có thể gặp những khó khăn gì trong quá trình thực hiện hoạt động khám phá ? - Giáo viên cần có sự hỗ trợ nhƣ thế nào để giúp học sinh giải quyết các khó khăn đó ? - Vấn đề khám phá giúp giáo viên đánh giá nhƣ thế nào về kiến thức và kỹ năng của học sinh ? + Vai trò của giáo viên trong quá trình học sinh thực hiện hoạt động khám phá. Để thực hiện hoạt động khám phá giáo viên tổ chức học sinh thực hiện qua các giai đoạn sau [12,tr.13]: Giai đoạn 1 : Học sinh tiếp nhận nhiệm vụ : Ở giai đoạn này giáo viên với vai trò của ngƣời tổ chức, hƣớng dẫn cần giúp học sinh trả lời tốt các câu hỏi sau : - Học sinh cần giải quyết vấn đề gì ? - Học sinh giải quyết vấn đề đó nhƣ thế nào ? - Khi giải quyết vấn đề đó học sinh cần đến những công cụ và kiến thức gì ? 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giai đoạn 2 : Học sinh thực hiện nhiệm vụ, giải quyết vấn đề : Ở giai đoạn này, sau khi học sinh đã nắm rõ mục đích và yêu cầu của vấn đề khám phá, học sinh có thể làm việc cá nhân hoặc làm việc nhóm để giải quyết vấn đề đó. Trong giai đoạn này vai trò của ngƣời giáo viên theo dõi, quan sát các hoạt động khám phá của học sinh. Với những học sinh, nhóm học sinh gặp khó khăn hoặc có những định hƣớng sai lệch thì ngƣời giáo viên cần có sự hỗ trợ kịp thời.
Giáo viên cần chuẩn bị hệ thống câu hỏi hiệu quả gợi ý từng bƣớc để học sinh có thể tự lực đi tới mục tiêu của hoạt động. Để học sinh thực hiện tốt giai đoạn này giáo viên cần tự đặt ra cho mình các câu hỏi sau : + Học sinh đã đi đúng hƣớng khám phá chƣa? + Học sinh đang gặp khó khăn gì? + Cần đƣa ra hệ thống câu hỏi gợi ý nhƣ thế nào để học sinh giải quyết khó khăn ? Giai đoạn 3 : Học sinh báo cáo kết quả. Sau khi thực hiện nhiệm vụ, học sinh trình bày kết quả. Ở giai đoạn này, giáo viên đóng vai trò là ngƣời trọng tài khoa học, tổ chức cho học sinh tranh luận về các kết quả khám phá.
Từ đó giáo viên là ngƣời tổng kết cách giải quyết, thể chế hóa tri thức khoa học. Để làm tốt giai đoạn này ngƣời giáo viên cần đặt ra cho mình các câu hỏi sau : + Tổ chức hoạt động báo cáo của học sinh nhƣ thế nào cho hiệu quả? + Học sinh thực hiện hoạt động khám phá thành công hay không thành công ? + Đánh giá kết quả báo cáo của học sinh dƣới hình thức nào? 1. Câu hỏi hiệu quả đƣợc sử dụng trong dạy học khám phá có hƣớng dẫn 1. Câu hỏi hiệu quả cao.
Trong tài liệu [17] cho thấy: Việc sử dụng câu hỏi hiệu quả trong dạy học khám phá là một dạng của dạy học khám phá có hƣớng dẫn. Điều này hỗ trợ tích cực cho học sinh trong quá trình khám phá kiến thức đồng thời giúp học sinh có những định hƣớng đúng tránh việc đi chệch hƣớng. Câu hỏi trong dạy học là linh hồn của tiết học. Câu hỏi trong dạy học khám phá có vai trò rất quan trọng: tạo môi trƣờng giao tiếp; tạo môi trƣờng 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học tập; là công cụ khai thác kiến thức, phát huy tƣ duy cho ngƣời học; đồng thời câu hỏi để kiểm tra, đánh giá kết quả ngƣời học.
Thuyết phân loại của Bloom thƣờng gắn kết với chiến lƣợc đặt câu hỏi. Nhƣng ít giáo viên có thể áp dụng đƣợc những kiến thức đó khi hỏi học sinh. Đi tiếp con đƣờng của cha mẹ ông, Ivan Hannel đã ứng dụng thành công phân loại Bloom và việc đặt câu hỏi hiệu quả cao, đặt tên là HEQ( Hight Equality Question). Sau khi nghiên cứu tài liệu, tham khảo sách báo tác giả đƣa ra khái niệm về HEQ nhƣ sau: - Câu hỏi hiệu quả trong dạy học là câu hỏi hướng tới sự phát triển khả năng tư duy phê phán và sáng tạo của người học, phù hợp với môi trường dạy học và có sự liên kết với hệ thống câu hỏi trong bài học nhằm hình thành nên các khái niệm hoàn chỉnh (đáp ứng yêu cầu mục đích người học).
- Câu hỏi hiệu quả là một hệ thống các câu hỏi cho một bài học, được đặt ra theo các bậc nhận thức Bloom; nhằm mục đích hình thành và phát triển khả năng tư duy phê phán, sáng tạo, cải thiện được trình độ hiểu biết và phương pháp tư duy cho người học. Mục đích của việc đặt câu hỏi Trong tài liệu [14, tr.32] các tác giả trình bày năm mục đích quan trọng của việc đặt câu hỏi đó là: (1) Nhằm giảng bài. (2) Nhằm luyện tập và thực hành. (3) Nhằm hƣớng dẫn và dẫn dắt.
(4) Nhằm khuyến khích và khích lệ. (5) Nhằm đánh giá. Các loại câu hỏi Các câu hỏi có thể đƣợc nhóm theo hai loại: Các câu hỏi liên quan đến việc làm nhớ lại sự kiện hoặc thông tin cũng nhƣ các câu hỏi chỉ cần trả lời “có” hay “không” đều đƣợc coi là các câu hỏi sự kiện hay câu hỏi đóng. Các câu hỏi học sinh tự bảo vệ ý kiến và giải thích lý do của mình hay áp dụng các tài liệu đã học đƣợc gọi là các câu hỏi suy nghĩ hay câu hỏi mở [14, tr.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Câu hỏi đóng: Thƣờng dùng trong phần kết luận bài, cuối phần giới thiệu bài hoặc sau khi giáo viên nêu nhiệm vụ cho học sinh và không (ít) sử dụng trong thảo luận để chia sẻ thông tin hoặc để phát triển tƣ duy cho học sinh. Câu hỏi mở: Là các câu hỏi yêu cầu học sinh tự bảo vệ ý kiến và lý do của mình. Câu hỏi mở kích thích học sinh đào sâu suy nghĩ và đƣa ra nhiều quan điểm. Không chỉ có một câu trả lời đúng.
Việc sử dụng câu hỏi mở giáo viên sẽ thu đƣợc nhiều ý tƣởng hoặc câu trả lời khác nhau từ học sinh. Câu hỏi mở giúp học sinh có cái nhìn tổng quan hoặc đƣa ra những băn khoăn thắc mắc về tình huống hiện tại: Khi nào.? + Câu hỏi giả định giúp học sinh suy nghĩ vƣợt khỏi khuôn khổ tình huống hiện tại. + Câu hỏi ý kiến để khai thác suy nghĩ của học sinh về một vấn đề nào đó. + Câu hỏi về cảm giác khuyến khích học sinh tự phân tích bản thân và các cảm giác về một tình huống cụ thể.
+ Câu hỏi về hành động giúp học sinh lập kế hoạch và khai thác ý tƣởng vào tính thực tế. Xét chất lƣợng câu hỏi về mặt yêu cầu năng lực nhận thức, ngƣời ta phân biệt hai loại chính: - Câu hỏi có yêu cầu thấp: đòi hỏi tái hiện các kiến thức sự kiện, nhớ và trình bày một cách có chọn lọc, có hệ thống. - Câu hỏi có yêu cầu cao: đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, hệ thống hóa, vận dụng kiến thức.