Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN THƯƠNG HIỆU CỦA TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG 1.1 Thương hiệu và vai trò của thương hiệu đối với trường đại học, cao đẳng 1.1 Định nghĩa về thương hiệu của trường đại học, cao đẳng Các định nghĩa về thương hiệu Theo Nguyễn Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai Trang (2007): Có hai cách tiếp cận với định nghĩa thương hiệu. Cách tiếp cận thứ nhất, định nghĩa thương hiệu dựa vào chức năng sản phẩm mà doanh nghiệp cung cấp, theo quan điểm này: “Thương hiệu là một thành phần của sản phẩm, và được gọi là thương hiệu sản phẩm”[6]. Cách tiếp cận thứ hai, định nghĩa thương hiệu dựa vào chức năng và cảm xúc, với quan điểm này thì “Sản phẩm là một thành phần của thương hiệu, và được gọi là thương hiệu tổ chức”[6]. a) Thương hiệu sản phẩm Có nhiều định nghĩa khác nhau về thương hiệu sản phẩm.
Hiệp hội Marketing Hoa Kỳ định nghĩa: “Thương hiệu là một cái tên, một từ ngữ, một dấu hiệu, một biểu tượng, một hình vẽ hay tổng thể các yếu tố kể trên nhằm phân biệt sản phẩm, dịch vụ của người bán này với sản phẩm và dịch vụ của người bán khác. Một thương hiệu có thể xác định một sản phẩm, một chuỗi các sản phẩm, hoặc tất cả các mặt hàng của người bán”[29]. Định nghĩa thương hiệu nói trên được ủng hộ bởi một số tác giả như: Watkins, 1986; Aaker, 1991; Dibb & các cộng sự, 1997; Kotler & các cộng sự, 1996; Kapferer, 1997. Nhóm tác giả này coi thương hiệu như một dấu hiệu đặc biệt nhằm phân biệt các sản phẩm, dịch vụ với nhau.
Crainer, 1995; Broadbent & Cooper, 1987 khẳng định: “Thương hiệu là một công cụ pháp lý bảo vệ quyền sở hữu của nhà sản xuất sản phẩm, dịch vụ”[14],[10]. Theo thời gian, định nghĩa về thương hiệu của Hiệp hội Marketing Hoa Kỳ được bổ 6 sung thêm nhiều ý mới. Theo tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO): “Thương hiệu là một dấu hiệu (hữu hình và vô hình) đặc biệt để nhận biết một sản phẩm hàng hóa hay dịch vụ nào đó được được sản xuất hay cung cấp bởi một cá nhân hoặc một tổ chức. Đối với doanh nghiệp, thương hiệu là khái niệm trong người tiêu dùng về sản phẩm, dịch vụ với dấu hiệu của doanh nghiệp gắn lên bề mặt sản phẩm dịch vụ nhằm khẳng định chất lượng và xuất xứ.
Thương hiệu là một tài sản vô hình quan trọng và đối với các doanh nghiệp lớn, giá trị thương hiệu của doanh nghiệp chiếm một phần đáng kể trong tổng giá trị của doanh nghiệp”[30]. Hầu hết, các khái niệm về thương hiệu ở trên đều được xây dựng trên cơ sở sự khác biệt về sản phẩm, dịch vụ và chức năng chính của thương hiệu là dùng để phân biệt sản phẩm của doanh nghiệp với các đối thủ cạnh tranh. Vì vậy, có thể kết luận “Thương hiệu là tập hợp các dấu hiệu (tên gọi, biểu tượng, thiết kế, hay tổng hợp các yếu tố trên) được dùng để phân biệt hàng hóa, dịch vụ của doanh nghiệp với đối thủ cạnh tranh, nhằm thuyết phục người tiêu dùng mua hàng của doanh nghiệp”. b) Thương hiệu tổ chức Brown (1992) định nghĩa: “Thương hiệu của tổ chức là tổng hòa các mối liên kết về tinh thần mà con người có được về tổ chức”[17].
Với quan điểm này, thương hiệu là cầu nối giúp khách hàng nhanh chóng liên tưởng được các đặc tính về chức năng, chất lượng và cảm xúc khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ của một tổ chức; trên cơ sở đó họ nhanh chóng đưa ra quyết định mua hàng. Thương hiệu có vai trò giảm rủi ro cho người tiêu dùng. 7 Kapferer (1992) định nghĩa: “Thương hiệu không phải là một sản phẩm. Nó có ý nghĩa, có định hướng, và nó xác định giá trị của mình theo thời gian và không gian… Thông thường, thương hiệu được xác định thông qua các yếu tố thành phần: nhãn hiệu, logo, thiết kế, bao bì, quảng cáo hoặc tài trợ, hay nhận diện theo tên hoặc giá trị tài chính của thương hiệu”[19].
Với định nghĩa này, Kapferer đã xây dựng một danh sách các thành tố cần thiết của một thương hiệu, đồng thời coi thương hiệu như một hệ thống nhận diện. Sheth & cộng sự (1991) nhấn mạnh “Các quyết định lựa chọn mua hàng của người tiêu dùng dựa trên mục tiêu thỏa mãn các giá trị cụ thể”[22]. Mỗi nhóm tác giả có những quan điểm khác nhau về thương hiệu tổ chức, do đó thương hiệu tổ chức có tính đa chiều. Theo Heding & cộng sự (2015) “Sự ra đời của một lý thuyết thương hiệu mới không phủ định các lý thuyết về thương hiệu tồn tại trước đó, mà nó có thể tồn tại để cùng lý giải cho tính đa chiều của khái niệm thương hiệu”[28].
Thương hiệu của một tổ chức luôn gắn liền với hệ thống giá trị, phong cách riêng của thương hiệu và hình ảnh trong tâm trí của người tiêu dùng. Thương hiệu của trường đại học, cao đẳng. Thương hiệu của một trường đại học, cao đẳng có thể hiểu là thương hiệu của một tổ chức, cũng có thể xem là thương hiệu của sản phẩm (tức là thương hiệu của một ngành đào tạo cụ thể). Bennett và Ali-Choudhury (2007) cho rằng “Thương hiệu đại học là một biểu hiện của các tính năng của một tổ chức để phân biệt nó với những tổ chức khác, phản ánh được năng lực để đáp ứng nhu cầu sinh viên, tạo sự tin tưởng vào khả năng cung cấp trình độ học vấn cao hơn và giúp người học tiềm năng đưa ra quyết định nhập học”[27].
Căn cứ vào các khái niệm trên, có thể rút ra kết luận sau: Thứ nhất, “lĩnh vực giáo dục đại học có thương hiệu sản phẩm và thương hiệu tổ chức” (McNally & Speak, 2002)[11]. Thương hiệu sản phẩm được hiểu là thương hiệu của một ngành đào tạo cụ thể của một trường đại học, cao đẳng (Ví dụ: Thương hiệu ngành Kế toán của trường đại học Kinh tế quốc dân). Thương hiệu tổ chức là thương hiệu của trường đại học, cao đẳng (Ví dụ: Trường đại học Kinh tế quốc dân). Thứ hai, cả hai quan niệm thương hiệu sản phẩm và thương hiệu tổ chức đều xuất phát từ thực tiễn.
Theo Temple (2006), Bennett & Ali-Choudhury (2007), định nghĩa về thương hiệu của trường đại học thường được đề cập đến như thương hiệu của tổ chức. Trần Tiến Khoa (2013) nhận định “Khái niệm về thương hiệu tổ chức ngày càng được sử dụng phổ biến hơn”[3]. Theo Hatch & Schultz (2001), “Ngày càng có nhiều người cho rằng thương hiệu tổ chức sẽ làm tăng danh tiếng và hình ảnh của tổ chức theo những cách mà thương hiệu sản phẩm không làm được”[12]. Với cách tiếp cận này, thương hiệu tổ chức xây dựng hình ảnh của tổ chức không chỉ hướng vào khách hàng, mà còn hướng vào các bên liên quan như: nhân viên, nhà đầu tư, nhà cung cấp, đối tác kinh doanh, giới chính quyền, cộng đồng dân cư.
Vì vậy, luận văn sẽ tiếp cận quan niệm thương hiệu trong vực giáo dục đại học, 9 cao đẳng theo thương hiệu của tổ chức. Thứ ba, “thương hiệu trong lĩnh vực giáo dục đại học, cao đẳng giúp người học phân biệt được trường này với trường khác, và giúp người học tiềm năng đưa ra quyết định nhập học” (Bennett & Ali-Choudhury, 2009)[27]. Như vậy, việc phát triển thương hiệu của trường đại học, cao đẳng sẽ làm tăng danh tiếng, hình ảnh và thu hút được nhiều sinh viên có chất lượng.2 Đặc điểm và những yếu tố cơ bản tạo nên thương hiệu của trường đại học, cao đẳng 1.1 Đặc điểm thương hiệu của trường đại học, cao đẳng Xét trên một khía cạnh nào đấy thì trường đại học, cao đẳng cũng tương đương với một doanh nghiệp cung cấp dịch vụ khi có yếu tố đầu vào và yếu tố đầu ra. Yếu tố đầu vào của một trường đại học, cao đẳng là các nhân tố cần thiết để có thể cung cấp dịch vụ giáo dục đào tạo, ví dụ như: chương trình đào tạo, cơ sở vật chất, con người.
Yếu tố đầu ra là sản phẩm dịch vụ giáo dục đào tạo, ví dụ như: bài giảng, các dịch vụ hỗ trợ công tác đào tạo,… Trường đại học, cao đẳng có trách nhiệm trang bị kiến thức chuyên môn, kỹ năng làm việc, đạo đức và phẩm chất nghề nghiệp cho người học, để họ có thể đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực của xã hội. Như vậy, một trong những sản phẩm đào tạo của các trường đại học, cao đẳng chính là chất lượng của sinh viên tốt nghiệp, sản phẩm càng có chất lượng thì tổ chức giáo dục đó càng có uy tín và tạo được vị thế nhất định trong xã hội. Khách hàng của trường đại học, cao đẳng bao gồm nhiều đối tượng khác nhau: học sinh, sinh viên, các tổ chức giáo dục, doanh nghiệp. Phần lớn hoạt động của các trường đại học, cao đẳng đều hướng đến hai mục tiêu chính: Mục tiêu thứ nhất là thu hút tuyển sinh, mục tiêu thứ hai là cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho thị trường lao động.
Một trường đại học, cao 10 đẳng có uy tín trong xã hội hay không thể hiện ở hai khía cạnh: thứ nhất là số lượng người học, thứ hai là chất lượng đầu ra (nguồn nhân lực mà nhà trường cung cấp có đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động không). Có thể hiểu: nếu trường đại học, cao đẳng càng tuyển sinh được nhiều, sinh viên tốt nghiệp có trình độ chuyên môn cao, kỹ năng nghề nghiệp tốt, đáp ứng yêu cầu của các nhà tuyển sinh thì trường đại học, cao đẳng đó càng nổi tiếng và khẳng định được hình ảnh trong tâm trí công chúng. Sản phẩm đào tạo của trường đại học cao đẳng mang tính sống còn với sự tồn tại của trường, tuy nhiên một trong những nhân tố quyết định chất lượng của sản phẩm đào tạo là bản thân người học. Nếu người học không nghiêm túc học tập, rèn luyện, đầu tư về cả kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp thì cũng không đảm bảo được chất lượng đầu ra.
Như vậy, trường đại học, cao đẳng có tạo dựng được một thương hiệu mạnh hay không phụ thuộc vào sự hợp tác của người học, bởi họ chính là yếu tố quyết định đến chất lượng của sản phẩm đầu ra. Đối với một doanh nghiệp, nếu sản phẩm của họ đã có thương hiệu nhất định trên thị trường, họ hoàn toàn có thể định giá cao cho sản phẩm và thu được nhiều lợi nhuận từ việc bán những sản phẩm đó. Như vậy, chi phí có thể xem là một phần của giá trị thương hiệu. Tuy nhiên, đối với một trường đại học, cao đẳng thì chi phí không thể hiện giá trị của thương hiệu.