Luận án tiến sĩ về các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị phẫu thuật nội soi u tuyến yên

Luận án tiến sĩ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị phẫu thuật nội soi u tuyến yên dạng tăng tiết, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Trường học: Đại học Y Dược TPHCM
• Chuyên ngành: Ngoại thần kinh- sọ não
• Đề tài: Một số yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị phẫu thuật nội soi u tuyến yên dạng tăng tiết
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu u tuyến yên và các phƣơng pháp phẫu thuật u tuyến yên
• 1.2. Giải phẫu tuyến yên và vùng hạ đồi dƣới góc nhìn nội soi sàn sọ qua xoang bƣớm
• 1.3. Đánh giá chức năng tuyến yên và các bệnh cảnh lâm sàng do rối loạn hormone tuyến yên
• 1.4. Giải phẫu bệnh u tuyến yên dạng tăng tiết
• 1.5. Hình ảnh học u tuyến yên. Kĩ thuật mổ nội soi tuyến yên qua xoang bƣớm
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Đối tƣợng nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.4. Các biến số độc lập và biến số phụ thuộc
• 2.5. Phƣơng pháp, công cụ đo lƣờng, thu thập số liệu
• 2.6. Qui trình nghiên cứu
• 2.7. Phƣơng pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm dân số nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm hình ảnh học
• 3.3. Đặc điểm phẫu thuật nội soi lấy u qua xoang bƣớm
• 3.4. Đặc điểm kết quả giải phẫu bệnh lý
• 3.5. Kết quả điều trị
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của dân số nghiên cứu
• 4.2. Thời gian khởi bệnh và lí do nhập viện
• 4.3. Đặc điểm lâm sàng trƣớc phẫu thuật
• 4.4. Đặc điểm cận lâm sàng bệnh nhân UTY dạng tăng tiết
• 4.5. Đặc điểm phẫu thuật lấy u nội soi qua xoang bƣớm
• 4.6. Kết quả phẫu thuật chung
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phẫu thuật nội soi u tuyến yên và kết quả

Phẫu thuật nội soi u tuyến yên là một phương pháp hiện đại, giúp điều trị hiệu quả các khối u tuyến yên. U tuyến yên chiếm khoảng 15% các u nội sọ, với nhiều loại khác nhau, trong đó có u tăng tiết hormone. Kết quả phẫu thuật phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm kỹ thuật phẫu thuật, kinh nghiệm của bác sĩ và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân.

1.1. Đặc điểm của u tuyến yên và phương pháp phẫu thuật

U tuyến yên có thể là loại không chế tiết hoặc tăng tiết hormone. Phẫu thuật nội soi qua xoang bướm là phương pháp phổ biến hiện nay, giúp giảm thiểu xâm lấn và thời gian hồi phục cho bệnh nhân.

1.2. Tình hình nghiên cứu và ứng dụng phẫu thuật

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng phẫu thuật nội soi mang lại kết quả khả quan cho bệnh nhân u tuyến yên. Các trung tâm y tế lớn tại Việt Nam đã áp dụng phương pháp này từ những năm 2000.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả phẫu thuật nội soi u tuyến yên

Kết quả phẫu thuật nội soi u tuyến yên chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau. Những yếu tố này có thể được phân loại thành yếu tố bệnh lý, yếu tố kỹ thuật và yếu tố bệnh nhân. Việc hiểu rõ các yếu tố này sẽ giúp cải thiện kết quả điều trị.

2.1. Yếu tố bệnh lý liên quan đến u tuyến yên

Các đặc điểm của u như kích thước, vị trí và loại tế bào có thể ảnh hưởng đến khả năng lấy u hoàn toàn và kết quả điều trị. U lớn hơn thường khó phẫu thuật hơn và có nguy cơ tái phát cao hơn.

2.2. Kỹ thuật phẫu thuật và kinh nghiệm bác sĩ

Kỹ thuật phẫu thuật nội soi và kinh nghiệm của bác sĩ là yếu tố quyết định đến sự thành công của ca phẫu thuật. Những bác sĩ có nhiều kinh nghiệm thường có tỷ lệ thành công cao hơn.

2.3. Tình trạng sức khỏe của bệnh nhân trước phẫu thuật

Sức khỏe tổng quát của bệnh nhân, bao gồm các bệnh lý nền và khả năng hồi phục sau phẫu thuật, cũng ảnh hưởng đến kết quả điều trị. Bệnh nhân có sức khỏe tốt thường hồi phục nhanh hơn và có kết quả điều trị tốt hơn.

III. Phương pháp phẫu thuật nội soi u tuyến yên hiệu quả

Phẫu thuật nội soi u tuyến yên qua xoang bướm là phương pháp hiện đại, giúp giảm thiểu xâm lấn và thời gian hồi phục cho bệnh nhân. Phương pháp này đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều bệnh viện lớn.

3.1. Kỹ thuật phẫu thuật nội soi qua xoang bướm

Kỹ thuật này cho phép bác sĩ tiếp cận u tuyến yên một cách an toàn và hiệu quả, giảm thiểu tổn thương cho các mô xung quanh. Sử dụng hệ thống nội soi giúp tăng độ chính xác trong quá trình phẫu thuật.

3.2. Các công nghệ hỗ trợ trong phẫu thuật

Sử dụng công nghệ như MRI trong lúc mổ và hệ thống định vị navigation giúp bác sĩ xác định chính xác vị trí u và giảm thiểu rủi ro trong quá trình phẫu thuật.

IV. Kết quả nghiên cứu về phẫu thuật nội soi u tuyến yên

Nghiên cứu cho thấy phẫu thuật nội soi u tuyến yên mang lại kết quả khả quan về mặt hình ảnh học và nội tiết học. Tỷ lệ thành công cao và ít biến chứng là những điểm nổi bật của phương pháp này.

4.1. Đánh giá kết quả điều trị sau phẫu thuật

Kết quả điều trị được đánh giá dựa trên sự cải thiện về triệu chứng lâm sàng và các chỉ số nội tiết. Nhiều bệnh nhân đã đạt tiêu chuẩn khỏi bệnh sau phẫu thuật.

4.2. Tỷ lệ biến chứng và hồi phục sau phẫu thuật

Tỷ lệ biến chứng trong phẫu thuật nội soi u tuyến yên rất thấp, thường dưới 1%. Thời gian hồi phục cũng nhanh chóng, giúp bệnh nhân sớm trở lại cuộc sống bình thường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phẫu thuật nội soi u tuyến yên

Phẫu thuật nội soi u tuyến yên là một bước tiến lớn trong điều trị các khối u tuyến yên. Với những tiến bộ trong công nghệ và kỹ thuật, phương pháp này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều kết quả tốt hơn trong tương lai.

5.1. Tương lai của phẫu thuật nội soi u tuyến yên

Với sự phát triển không ngừng của công nghệ y tế, phẫu thuật nội soi sẽ ngày càng trở nên phổ biến và hiệu quả hơn trong điều trị u tuyến yên.

5.2. Nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực này

Cần tiếp tục nghiên cứu để cải thiện kỹ thuật phẫu thuật và tìm ra các phương pháp điều trị hỗ trợ hiệu quả hơn cho bệnh nhân u tuyến yên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

U tuyến yên (UTY) là một trong những bệnh lý u nội sọ thường gặp, chiếm tỷ lệ khoảng 10% đến 15% trong tổng số các khối u nguyên phát trong sọ. Về mặt phân loại mô học và chức năng, u xuất phát từ các tế bào của thùy trước tuyến yên, bao gồm hai nhóm chính: nhóm u tuyến yên không chế tiết và nhóm u tuyến yên dạng tăng tiết hormone. Đối với u tuyến yên dạng tăng tiết, các thể bệnh phổ biến nhất trên lâm sàng bao gồm: tăng tiết hormone tăng trưởng (GH) gây bệnh to cực (Acromegaly) hoặc bệnh khổng lồ; tăng tiết hormone hướng vỏ thượng thận (ACTH) gây bệnh Cushing; và tăng tiết Prolactin (PRL) gây hội chứng tăng prolactin máu. Các thể u tăng tiết TSH, FSH và LH rất hiếm gặp trong thực tế điều trị.

Tại Việt Nam, phương pháp phẫu thuật u tuyến yên qua đường xoang bướm đã được triển khai từ những năm 2000 tại các trung tâm phẫu thuật thần kinh tuyến đầu như Bệnh viện Chợ Rẫy và Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, ban đầu chủ yếu thực hiện dưới kính vi phẫu. Khi kỹ thuật nội soi mũi xoang phát triển và được ứng dụng vào phẫu thuật thần kinh, phương pháp phẫu thuật nội soi lấy u tuyến yên qua xoang bướm dần trở thành kỹ thuật thường quy tại nhiều bệnh viện lớn (Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh). Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu trong nước về phẫu thuật u tuyến yên nói chung, nhưng các nghiên cứu chuyên sâu đánh giá riêng biệt kết quả điều trị phẫu thuật nội soi trên nhóm u tuyến yên dạng tăng tiết—đặc biệt là sự biến thiên về các chỉ số nội tiết học sau mổ theo các tiêu chuẩn khỏi bệnh nghiêm ngặt—vẫn còn là một khoảng trống dữ liệu thực tiễn.

Công trình luận án tiến sĩ y học với đề tài "Một số yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị phẫu thuật nội soi u tuyến yên dạng tăng tiết", thuộc ngành Ngoại thần kinh - sọ não (Mã số: 62720127), hoàn thành năm 2022, được xây dựng nhằm giải quyết các câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá kết quả điều trị về hình ảnh học và nội tiết học cho các bệnh nhân u tuyến yên tăng tiết: prolactin, GH và ACTH sau điều trị phẫu thuật nội soi lấy u qua xoang bướm.
2. Nhận xét mối liên quan giữa hình ảnh học UTY, mức độ lấy u khi phẫu thuật cho bệnh nhân u tuyến yên dạng tăng tiết prolactin, GH và ACTH với kết quả điều trị.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các bệnh nhân được chẩn đoán u tuyến yên dạng tăng tiết (prolactin, GH, ACTH) và được chỉ định điều trị bằng phương pháp phẫu thuật nội soi qua xoang bướm, theo dõi dọc tại các mốc thời gian từ giai đoạn sớm sau mổ (24 giờ) cho đến 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng và 12 tháng hậu phẫu.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống y văn trong nước và quốc tế về dịch tễ học, giải phẫu học ứng dụng, cơ chế bệnh sinh và các phương pháp điều trị u tuyến yên dạng tăng tiết:

• Dịch tễ và lịch sử phẫu thuật: Tỷ lệ lưu hành của u tuyến yên trong cộng đồng dao động từ 8,2 đến 14,7 trường hợp trên 100.000 dân mỗi năm (Jessica K.D. ghi nhận 18/100.000 dân), trong khi các nghiên cứu tử thiết hàng loạt ghi nhận tỷ lệ tồn tại khối u không triệu chứng lên tới 20% - 25%. Bệnh gặp nhiều nhất ở độ tuổi 30 - 60, xuất hiện ở nữ nhiều hơn nam. Về lịch sử can thiệp, năm 1967, tác giả Jules Hardy đã đưa kính vi phẫu vào phẫu thuật qua xoang bướm, giúp giảm tỷ lệ tử vong chu phẫu xuống còn 0% - 1%. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Phong (2002) tại Bệnh viện Chợ Rẫy cho thấy tỷ lệ u tuyến yên phát hiện trong thời kỳ ứng dụng chụp cắt lớp vi tính (CT scan) chiếm 5,7% các khối u nội sọ.
• Giải phẫu sàn sọ nội soi: Luận án sử dụng các mô tả giải phẫu kinh điển và hiện đại từ các tác giả như Rhoton (2002), Perneczky (mô tả khoang trên yên dạng hình chóp), Hamid (2008), Schwartz (2011) và Huy Q. Truong (2018). Các tác giả này đã hệ thống hóa các mốc giải phẫu quan trọng gồm: xoang bướm, lồi động mạch cảnh trong, rãnh cảnh thị trong/ngoài, hoành yên và cấu trúc bên trong xoang hang.
• Phác đồ điều trị u tăng tiết: Về u tiết Prolactin, luận án dẫn chiếu các hướng dẫn điều trị của Schlechte (2013); đối với bệnh to cực do u tiết GH, luận án dựa trên các nghiên cứu của Shimon (1998, 2001) và lưu đồ điều trị của Petersenn (2018); đối với bệnh Cushing do u tiết ACTH, luận án tổng hợp tiêu chuẩn từ các đồng thuận quốc tế về kiểm soát nồng độ cortisol và ACTH huyết tương.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án tập trung giải quyết là xác lập mối liên hệ định lượng giữa các đặc điểm hình thái học trước mổ (kích thước, mức độ xâm lấn xoang hang, xoang bướm), nồng độ hormone nền và mức độ lấy u qua nội soi với khả năng đạt tiêu chuẩn khỏi bệnh về mặt nội tiết học tại Việt Nam, đồng thời đối chiếu kết quả với các nghiên cứu quốc tế như công trình của Hofstetter.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và sinh lý bệnh

Luận án dựa trên cơ sở sinh lý học của trục Hạ đồi - Tuyến yên - Tuyến đích:

Vùng hạ đồi	Tế bào thùy trước yên	Hormone tuyến yên	Tuyến / Cơ quan đích	Hormone tuyến đích	Chức năng chủ yếu
CRH	Corticotroph (20%)	ACTH	Vỏ thượng thận	Cortisol	Chuyển hóa glucid, lipid, protein; đáp ứng stress
TRH	Thyrotroph (3% - 5%)	TSH	Tuyến giáp	$T_3$, $T_4$	Điều hòa chuyển hóa năng lượng cơ bản
Gn-RH	Gonadotroph (3% - 5%)	FSH, LH	Buồng trứng / Tinh hoàn	Estradiol, Progesterone / Testosterone	Phát triển hệ sinh dục, sinh sản
GRH / Somatostatin	Somatotroph (30% - 40%)	GH	Gan và các mô	IGF-1	Kích thích phát triển thể hình, điều hòa glucose
Dopamine (ức chế)	Lactotroph (3% - 5%)	Prolactin (PRL)	Tuyến vú	-	Khởi tạo và duy trì tiết sữa

Bên cạnh đó, thùy sau tuyến yên chứa Vasopressin (ADH) và Oxytocin được tổng hợp từ nhân trên thị và nhân cạnh não thất của vùng hạ đồi, vận chuyển theo sợi trục xuống dự trữ tại thùy sau.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu lâm sàng mô tả, tiến cứu có theo dõi dọc.
• Đối tượng nghiên cứu: Bệnh nhân u tuyến yên dạng tăng tiết (PRL, GH, ACTH) được phẫu thuật nội soi lấy u qua đường xoang bướm.
• Phương pháp thu thập số liệu:
  • Lâm sàng: Đánh giá triệu chứng thị giác (thị lực, thị trường), hội chứng chèn ép nội sọ và các biểu hiện đặc hiệu theo từng thể bệnh (tiết sữa, vô kinh, to đầu chi, béo trung tâm, mặt tròn, vết rạn da tím).
  • Cận lâm sàng & Hình ảnh học: Chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não và hố yên có tiêm thuốc đối quang từ (Gadolinium), đánh giá kích thước khối u (u nhỏ $<10\text{ mm}$ - Microadenoma; u lớn $\ge 10\text{ mm}$ - Macroadenoma), mức độ bắt thuốc, tính chất xâm lấn sàn yên, xoang bướm, xoang hang và vùng trên yên; chụp CT scan đánh giá các biến thể giải phẫu và phân loại khí bào xoang bướm (kiểu yên, trước yên, vỏ ốc).
  • Định lượng nội tiết: Đo nồng độ PRL máu, GH máu, IGF-1 máu, ACTH máu, Cortisol máu và Cortisol tự do trong nước tiểu 24 giờ trước mổ và tại các mốc thời gian: 24 giờ sau mổ, 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng, 12 tháng sau mổ; thực hiện nghiệm pháp ức chế GH bằng đường uống glucose (OGTT).
  • Giải phẫu bệnh: Phân loại u tuyến yên theo đặc tính bắt màu nhuộm và dấu ấn miễn dịch.
• Xử lý số liệu: Phân tích mối tương quan giữa các biến số độc lập (kích thước u, mức độ xâm lấn, nồng độ hormone trước mổ, mức độ cắt bỏ u) với các biến số phụ thuộc (khỏi bệnh về hình ảnh học, khỏi bệnh về nội tiết học, biến chứng chu phẫu) bằng các thuật toán thống kê y học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 trình bày chi tiết về giải phẫu học, sinh lý học nội tiết, bệnh cảnh lâm sàng và nguyên tắc điều trị u tuyến yên:

• Giải phẫu học nội soi sàn sọ qua xoang bướm:
  • Tuyến yên và hố yên: Thùy trước có cấu trúc chắc hơn, dễ tách khỏi thành trước và bên hố yên; thùy sau mềm hơn và dính chặt vào thành sau hố yên. Kích thước hố yên được xác định qua đường nối củ yên - lưng yên. Hoành yên là màng cứng hai lớp tạo trần hố yên, với các hình thái: lồi lên (54%), phẳng ngang (42%), lõm xuống (4%).
  • Xoang bướm: Vách ngăn xoang bướm đơn thuần gặp ở 68% - 71,6% trường hợp và thường lệch trục giữa khoảng $8\text{ mm}$. Các dạng khí hóa xoang bướm gồm: kiểu yên chiếm đa số (77% - 80%), kiểu trước yên (17%), kiểu vỏ ốc (conchal type chiếm 2% - 3%) và kiểu sau yên. Lỗ thông xoang bướm tự nhiên nằm cách lỗ mũi sau $1,5\text{ cm}$.
  • Mạch máu và thần kinh liên quan: Lồi động mạch cảnh trong (ĐMC) xuất hiện ở thành bên xoang bướm tại đoạn trước yên (98%), dưới yên (80%) và sau yên (78%). Khoảng cách từ thành bên tuyến yên đến bờ trong ĐMC dao động từ $1\text{ mm}$ đến $7\text{ mm}$ (trung bình $2,3\text{ mm}$). Xoang hang chứa ĐMC đoạn xoang hang và thần kinh vận nhãn ngoài (dây VI) nằm trong lòng xoang; các dây thần kinh III, IV, $V_1$, $V_2$ chạy ở thành ngoài xoang hang. Cấp máu cho tuyến yên gồm động mạch yên trên (nhánh lớn nhất cấp máu thùy trước) và động mạch yên dưới (cấp máu thùy sau).
• Các thể lâm sàng u tuyến yên tăng tiết:
  • U tiết Prolactin (Prolactinoma): Chiếm 50% - 60% u tăng tiết. Nồng độ PRL bình thường từ $5 - 25\text{ ng/mL}$; nồng độ $> 200\text{ ng/mL}$ khẳng định chẩn đoán. Hiện tượng "Hook effect" (hiệu ứng móc) xảy ra khi nồng độ PRL quá cao làm bão hòa kháng thể trong xét nghiệm miễn dịch huỳnh quang, đòi hỏi phải pha loãng huyết tương để xác định chính xác. Điều trị nội khoa bước đầu bằng đồng vận Dopamine (Bromocriptine, Cabergoline). Phẫu thuật chỉ định khi kháng thuốc, không dung nạp thuốc, u lớn chèn ép thị giác hoặc u xuất huyết (apoplexy).
  • U tiết GH (Bệnh to cực): Tỷ lệ lưu hành 50 - 70 ca/triệu dân, mới mắc 3 - 4 ca/triệu dân/năm. Nửa đời của GH ngắn (20 - 30 phút), tiết thành nhịp; IGF-1 có nửa đời dài (3 - 18 giờ) phản ánh chính xác nồng độ GH tích lũy. Chẩn đoán xác định qua nghiệm pháp OGTT (uống 75 - 100g glucose; ở người bình thường GH giảm $> 50%$ và đạt $< 1\text{ ng/mL}$). Phẫu thuật qua xoang bướm là lựa chọn điều trị hàng đầu. Điều trị nội khoa bổ trợ gồm đồng vận Dopamine, dẫn xuất Somatostatin (Octreotide, Lanreotide) và Pegvisomant (đối vận thụ thể GH ngoại biên). Xạ phẫu Gamma Knife áp dụng khi phẫu thuật không triệt để.
  • U tiết ACTH (Bệnh Cushing): Thường gặp ở độ tuổi 30 - 40, ưu thế ở nữ giới (tỷ lệ nữ:nam là 4:1). Tỷ lệ tử vong sau 5 năm nếu không điều trị lên tới 50%. Biểu hiện đặc trưng gồm béo phì trung tâm, mặt tròn như mặt trăng, bướu mỡ vùng gáy, teo cơ gốc chi, nứt da tím, tăng huyết áp, đái tháo đường và suy giảm miễn dịch.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình nghiên cứu lâm sàng:

• Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ bệnh nhân u tuyến yên dạng tăng tiết (PRL, GH, ACTH).
• Quy trình phẫu thuật nội soi qua xoang bướm chuẩn hóa gồm 3 thì chính:
  1. Thì khoang mũi: Mở đường vào qua lỗ mũi, bộc lộ vách ngăn mũi, mở lỗ thông xoang bướm tự nhiên.
  2. Thì xoang bướm: Cắt vách ngăn xoang bướm, bộc lộ sàn hố yên, xác định các mốc giải phẫu an toàn (lồi ĐMC, lồi thần kinh thị giác, rãnh cảnh thị trong và ngoài).
  3. Thì hố yên: Mở sàn yên, rạch màng cứng, bóc tách và lấy trọn khối u, bảo tồn mô tuyến yên lành và hoành yên; kiểm soát chảy máu bằng spongel và tái tạo sàn yên khi có rò dịch não tủy.
• Bộ công cụ đo lường và theo dõi: Chụp MRI hố yên kiểm tra ở các mốc 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng, 12 tháng; xét nghiệm định lượng các hormone đích (PRL, GH, IGF-1, ACTH, Cortisol máu, Cortisol niệu 24 giờ) tại thời điểm 24 giờ sau mổ, 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng và 12 tháng.
• Định nghĩa tiêu chuẩn khỏi bệnh về hình ảnh học (không còn tồn dư u trên MRI) và khỏi bệnh về nội tiết học theo các khuyến cáo chuyên khoa quốc tế.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 tổng hợp toàn bộ số liệu thu thập được qua các bảng và biểu đồ:

• Đặc điểm dịch tễ và lâm sàng trước mổ: Phân bố nhóm bệnh, độ tuổi, giới tính, tiền căn phẫu thuật, lý do nhập viện, tỷ lệ suy tuyến yên trước mổ và các rối loạn thị giác (Bảng 3.1 - 3.9; Biểu đồ 3.1 - 3.2).
• Đặc điểm hình ảnh học: Kích thước khối u trung bình theo từng nhóm bệnh (Biểu đồ 3.3), tỷ lệ microadenoma và macroadenoma, mức độ xâm lấn xoang hang và xoang bướm trên MRI (Bảng 3.10 - 3.14).
• Đặc điểm phẫu thuật và tai biến: Tỷ lệ lấy toàn bộ u, các tai biến trong mổ và biến chứng hậu phẫu như rò dịch não tủy, đái tháo nhạt, chảy máu, viêm màng não theo từng phân nhóm bệnh (Bảng 3.15 - 3.18).
• Đặc điểm mô bệnh học: Kết quả giải phẫu bệnh lý và nhuộm hóa mô miễn dịch đối với các u chế tiết GH, ACTH, PRL (Bảng 3.19).
• Kết quả điều trị theo các mốc thời gian:
  • Giai đoạn sớm (24 giờ sau mổ): Mức độ thay đổi thị lực (Bảng 3.20); mức sụt giảm PRL máu (Bảng 3.21); biến thiên nồng độ GH và IGF-1 (Bảng 3.22); thay đổi ACTH, Cortisol máu và Cortisol tự do nước tiểu (Bảng 3.23).
  • Mốc 1 tháng và 3 tháng: Tỷ lệ cải thiện thị lực (Bảng 3.24); kết quả MRI kiểm tra tại thời điểm 1 tháng và 3 tháng (Bảng 3.25, 3.26); tỷ lệ đạt tiêu chuẩn khỏi bệnh về nội tiết ở thời điểm 3 tháng (Bảng 3.27); phân tích các yếu tố tiên lượng khỏi bệnh sau phẫu thuật đơn thuần đối với u tiết PRL (Bảng 3.29, 3.30), u tiết GH (Bảng 3.31, 3.32, 3.33) và u tiết ACTH (Bảng 3.34).
  • Mốc 6 tháng và 12 tháng: Kết quả kiểm tra MRI và đánh giá nội tiết học dài hạn (Bảng 3.35 - 3.38; Biểu đồ 3.8 - 3.15). Tổng hợp các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị chung (Bảng 3.39).

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tiến hành so sánh, phân tích chuyên sâu các phát hiện của luận án với các nghiên cứu trong nước và quốc tế:

• So sánh độ tuổi trung bình, phân bố giới tính, thời gian khởi bệnh và các dấu hiệu chèn ép khối của dân số nghiên cứu với các y văn (Bảng 4.1 - 4.5).
• Bàn luận về đặc điểm hình ảnh học trên cộng hưởng từ và mối liên quan giữa tính chất khối u trên MRI với tỷ lệ khỏi bệnh về nội tiết sau mổ (Bảng 4.6, 4.7).
• Phân tích nồng độ nội tiết tố trước mổ (Bảng 4.8) và mức độ lấy u bằng đường mổ nội soi qua xoang bướm (Bảng 4.9). Mức độ cắt u có tương quan trực tiếp với tiên lượng khỏi bệnh về mặt nội tiết (Bảng 4.10).
• Đánh giá tỷ lệ biến chứng phẫu thuật (rò dịch não tủy, đái tháo nhạt, suy tuyến yên) so với các trung tâm phẫu thuật thần kinh khác (Bảng 4.11).
• So sánh hiệu quả điều trị riêng biệt cho từng nhóm bệnh:
  • Nhóm u tiết PRL: Đánh giá vai trò của phẫu thuật trong tương quan với điều trị nội khoa bằng thuốc đồng vận Dopamine (Bảng 4.13).
  • Nhóm u tiết GH: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả phẫu thuật, giá trị dự báo của nồng độ GH ngày đầu sau mổ và nồng độ hormone trước mổ (Bảng 4.14).
  • Nhóm u tiết ACTH: Đánh giá động học của ACTH và Cortisol máu trước và sau mổ, so sánh tỷ lệ thuyên giảm bệnh với y văn (Bảng 4.15, 4.16).
• Tổng hợp các yếu tố cơ bản chi phối kết quả phẫu thuật u tuyến yên dạng tăng tiết và so sánh đối chiếu với mô hình nghiên cứu của Hofstetter (Bảng 4.17, 4.18).

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt khoa học và lý luận:

   • Luận án đã hệ thống hóa và cung cấp số liệu thực nghiệm toàn diện về sự thay đổi các trục nội tiết (PRL, GH/IGF-1, ACTH/Cortisol) ở các mốc thời gian sớm (24 giờ) và theo dõi định kỳ (1, 3, 6, 12 tháng) sau phẫu thuật nội soi qua xoang bướm tại Việt Nam.
   • Xác lập giá trị tiên lượng của nồng độ hormone trong 24 giờ đầu sau mổ đối với khả năng đạt tiêu chuẩn khỏi bệnh lâu dài (đặc biệt là nồng độ GH và PRL sớm sau phẫu thuật).

2. Về mặt thực tiễn lâm sàng:

   • Đánh giá chi tiết hiệu quả của phẫu thuật nội soi qua xoang bướm trong việc giải ép thần kinh thị giác, cải thiện thị lực và kiểm soát thể tích khối u.
   • Xác định rõ các yếu tố chính ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng khỏi bệnh về nội tiết, bao gồm: kích thước khối u lớn (macroadenoma), mức độ xâm lấn cấu trúc xoang hang, nồng độ hormone nền trước mổ quá cao và tình trạng lấy u không hoàn toàn.
   • Đề xuất định hướng điều trị phối hợp đa mô thức: kết hợp phẫu thuật nội soi giảm áp với điều trị nội khoa bổ trợ (đồng vận dopamine, somatostatin analogs) và xạ phẫu Gamma Knife đối với các trường hợp khối u xâm lấn, u còn tồn dư hoặc tái phát.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu tập trung vào 3 nhóm u tăng tiết thường gặp nhất (PRL, GH, ACTH) và loại trừ các thể u hiếm gặp (TSH, FSH, LH); cỡ mẫu ở một số phân nhóm bệnh lý ít gặp hơn (như u tiết ACTH) có thể bị giới hạn; thời gian theo dõi tối đa trong nghiên cứu là 12 tháng, chưa đánh giá hết tỷ lệ tái phát nội tiết muộn sau 5 đến 10 năm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi thuần tập bệnh nhân trong thời gian dài hơn để đánh giá tỷ lệ tái phát muộn; mở rộng nghiên cứu ứng dụng các kỹ thuật hỗ trợ hiện đại trong mổ nội soi như định vị thần kinh (Neuronavigation), MRI trong mổ và các dấu ấn sinh học phân tử sâu hơn trên mô u.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với phẫu thuật viên ngoại thần kinh và tai mũi họng: Luận án cung cấp các mốc giải phẫu sàn sọ nội soi định lượng, các biến thể giải phẫu xoang bướm và kỹ thuật mở - đóng sàn yên an toàn nhằm hạn chế tổn thương động mạch cảnh trong và rò dịch não tủy.
• Đối với bác sĩ chuyên khoa nội tiết: Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu động học hormone trước và sau mổ, quy chuẩn tiêu chuẩn khỏi bệnh và phác đồ phối hợp nội - ngoại khoa, xạ phẫu trong kiểm soát bệnh to cực, bệnh Cushing và u tiết Prolactin.
• Đối với học viên sau đại học và nghiên cứu sinh: Cung cấp khung thiết kế nghiên cứu lâm sàng kết hợp can thiệp ngoại khoa và theo dõi cận lâm sàng nội tiết học theo chuẩn quốc tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. U tuyến yên chiếm tỷ lệ bao nhiêu trong các khối u nội sọ và độ tuổi nào thường mắc bệnh nhất?

U tuyến yên chiếm khoảng 10% đến 15% các khối u nguyên phát trong sọ (đứng hàng thứ ba sau u tế bào thần kinh đệm và u màng não). Tần suất mắc bệnh cao nhất nằm trong độ tuổi từ 30 đến 60 tuổi; bệnh hiếm gặp ở trẻ em (chỉ chiếm khoảng 2%).

2. Tại sao nghiên cứu này chỉ tập trung vào ba loại u tăng tiết là Prolactin, GH và ACTH?

Phần lớn các u tuyến yên dạng tăng tiết trên lâm sàng thuộc ba nhóm này (u tiết Prolactin chiếm 50% - 60% u chế tiết; u tiết GH và u tiết ACTH chiếm phần lớn các trường hợp còn lại). Các thể u tăng tiết TSH, FSH và LH có tần suất cực kỳ hiếm và chỉ được báo cáo đơn lẻ, do đó nghiên cứu tập trung vào 3 thể phổ biến để đảm bảo tính khả thi và quy chuẩn dữ liệu.

3. Các dạng khí hóa xoang bướm thường gặp trên CT scan là gì và dạng nào thuận lợi nhất cho phẫu thuật nội soi?

Khí hóa xoang bướm được chia thành các kiểu: kiểu yên (chiếm 77% - 80%), kiểu trước yên (17%) và kiểu vỏ ốc (conchal type, chiếm 2% - 3%). Trong đó, xoang bướm kiểu yên có khoang khí rộng mở rộng tới dưới sàn yên, là dạng thuận lợi nhất để nhận diện các mốc giải phẫu trong phẫu thuật nội soi qua xoang bướm.

4. Hiện tượng "Hook effect" trong chẩn đoán u tiết Prolactin là gì?

"Hook effect" (hiệu ứng móc) là hiện tượng xảy ra trong xét nghiệm miễn dịch huỳnh quang khi nồng độ Prolactin trong máu quá cao, dẫn đến tình trạng thiếu kháng thể gắn kết đồng thời vào hai đầu phân tử Prolactin. Điều này làm cho máy xét nghiệm ghi nhận kết quả nồng độ Prolactin thấp hơn nhiều so với thực tế. Khi nghi ngờ có hiệu ứng này, cần phải pha loãng huyết tương nhiều lần để định lượng chính xác.

5. Yếu tố nào có giá trị dự báo sớm khả năng khỏi bệnh ở bệnh nhân u tuyến yên tiết GH sau phẫu thuật?

Nồng độ GH máu đo ở thời điểm ngày đầu tiên (24 giờ) sau mổ là dấu chỉ tiên lượng sớm có giá trị cao. Nồng độ GH $< 2\text{ ng/mL}$ ở ngày đầu sau mổ dự báo tỷ lệ phẫu thuật thành công rất cao; ngược lại nếu GH $> 5\text{ ng/mL}$ ở ngày đầu hậu phẫu, khả năng nồng độ IGF-1 trở về bình thường sau đó chỉ đạt từ 0% đến 21%. Ngoài ra, kích thước u (microadenoma có tỷ lệ khỏi bệnh cao gấp 3,3 lần macroadenoma) và nồng độ GH trước mổ ($< 20\text{ ng/mL}$) cũng là các yếu tố tiên lượng quan trọng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả đã phân tích hệ thống các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả phẫu thuật nội soi qua xoang bướm trên nhóm bệnh nhân u tuyến yên dạng tăng tiết (Prolactin, GH, ACTH). Kết quả nghiên cứu khẳng định phẫu thuật nội soi qua xoang bướm là phương pháp can thiệp hiệu quả, giúp giải phóng chèn ép thị giác và kiểm soát tốt thể tích u cũng như nồng độ hormone. Khả năng đạt tiêu chuẩn khỏi bệnh về nội tiết phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước u, mức độ xâm lấn xoang hang, nồng độ hormone trước mổ và mức độ triệt để khi lấy u. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị cao trong thực hành ngoại thần kinh, sàn sọ và nội tiết học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ U tuyến yên chiếm khoảng 15% các u nội sọ [85]. U phát triển từ các tế bào thùy trƣớc tuyến yên. Các tế bào u không tăng tiết hormone sẽ phát triển thành UTY dạng không chế tiết. Nếu các tế bào u có họat động tăng tiết hormone GH sẽ gây bệnh khổng lồ hay to cực, tăng tiết hormone ACTH gây bệnh Cushing, tăng tiết hormone prolactin gây hội chứng tăng prolactin máu và hiếm gặp hơn là bệnh cảnh tăng tiết TSH, FSH, LH.

Điều trị u tuyến yên dạng tăng tiết cần phải hiểu cặn kẽ về trục hạ đồi- tuyến yên và cơ quan đích. Nhiều tác giả trên thế giới đã báo cáo về kết quả phẫu thuật với kết quả tốt cho các bệnh nhân u tuyến yên dạng tăng tiết [52],[84],[87]. Phẫu thuật u tuyến yên đã đƣợc thực hiện tại các trung tâm thần kinh lớn nhƣ Chợ Rẫy và Việt Đức từ những năm 2000 [6],[8]. Đa số các trƣờng hợp u tuyến yên đều đƣợc phẫu thuật lấy u qua xoang bƣớm dƣới kính vi phẫu.

Hiện nay, với sự phát triển của hệ thống nội soi mũi xoang áp dụng trong phẫu thuật thần kinh, lấy u tuyến yên qua xoang bƣớm nội soi là một xu hƣớng phát triển của các trung tâm phẫu thuật tuyến yên trên thế giới. Ở nƣớc ta, nội soi lấy u tuyến yên qua xoang bƣớm đã và đang áp dụng tại các trung tâm phẫu thuật thần kinh lớn nhƣ bệnh viện Chợ Rẫy, bệnh viện Việt Đức, bệnh viện Bạch Mai, bệnh viện ĐHYD TPHCM. Nhiều báo cáo với số lƣợng bệnh lớn đã đƣợc công bố trong nƣớc với kết quả điều trị rất khả quan [5],[6],[12]. Tuy nhiên, những báo cáo này chỉ nghiên cứu về phẫu thuật điều trị UTY chung và cho đến nay vẫn chƣa có công trình nghiên cứu chính thức nào về phẫu thuật lấy u qua xoang bƣớm riêng về u tuyến yên dạng tăng tiết nên chƣa có những số liệu chính thức về kết quả điều trị phẫu thuật riêng về UTY dạng tăng tiết, đặc biệt là kết quả thay đổi về nội tiết học TY sau phẫu thuật.

Mặt khác, u tuyến yên dạng tăng tiết đặc thù là một sang thƣơng phức tạp. Tiêu chuẩn khỏi bệnh sau điều trị về hình ảnh học và nội tiết học đƣợc qui định nghiêm ngặt, đặc biệt tiêu chuẩn về nội tiết học đƣợc cập nhật liên tục trong thời gian gần đây [52],[84],[85],[101]. Phẫu thuật đơn thuần không đủ để giúp các bệnh nhân đạt tiêu chuẩn khỏi bệnh về nội tiết học cao. Do đó LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 muốn điều trị mang lại kết quả tốt nhất cho bệnh nhân cần kết hợp nhiều phƣơng thức: phẫu thuật lấy u, xạ phẫu gamma knife, dùng thuốc nội khoa hỗ trợ cho từng loại u tăng tiết [101].

Y văn báo cáo hầu hết các u tuyến yên dạng tăng tiết là tăng tiết 3 loại nội tiết tố: prolactin, GH và ACTH. Các u tuyến yên tăng tiết TSH, FSH, LH hiếm gặp trên lâm sàng và chỉ đƣợc báo cáo trong một số nghiên cứu lẻ tẻ. Vì vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào u tuyến yên tăng tiết prolactin, GH, ACTH. Chúng tôi thực hiện đề tài “Một số yếu tố ảnh hƣởng đến kết quả điều trị phẫu thuật nội soi u tuyến yên dạng tăng tiết” với các câu hỏi nghiên cứu nhƣ sau: - Hiệu quả điều trị về hình ảnh học và nội tiết học của bệnh nhân u tuyến yên dạng tăng tiết: prolactin, GH, ACTH sau điều trị phẫu thuật nội soi lấy u qua xoang bƣớm hiện nay nhƣ thế nào? - Mối liên quan giữa hình thái học của UTY dạng chế tiết prolactin, GH, ACTH, mức độ lấy u khi phẫu thuật ảnh hƣởng đến kết quả điều trị ra sao? Từ đó, chúng tôi đề ra mục tiêu nghiên cứu của nghiên cứu: 1.

Đánh giá kết quả điều trị về hình ảnh học và nội tiết học cho các bệnh nhân u tuyến yên tăng tiết: prolactin, GH và ACTH sau điều trị phẫu thuật nội soi lấy u qua xoang bướm. Nhận xét mối liên quan giữa hình ảnh học UTY, mức độ lấy u khi phẫu thuật cho bệnh nhân u tuyến yên dạng tăng tiết prolactin, GH và ACTH với kết quả điều trị. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình nghiên cứu u tuyến yên và các phƣơng pháp phẫu thuật u tuyến yên UTY là bệnh lý thƣờng gặp, chiếm 10-15% các u nguyên phát trong sọ [101], ƣớc tính tỉ lệ bệnh lƣu hành của nó thay đổi tùy theo nghiên cứu, từ 8,2 đến 14,7 trƣờng hợp trên 100000 dân mỗi năm, 18/100000 dân theo Jessica KD [59].

Khi tử thiết hàng loạt cho thấy tỉ lệ này lên đến 20-25% [85], điều này làm cho nó đứng hàng thứ 3 trong các u não nguyên phát sau u tế thần kinh đệm và u màng não. Tần suất u tuyến yên xảy ra cao nhất ở độ tuổi 30-60 [84],[85],[101]. Những u hoạt động chế tiết thƣờng xảy ra ở ngƣời trẻ, UTY ở ngƣời lớn tuổi đa số là u không chế tiết. U tuyến yên ở trẻ em hiếm gặp, chiếm khoảng 2% tổng số bệnh nhân [101].

Hầu hết các công trình nghiên cứu đều kết luận u tuyến yên xuất hiện ở nữ nhiều hơn ở nam [84],[85],[101],[109]. Tuy nhiên có tác giả báo cáo kết quả tử thiết hàng loạt cho thấy tỉ lệ u tuyến yên ở nam và nữ là ngang nhau [101]. Năm 1967, Hardy đã đƣa kính vi phẫu vào phƣơng pháp này, làm cải thiện sự an toàn và hiệu quả của phẫu thuật đồng thời làm giảm tỉ lệ tử vong và thƣơng tật. Không có trƣờng hợp tử vong và thƣơng tật nặng trong 50 bệnh nhân đầu tiên mà Ông mổ vi phẫu.

Hầu hết các phẫu thuật viên kinh nghiệm đã báo cáo tỉ lệ tử vong trong mổ UTY qua xoang bƣớm từ 0 – 1%. Trong những năm gần đây phƣơng pháp phẫu thuật qua xoang bƣớm đƣợc tiếp tục phát triển theo xu hƣớng xâm lấn tối thiểu. Nhiều kỹ thuật ra đời đƣợc ứng dụng vào phẫu thuật qua xoang bƣớm nhƣ: Nội soi, MRI trong lúc mổ, siêu âm trong yên và neuronavigation. Ở nƣớc ta có rất ít các UTY đƣợc phát hiện trƣớc thời kỳ CT scanner, MRI.

Từ khi CT rồi MRI đƣợc trang bị trong nƣớc tỷ lệ UTY đƣợc tăng lên đáng kể và LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 loại u này đƣợc chú ý hơn. Theo Nguyễn Phong (2002), tại BVCR, tỷ lệ UTY trong thời kỳ CT scan là 5,7% [8]. Phƣơng pháp phẫu thuật lấy u qua xoang bƣớm đã đƣợc thực hiện tại bệnh viện Việt – Đức và bệnh viện Chợ Rẫy từ năm 2000. Phƣơng pháp phẫu thuật lấy u qua xoang bƣớm là phƣơng pháp mổ an toàn hiệu quả, ít biến chứng [6].

Với sự phát triển của kính vi phẫu và hệ thống nội soi mũi xoang đƣợc ứng dụng rộng rãi trong phẫu thuật thần kinh kết hợp với các phƣơng tiện hỗ trợ phẫu thuật và chẩn đoán nhƣ hệ thống định vị navigation, cộng hƣởng từ 3., phẫu thuật lấy u tuyến yên qua xoang bƣớm đã và đang phát triển nhanh tại các trung tâm phẫu thuật thần kinh lớn trên khắp cả nƣớc nhƣ bệnh viện Chợ Rẫy, bệnh viện Việt Đức, Bạch Mai, bệnh viện Đại học Y Dƣợc TPHCM, bệnh viện Nguyễn Tri Phƣơng TPHCM. Hàng năm nhiều công về phẫu thuật u tuyến yên qua xoang bƣớm đƣợc báo cáo tại hội nghị phẫu thuật thần kinh thƣờng niên toàn quốc với kết quả rất khả quan [1],[2],[3],[4],[7]. Giải phẫu tuyến yên và vùng hạ đồi dƣới góc nhìn nội soi sàn sọ qua xoang bƣớm 1. Tuyến yên Tuyến yên cấu tạo gồm 2 thùy, tuyến yên trƣớc và tuyến yên sau.

Hai thùy tuyến yên khác nhau về mô phôi học, giải phẫu học và chức năng nội tiết. Thùy trƣớc tuyến yên bao quanh phần dƣới cuống tuyến yên tạo thành phần củ. Cuống tuyến yên gần nhƣ bám hoàn toàn vào phần trƣớc trên của tuyến yên. Nếu nhƣ thùy yên trƣớc tách rời khỏi thùy yên sau, phần củ có khuynh hƣớng bao gồm cả thùy yên sau.

Thùy yên trƣớc cứng hơn nhƣng dễ dàng tách rời khỏi thành trƣớc và bên của hố yên. Ngƣợc lại, thùy yên sau mềm hơn và có dạng sền sệt. Tuy nhiên thùy yên sau dính chặt hơn vào thành hố yên nên khó tách rời hơn. Mặt dƣới tuyến yên tiếp xúc với sàn yên trong khi mặt trên và mặt bên đƣợc bao bọc bởi các cấu trúc mô mềm là xoang hang và hoành yên.

Mặt trên tuyến yên thƣờng có hình thoi nhƣng có thể trở thành hình tam giác khi động mạch cảnh trong chèn vào mặt sau bên tuyến yên. Chiều rộng tuyến yên thƣờng ngang bằng hay hơi lớn hơn chiều dài LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 và chiều cao. Mặt trên thùy yên sau có thể phân biệt với thùy yên trƣớc bởi màu nhạt hơn. Đây là điểm giải phẫu quan trọng có thể giúp phân biệt đƣợc hai thùy tuyến yên khi phẫu thuật vi phẫu qua sọ.

thùy trƣớc cuống thùy sau Hình 1. Tuyến yên nhìn từ trên “Nguồn: Schwartz, 2011” [92] Thùy trƣớc đƣợc cấu tạo bởi các tế bào chế tiết, gồm 5 loại tế bào tiết 6 loại hormon đóng vao trò chính trong sự kiểm soát chức năng chuyển hóa của toàn cơ thể. - Somatotrop tiết hormon tăng trƣởng (GH) - Corticotrop tiết hormon hƣớng vỏ thƣợng thận (ACTH) - Thyrotrop tiết hormon kích thích tuyến giáp (TSH) - Gonadotrop tiết hormon kích thích nang trứng (FSH) và hormon tạo hoàng thể (LH) - Lactotrop tiết hormon kích thích tuyến vú (Prolactin) Khoảng 30- 40% tế bào của thùy trƣớc là somatotrop tiết hormon tăng trƣởng, khoảng 20% là corticotrop bài tiết hormon hƣớng vỏ thƣợng thận. Các loại tế bào khác chỉ chiếm 3% đến 5% nhƣng chúng bài tiết rất mạnh mẽ để kiểm soát chức năng tuyến giáp, tuyến sinh dục và bài tiết sữa của tuyến vú.

Thùy sau chứa hai hormon kháng lợi niệu (ADH) và oxytocin gây co cơ trơn tử cung và tuyến vú. Hormon thùy sau do các neuron tại nhân trên thị và nhân cạnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 não thất của vùng dƣới đồi bài tiết. Sau đó chúng đƣợc vận chuyển vào trong bào tƣơng của sợi trục thần kinh từ các nhân của vùng dƣới đồi qua cuống tuyến yên và tới thùy sau tuyến yên. Nằm ở vị trí trung tâm, tuyến yên đƣợc bao quanh bởi nhiều cấu trúc mạch máu thần kinh quan trọng nhƣ: dây thần kinh thị giác, giao thoa thị giác, các mạch máu của tuần hoàn trƣớc đa giác Willis, xoang hang, động mạch cảnh trong, thân não và các mạch máu của tuần hoàn sau.

Phía trƣớc, tuyến yên nằm sát xoang hoang và thùy trán bán cầu đại não.