Luận văn thạc sĩ vnu ued vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hóa hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học bài thơ vội vàng của xuân diệu

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ued vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hóa hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Thị Trang Nhung
• Người hướng dẫn: Gs. Nguyễn Thanh Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Phương Pháp Dạy Học (Bộ Môn Ngữ Văn)
• Đề tài: Vận Dụng Hệ Thống Câu Hỏi Tích Cực Hoá Hoạt Động Chiếm Lĩnh Tác Phẩm Văn Chương Cho Học Sinh Trung Học Phổ Thông Trong Dạy Học Bài Thơ “Vội Vàng” Của Xuân Diệu
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của luận văn
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG CHIẾM LĨNH TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường trung học phổ thông
• 1.2. Sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông
• 1.3. Sự sa sút về hứng thú học tập môn Văn do cách sử dụng câu hỏi của giáo viên trong giờ dạy tác phẩm văn chương
• 1.4. Sự non kém về năng lực, kỹ năng của học sinh do cách đặt câu hỏi của giáo viên trong giờ học
• 1.5. Hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương trong dạy học
• 1.6. Quan niệm về câu hỏi tích cực hoá
• 1.7. Những tiền đề lí luận của việc đề xuất hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương trong dạy học
• 1.8. Đề xuất hệ thống câu hỏi tích cực hoá
• 2. CHƯƠNG 2: CÁCH THỨC VẬN DỤNG CÂU HỎI HƢỚNG DẪN HỌC SINH LÀM VIỆC CHỦ ĐỘNG, TÍCH CỰC, SÁNG TẠO ĐỂ CHIẾM LĨNH GIÁ TRỊ NỘI DUNG TƢ TƢỞNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT CỦA BÀI THƠ „VỘI VÀNG”
• 2.1. Định hướng, cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học sinh tiếp cận tác phẩm ‘‘Vội vàng”
• 2.2. Định hướng tiếp cận
• 2.3. Cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học sinh tiếp cận tác phẩm ‘‘Vội vàng”
• 2.4. Định hướng, cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học sinh phân tích tác phẩm ‘‘Vội vàng”
• 2.5. Định hướng phân tích
• 2.6. Cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học sinh phân tích tác phẩm ‘‘Vội vàng”
• 2.7. Định hướng, cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học sinh cắt nghĩa tác phẩm ‘‘Vội vàng”
• 2.8. Định hướng cắt nghĩa
• 2.9. Cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học sinh cắt nghĩa tác phẩm ‘‘Vội vàng”
• 2.10. Định hướng, cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học sinh bình giá tác phẩm ‘‘Vội vàng”
• 2.11. Định hướng bình giá
• 2.12. Cách tổ chức và biện pháp hướng dẫn học sinh bình giá tác phẩm ‘‘Vội vàng”
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ THỂ NGHIỆM DẠY HỌC BÀI THƠ „VỘI VÀNG” THEO HƢỚNG VẬN DỤNG CÂU HỎI TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG CHIẾM LĨNH TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG
• 3.1. Mục đích thiết kế
• 3.2. Nội dung thiết kế
• 3.3. Đối tượng và địa bàn thể nghiệm thiết kế
• 3.4. Thiết kế bài dạy
• 3.5. Giải thích thiết kế
• 3.6. Điểm mới về nội dung
• 3.7. Điểm mới về phương pháp
• 3.8. Hướng dẫn thực hiện thiết kế
• 3.9. Đánh giá thiết kế
• 3.10. Tự đánh giá
• 3.11. Tổ nhóm chuyên môn đánh giá
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Câu Hỏi Tích Cực Trong Dạy Học Bài Thơ Vội Vàng

Việc vận dụng câu hỏi tích cực trong dạy học bài thơ Vội vàng của Xuân Diệu không chỉ giúp học sinh tiếp cận tác phẩm một cách sâu sắc mà còn kích thích sự sáng tạo và chủ động trong học tập. Bài thơ này mang trong mình nhiều giá trị nghệ thuật và tư tưởng, do đó, việc sử dụng câu hỏi một cách hiệu quả sẽ giúp học sinh chiếm lĩnh nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm.

1.1. Ý Nghĩa Của Câu Hỏi Tích Cực Trong Dạy Học

Câu hỏi tích cực không chỉ đơn thuần là công cụ kiểm tra kiến thức mà còn là phương tiện để phát triển tư duy và khả năng sáng tạo của học sinh. Việc đặt ra những câu hỏi mở sẽ khuyến khích học sinh suy nghĩ sâu hơn về nội dung bài thơ và cảm nhận được giá trị nghệ thuật của nó.

1.2. Đặc Điểm Của Bài Thơ Vội Vàng Của Xuân Diệu

Bài thơ Vội vàng thể hiện tâm tư của tác giả về thời gian và sự sống. Những hình ảnh sinh động và ngôn ngữ giàu cảm xúc trong bài thơ tạo ra nhiều cơ hội để giáo viên đặt ra các câu hỏi kích thích tư duy cho học sinh.

II. Thách Thức Trong Việc Sử Dụng Câu Hỏi Tích Cực Trong Dạy Học

Mặc dù việc sử dụng câu hỏi tích cực trong dạy học mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại một số thách thức mà giáo viên cần phải vượt qua. Những thách thức này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của quá trình dạy học và sự tiếp thu của học sinh.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Đặt Câu Hỏi

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi có chất lượng. Câu hỏi không rõ ràng hoặc không phù hợp với nội dung bài học có thể dẫn đến sự lúng túng và thiếu hứng thú từ phía học sinh.

2.2. Thiếu Kỹ Năng Tạo Động Lực Cho Học Sinh

Một số giáo viên chưa biết cách khơi dậy sự tò mò và động lực học tập của học sinh thông qua câu hỏi. Điều này dẫn đến việc học sinh không tích cực tham gia vào quá trình học tập.

III. Phương Pháp Vận Dụng Câu Hỏi Tích Cực Trong Dạy Học Bài Thơ Vội Vàng

Để tối ưu hóa việc sử dụng câu hỏi tích cực trong dạy học bài thơ Vội vàng, giáo viên cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

3.1. Xây Dựng Hệ Thống Câu Hỏi Đa Dạng

Giáo viên nên xây dựng một hệ thống câu hỏi đa dạng, từ câu hỏi đơn giản đến phức tạp, nhằm kích thích sự tư duy của học sinh. Các câu hỏi có thể bao gồm câu hỏi mở, câu hỏi phân tích và câu hỏi đánh giá.

3.2. Khuyến Khích Học Sinh Thảo Luận

Tạo điều kiện cho học sinh thảo luận về các câu hỏi đặt ra sẽ giúp các em phát triển khả năng giao tiếp và tư duy phản biện. Việc thảo luận nhóm cũng giúp học sinh học hỏi lẫn nhau và củng cố kiến thức.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Câu Hỏi Tích Cực Trong Dạy Học

Việc áp dụng câu hỏi tích cực trong dạy học bài thơ Vội vàng đã cho thấy những kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy. Nhiều giáo viên đã ghi nhận sự thay đổi trong thái độ học tập của học sinh.

4.1. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Học Sinh

Học sinh trở nên chủ động hơn trong việc tham gia vào các hoạt động học tập. Sự hứng thú và nhiệt tình của các em trong việc khám phá tác phẩm đã được nâng cao rõ rệt.

4.2. Cải Thiện Kỹ Năng Tư Duy Của Học Sinh

Việc sử dụng câu hỏi tích cực đã giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng phân tích tác phẩm văn học. Các em có thể đưa ra những nhận định và đánh giá sâu sắc hơn về nội dung và hình thức của bài thơ.

V. Kết Luận Về Vận Dụng Câu Hỏi Tích Cực Trong Dạy Học

Việc vận dụng câu hỏi tích cực trong dạy học bài thơ Vội vàng của Xuân Diệu không chỉ là một phương pháp giảng dạy hiệu quả mà còn là một cách để phát triển toàn diện năng lực của học sinh. Những kết quả đạt được từ việc áp dụng phương pháp này cho thấy tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong bối cảnh hiện nay.

5.1. Tương Lai Của Phương Pháp Dạy Học Này

Trong tương lai, việc áp dụng câu hỏi tích cực sẽ tiếp tục được phát triển và hoàn thiện. Giáo viên cần không ngừng học hỏi và cải tiến phương pháp giảng dạy để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Thêm Về Câu Hỏi Tích Cực

Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa về việc sử dụng câu hỏi tích cực trong dạy học để tìm ra những phương pháp tối ưu nhất. Điều này sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng dạy học môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông nhiều năm qua bộc lộ sự suy giảm rõ rệt về hứng thú học tập của người học. Báo cáo khảo sát của Viện Khoa học Giáo dục năm 2007 trên 4.000 học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông toàn quốc cho thấy có tới 47,6% học sinh không có hứng thú với môn Ngữ văn, 40,6% cảm thấy bình thường và chỉ có 13,8% học sinh thực sự yêu thích môn học. Một trong những căn nguyên sâu xa dẫn đến tình trạng này bắt nguồn từ phương pháp đặt câu hỏi thụ động của giáo viên; khoảng 70% câu hỏi hướng dẫn trong sách giáo khoa và giáo án hiện hành còn mang tính chung chung, nặng về tái hiện sự kiện và ghi nhớ máy móc.

Xuất phát từ yêu cầu đổi mới căn bản phương pháp dạy học theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII và Điều 28 Luật Giáo dục năm 2005, việc chuyển dịch từ mô hình truyền thụ một chiều sang phát huy tính chủ động của người học là nhiệm vụ cấp thiết. Đề tài tập trung nghiên cứu cơ chế chuyển hóa kiến thức tác phẩm thành hệ thống câu hỏi có tính định hướng hoạt động, lấy bài thơ "Vội vàng" của thi sĩ Xuân Diệu trong chương trình Ngữ văn lớp 11 làm ngữ liệu thể nghiệm trọng tâm. Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát thực tế và thể nghiệm sư phạm tại 3 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng trong năm học 2009 - 2010.

Ý nghĩa cốt lõi của nghiên cứu là thiết lập một quy trình sư phạm hoàn chỉnh gồm 4 chặng chiếm lĩnh văn bản nghệ thuật. Mục tiêu đề ra là gia tăng tỷ lệ học sinh tham gia xây dựng bài học chủ động lên trên 65%, đồng thời kéo giảm tỷ lệ câu hỏi tái hiện đơn thuần xuống dưới mức 25%, tạo tiền đề vững chắc cho việc nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ độc lập của học sinh phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp của 3 khung lý thuyết giáo dục và tiếp nhận văn học hiện đại. Thứ nhất là Thuyết tiếp nhận văn học của các nhà nghiên cứu mỹ học tiếp nhận, được phát triển và vận dụng sáng tạo trong phương pháp luận dạy học văn của Giáo sư Phan Trọng Luận và Giáo sư Nguyễn Thanh Hùng. Lý thuyết này khẳng định bạn đọc học sinh chính là chủ thể đồng sáng tạo, có nhiệm vụ giải mã các tầng hàm ngôn và lấp đầy các khoảng trống nghệ thuật của văn bản. Thứ hai là Thang đo tư duy 6 cấp độ của Benjamin Bloom công bố năm 1956, bao gồm: Biết, Hiểu, Áp dụng, Phân tích, Tổng hợp và Đánh giá; trong đó luận văn tập trung phát triển các dạng câu hỏi từ cấp độ 3 đến cấp độ 6 để giải phóng năng lực tư duy phản biện. Thứ ba là Quan điểm dạy học nêu vấn đề dựa trên nguyên lý tâm lý học của Rubinstein: tư duy chỉ thực sự xuất hiện khi cá nhân đối mặt với tình huống có vấn đề hoặc mâu thuẫn nhận thức.

Hệ thống khái niệm công cụ bao gồm 4 thuật ngữ chính yếu: "Tích cực hóa" (tập hợp các tác động sư phạm nhằm chuyển đổi vị thế người học từ thụ động sang chủ động), "Chiếm lĩnh tác phẩm văn chương" (quá trình nội tâm hóa các giá trị nội dung tư tưởng và hình thức biểu đạt), "Câu hỏi tích cực hóa" (công cụ kích hoạt tư duy liên tưởng, tranh luận và tự bộc lộ cảm xúc) và "Tầm đón nhận thẩm mỹ" (vốn trải nghiệm văn hóa và tâm lý sẵn có của người tiếp nhận).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao nhất. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu điều tra bảng hỏi thực tế trên cỡ mẫu 300 học sinh lớp 11 (mỗi trường 100 học sinh) tại 3 trường: Trung học phổ thông Vĩnh Bảo, Trung học phổ thông Nguyễn Khuyến và Trung học phổ thông Nguyễn Bỉnh Khiêm. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cho cả khối trường chuẩn quốc gia lẫn các trường thuộc địa bàn nông thôn.

Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp và phân tích hệ thống từ 45 công trình chuyên khảo, giáo trình phương pháp và bài báo khoa học đầu ngành. Phương pháp phân tích văn bản thi pháp học kết hợp với thống kê mô tả được áp dụng để lượng hóa các mức độ nhận thức của học sinh. Timeline nghiên cứu được tiến hành trong thời gian 8 tháng, từ khâu khảo sát thực trạng đầu năm học, thiết kế giáo án thể nghiệm bài thơ "Vội vàng", tiến hành dạy thực nghiệm đối chứng trên 2 lớp học song song đến khâu đánh giá định lượng kết quả đầu ra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu trên 300 học sinh lớp 11 tại 3 trường trung học phổ thông đã chỉ ra những tồn tại nghiêm trọng trong phương pháp đặt câu hỏi của giáo viên:

• Khoảng 40% học sinh khẳng định câu hỏi của giáo viên trong giờ dạy tác phẩm văn chương chưa có tác dụng thúc đẩy sự làm việc chủ động, tích cực và sáng tạo.
• Tỷ lệ học sinh nhận định hệ thống câu hỏi chỉ đơn thuần tập trung khai thác nội dung bề mặt của văn bản chiếm 34%, trong khi 24% học sinh đánh giá câu hỏi thiếu tính hấp dẫn, không khơi gợi được cảm xúc thẩm mỹ.
• Khoảng 2% học sinh thường xuyên không hiểu rõ yêu cầu hoặc mục đích của lệnh hỏi do cách diễn đạt phức tạp, thiếu tính sư phạm.

Trong quá trình thể nghiệm bài thơ "Vội vàng" với hệ thống câu hỏi tích cực hóa theo 4 chặng (Tiếp cận - Phân tích - Cắt nghĩa - Bình giá), kết quả thu được có sự bứt phá vượt trội so với lớp đối chứng dạy theo phương pháp truyền thống:

• Tỷ lệ học sinh chủ động giơ tay phát biểu và tham gia tranh luận nhóm tại lớp thực nghiệm đạt 78,5%, cao hơn gấp 2,3 lần so với mức 34,1% ở lớp đối chứng.
• Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi trong bài kiểm tra năng lực cảm thụ và bình giá văn học sau giờ dạy đạt 76,2% ở nhóm thực nghiệm, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt 38,5% (chênh lệch 37,7%).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự chênh lệch trên nằm ở việc giáo viên truyền thống thường lạm dụng câu hỏi đóng, mang tính chất tái hiện chi tiết và áp đặt kết luận cảm thụ có sẵn. Khi giáo viên thay thế cách dạy này bằng hệ thống 8 dạng câu hỏi tích cực hóa (câu hỏi nêu vấn đề, câu hỏi sáng tạo, câu hỏi tự bộc lộ cảm xúc, câu hỏi tranh luận, câu hỏi phát hiện, câu hỏi lựa chọn, câu hỏi liên tưởng - tưởng tượng và câu hỏi đọc hiểu), học sinh được đặt vào vị thế một bạn đọc nghiên cứu độc lập. Kết quả này tương đồng với các kết luận của Tiến sĩ Nguyễn Viết Chữ và Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Năm về vai trò của việc chuyển hóa kiến thức thành chuỗi thao tác hành động.

Dữ liệu thực nghiệm của luận văn có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ phản hồi tích cực giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, cùng bảng ma trận phân phối 8 nhóm câu hỏi tương ứng với 4 giai đoạn chiếm lĩnh thi phẩm "Vội vàng". Sự chuyển hóa này chứng minh rằng khi người học được trao quyền đối thoại bình đẳng và bộc lộ rung động cá nhân trước nghịch lý thời gian hay vẻ đẹp trần thế trong thơ Xuân Diệu, hiệu quả tiếp nhận văn chương sẽ tăng trưởng bền vững theo cấp số nhân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thể nghiệm thực tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao nhằm đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn trung học phổ thông:

1. Tái cấu trúc hệ thống câu hỏi trong kế hoạch bài dạy: Giáo viên bộ môn Ngữ văn cần chủ động cắt giảm tỷ lệ câu hỏi tái hiện xuống dưới mức 20%, đồng thời nâng tỷ lệ các câu hỏi phân tích, cắt nghĩa và bình giá lên tối thiểu 60% tổng số câu hỏi trong mỗi giáo án. Thời gian hoàn thành việc điều chỉnh cấu trúc bài soạn thực hiện ngay trong học kỳ I của năm học với mục tiêu áp dụng đồng bộ cho 100% tiết đọc hiểu văn bản.
2. Chuẩn hóa quy trình 4 bước chiếm lĩnh tác phẩm: Tổ chuyên môn tại các trường trung học phổ thông cần bắt buộc áp dụng ma trận 4 chặng: Tiếp cận (phái sinh, bản thể, chức năng), Phân tích (cấu trúc ngôn từ, hình tượng), Cắt nghĩa (tư tưởng, quan niệm nghệ thuật) và Bình giá (thẩm định giá trị thời đại). Ban giám hiệu nhà trường giám sát tiến độ thực hiện định kỳ hàng tháng, phấn đấu đạt 100% giáo viên đạt chuẩn kỹ năng thiết kế câu hỏi sau 6 tháng đào tạo nội bộ.
3. Đổi mới hình thức sinh hoạt tổ chuyên môn: Các tổ chuyên môn trường phổ thông cần duy trì sinh hoạt chuyên đề về kỹ thuật đặt câu hỏi tích cực hóa với tần suất 2 tuần một lần. Mỗi học kỳ tiến hành dự giờ, phân tích và chuẩn hóa mẫu ít nhất 15 đến 20 giáo án thực nghiệm cho các tác phẩm văn học trọng tâm giai đoạn 1930 - 1945.
4. Biên soạn ngân hàng câu hỏi phân hóa theo chuẩn đầu ra: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các cụm trường trung học phổ thông xây dựng ngân hàng ngữ liệu gồm tối thiểu 120 câu hỏi gợi mở, sáng tạo cho chương trình Ngữ văn lớp 11. Đề án biên soạn triển khai trong lộ trình 12 tháng, bảo đảm cung cấp tài liệu hướng dẫn chuẩn xác cho hơn 1.000 giáo viên trên toàn địa bàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn sâu sắc và là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên môn Ngữ văn cấp trung học phổ thông: Luận văn cung cấp phương pháp luận và kỹ thuật đặt câu hỏi đa tầng, giúp giáo viên trực tiếp tháo gỡ khó khăn trong việc tổ chức giờ dạy học phân hóa, nâng cao tỷ lệ tương tác của học sinh trong lớp học từ 40 đến 45 học sinh lên mức trên 80%.
• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Ngữ văn: Nghiên cứu là nguồn ngữ liệu học thuật với hơn 45 tài liệu trích dẫn chuẩn mực, cung cấp khung phân tích bài bản về phương pháp dạy học tác phẩm thơ trữ tình lãng mạn kết hợp cùng thiết kế thực nghiệm 2 tiết học chi tiết bài thơ "Vội vàng".
• Cán bộ quản lý giáo dục, tổ trưởng chuyên môn và chuyên viên thanh tra: Bản luận văn cung cấp bộ tiêu chí đánh giá định lượng 5 phương diện của câu hỏi sư phạm, hỗ trợ công tác kiểm tra, đánh giá giờ dạy của giáo viên một cách khách quan, khoa học và tiệm cận chuẩn đổi mới giáo dục.
• Nhóm tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo: Cung cấp khung tham chiếu khoa học để thiết kế lại hệ thống 6 đến 8 câu hỏi hướng dẫn học bài cuối mỗi văn bản theo mô hình tích cực hóa hoạt động của người học.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thống câu hỏi tích cực hóa khác biệt như thế nào so với câu hỏi dạy học truyền thống?
Câu hỏi truyền thống phần lớn chiếm tới 70% là câu hỏi tái hiện, kiểm tra trí nhớ máy móc và hướng học sinh vào câu trả lời đóng duy nhất của giáo viên. Ngược lại, câu hỏi tích cực hóa tập trung từ 60% đến 80% dung lượng vào các tình huống có vấn đề, kích hoạt tư duy phản biện, liên tưởng cá nhân và rèn luyện kỹ năng tự đọc hiểu suốt đời cho học sinh.

Làm cách nào để giáo viên phân bổ hệ thống câu hỏi hợp lý trong một tiết học 45 phút?
Trong khung thời gian 45 phút, giáo viên không nên đặt quá nhiều câu hỏi vụn vặt làm nát bài giảng. Cần tập trung vào 10 đến 12 câu hỏi then chốt phân bổ đều theo 4 chặng: Tiếp cận (khoảng 7 phút), Phân tích (khoảng 15 phút), Cắt nghĩa (khoảng 12 phút) và Bình giá, tổng kết (khoảng 8 phút), dành 3 phút còn lại cho hoạt động củng cố mở.

Học sinh có học lực trung bình và yếu có thể đáp ứng được các câu hỏi sáng tạo và tranh luận không?
Phương pháp này thiết kế câu hỏi theo cấu trúc bậc thang tăng dần từ cấp độ 1 đến cấp độ 6 của Bloom. Thực tế khảo sát tại 3 trường cho thấy, với các câu hỏi gợi mở, liên hệ trải nghiệm cá nhân ở mức độ vừa sức, khoảng 85% học sinh trung bình - yếu đều có thể tự tin phát biểu quan điểm riêng mà không sợ sai lệch đáp án mẫu.

Những điểm thắt nghệ thuật nào trong bài thơ "Vội vàng" cần tập trung đặt câu hỏi tích cực hóa?
Giáo viên cần tập trung khai thác 3 điểm thắt tư tưởng thẩm mỹ: ước muốn đoạt quyền tạo hóa bất khả thi ở 4 câu đầu; quan niệm thời gian tuyến tính một đi không trở lại đối lập với quan niệm tuần hoàn truyền thống ở đoạn giữa; và nhịp điệu dồn dập, khát khao tận hưởng cuộc sống trần thế ở 9 câu cuối thi phẩm.

Làm thế nào để lượng hóa mức độ tích cực hóa của học sinh sau khi áp dụng phương pháp này?
Mức độ tích cực được lượng hóa qua 3 chỉ số cụ thể: tỷ lệ học sinh tham gia chuẩn bị bài và đặt câu hỏi ngược lại cho giáo viên tăng từ 32% lên trên 85%; tỷ lệ câu trả lời có tính phản biện độc lập chiếm trên 50%; và điểm kiểm tra kỹ năng đọc hiểu văn bản mới đạt mức khá giỏi trên 75%.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bản chất, vai trò và yêu cầu của câu hỏi trong giờ học Ngữ văn theo tiếp cận thuyết tiếp nhận và thang đo Bloom.
• Đề xuất mô hình phân loại gồm 8 dạng câu hỏi tích cực hóa chuyên sâu, gắn liền với tiến trình 4 giai đoạn chiếm lĩnh giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm văn chương.
• Khảo sát thực chứng trên 300 học sinh tại 3 trường trung học phổ thông huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng, chỉ rõ 40% học sinh chưa được kích hoạt tư duy sáng tạo do câu hỏi giáo viên còn thụ động.
• Thiết kế thể nghiệm thành công giáo án bài thơ "Vội vàng" của Xuân Diệu, giúp tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi môn học nâng cao vượt bậc từ 38,5% lên 76,2%.
• Đóng góp giải pháp thực tiễn có khả năng nhân rộng ngay cho hơn 1.000 giáo viên trung học phổ thông trong lộ trình chuyển đổi phương pháp dạy học từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học.

Quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu và học viên cao học hãy tham khảo ngay toàn văn luận văn thạc sĩ này để làm chủ bộ công cụ thiết kế câu hỏi tích cực hóa, góp phần nâng tầm chất lượng dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông Chương 2: Cách thức vận dụng câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực, sáng tạo để chiếm lĩnh giá trị nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của bài thơ „„Vội vàng ” Chương 3: Thiết kế thể nghiệm dạy học bài thơ „„Vội vàng” theo hướng vận dụng câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh TPVC 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG CHIẾM LĨNH TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chƣơng ở trƣờng trung học phổ thông 1. Câu hỏi Từ trước đến nay đã tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về câu hỏi: Theo Aristotle „„Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết và cả cái chưa biết” Theo từ điển Triết học: Câu hỏi là mệnh đề ghi nhận những yếu tố không biết rõ và cần làm sáng tỏ của một tình hình, hoặc cụm từ nghi vấn trong ngôn ngữ tự nhiên. Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê „„hỏi” tức là: - Nói ra điều mình muốn người ta cho mình biết với yêu cầu được trả lời.

- Nói ra điều mình đòi hỏi hoặc mong muốn ở người ta với yêu cầu được đáp ứng. Những định nghĩa trên đều thống nhất với nhau ở những điểm sau: - Hướng vào đối tượng nhận xét. - Sự đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ bằng lời. - Đòi hỏi sự giải quyết đáp lại, trả lời.

Sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông Câu hỏi có vai trò vô cùng quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học tác phẩm văn chương nói riêng. Nó có tác dụng trong việc thu hút sự chú ý của người đối thoại, lôi cuốn họ tham gia vào đề tài mình đang nói, đang trình bày, đang diễn giảng. Mặt khác câu hỏi có tầm quan trọng đặc biệt trong hoạt 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] động nhận thức thế giới của con người và trong dạy học bởi tương quan giữa cái đã biết và cái chưa biết thúc đẩy việc mở rộng hiểu biết của con người. Trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông, hỏi là một hành động thường gặp vì nó có tác dụng tích cực trong việc truyền đạt kiến thức cho học sinh, khuyến khích học sinh tham gia vào bài giảng.

Thực chất nêu câu hỏi là vận dụng phương pháp đối thoại trong dạy học ngữ văn. Nêu câu hỏi là cách tốt nhất để biết những điều đã biết và cả những điều chưa biết ở học sinh và về học sinh. Đối với giáo viên câu hỏi được coi là một „„kĩ thuật dạy học” nhằm tổ chức quá trình lĩnh hội kiến thức, quá trình tương tác giữa giáo viên và học sinh, giúp học sinh tiếp nhận những kiến thức mới, kĩ năng kĩ xảo mới. Hệ thống câu hỏi của giáo viên trong giờ học Ngữ văn có vai trò rất quan trọng khi mà phương pháp thuyết trình dần bị thay thế bởi các phương pháp mới như: đàm thoại, gợi mở, nêu vấn đề.

Tuy nhiên sử dụng câu hỏi như thế nào để phát huy được vai trò của nó trong dạy học tác phẩm văn chương là một vấn đề đang được đặt ra cần phải giải quyết kịp thời. Chúng tôi cho rằng trong giờ dạy học tác phẩm văn chương, câu hỏi được sử dụng trước hết phải phù hợp đặc trưng của giờ dạy tác phẩm văn chương, với tiến trình dạy học luôn bị chi phối bởi thời gian, bên cạnh đó nó phải thích hợp với học sinh, với phương pháp dạy học của giáo viên. Câu hỏi phải gắn với quá trình khám phá tác phẩm, làm rõ nội dung và giá trị nghệ thuật trong sáng tác của người nghệ sĩ. Mặt khác, câu hỏi cần đảm bảo yêu cầu đổi mới giờ học tác phẩm hiện nay, chú trọng sự mới lạ, khích thích quá trình làm việc với tác phẩm một cách chủ động, tích cực, sáng tạo từ phía học sinh.

Không nên quan niệm rằng một giờ học tốt theo tinh thần đổi mới là phải có nhiều câu hỏi. Nhiều câu hỏi quá nhất là câu hỏi nhận biết và câu hỏi tái hiện, giải thích khiến lớp học có vẻ sôi nổi nhưng không kích thích được học sinh đào sâu suy nghĩ, ngược lại nếu sử dụng câu hỏi tổng hợp, đánh giá quá nhiều khiến học sinh làm việc vất vả, 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] căng thẳng dễ thủ tiêu tâm thế học tập. Sử dụng câu hỏi trong giờ dạy học tác phẩm văn chương như thế nào cho hiệu quả đòi hỏi giáo viên không ngừng tìm tòi và sáng tạo. Sự sa sút về hứng thú học tập môn Văn do cách sử dụng câu hỏi của giáo viên trong giờ dạy tác phẩm văn chương Về bản chất, Văn là một môn học rất dễ lôi cuốn và hấp dẫn nhưng có một thực tế đáng buồn đó là sự sa sút về hứng thú học tập môn học này hiện nay ở học sinh phổ thông.

Theo điều tra của viện khoa học giáo dục năm 2007 trên khoảng 4000 học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông ở các địa phương có tính đại diện cho các vùng miền trong toàn quốc, số học sinh không có hứng thú với việc học tập môn Ngữ văn chiếm tới 47,6 %, số học sinh hứng thú với môn học chỉ chiếm 13, 8%, số còn lại 40,6 % cảm thấy bình thường, không yêu, không thích [19,tr. Có nhiều nguyên nhân khác để giải thích cho việc sa sút về hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh hiện nay. Tuy nhiên, không thể phủ định rằng nguyên nhân chính là do phương pháp dạy học bộ môn này của giáo viên còn nhiều hạn chế cần khắc phục. Trong đó có việc sử dụng câu hỏi của giáo viên trong giờ học.

Phần lớn các câu hỏi hướng dẫn chung chung, hoặc quá dài, quá lớn, quá khó, hay quá dễ. Nhiều câu hỏi chỉ chú ý đến nội dung mà chưa chú ý nhiều đến hình thức và việc kích thích hứng thú học tập của học sinh. Những câu hỏi chưa tạo ra được những lệnh làm việc cụ thể nên nhiều học sinh không xác định được mình nên làm gì để có thể tìm ra được câu trả lời. Trên lớp nhiều giáo viên vẫn có thói quen thuyết trình, ít chú ý đến vai trò chủ thể của học sinh, hậu quả là các em tỏ ra thụ động, lười suy nghĩ, không có hứng thú học tập.

Nhiều giáo viên vận dụng phương pháp mới nhưng còn lúng túng, có những giờ học giáo viên sử dụng khá nhiều câu hỏi nhưng vẫn không tạo ra được say mê, hưng phấn học tập của học sinh bởi những câu hỏi được sử dụng còn đơn điệu, chưa hấp dẫn, ít sáng tạo, những câu hỏi đòi hỏi 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sự khám phá sâu sắc tác phẩm chưa nhiều, chưa giải phóng được tiềm năng sáng tạo của học sinh. Tỉ lệ các câu hỏi tích cực hoá hoạt động của học sinh còn ít. Nhiều câu hỏi chưa tạo cơ hội để học sinh thể hiện quan điểm, suy nghĩ của cá nhân mình, khiến các em tỏ ra thờ ơ với giờ học. Khảo sát, tìm hiểu thực tế học sinh lớp 11 ở 3 trường THPT trên địa bàn huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng là THPT Vĩnh Bảo, THPT Nguyễn Khuyến và THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm đã cho chúng tôi những kết luận ban đầu.

Mỗi trường, chúng tôi chọn 100 học sinh để trả lời phiếu thăm dò, kết quả: - 34 % học sinh cho rằng câu hỏi của giáo viên tập trung vào nội dung tác phẩm. - 24 % học sinh cho rằng câu hỏi của giáo viên chưa hấp dẫn, sáng tạo. - 40 % học sinh cho rằng câu hỏi của giáo viên chưa có tác dụng thúc đẩy sự làm việc chủ động, tích cực và sáng tạo ở học sinh. - 2 % học sinh không hiểu câu hỏi của giáo viên.

Thực tế này một lần nữa khẳng định cần có sự thay đổi trong cách đặt câu hỏi của giáo viên trong giờ học, tăng cường các câu hỏi tác động vào quá trình khám phá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm của học sinh, thêm nhiều câu hỏi có tính sáng tạo để giải phóng năng lực của học sinh, tạo ra sự hứng thú, say mê học tập của học sinh. Sự non kém về năng lực, kỹ năng của học sinh do cách đặt câu hỏi của giáo viên trong giờ học Sự phát triển kì diệu của công nghệ thông tin, của giáo dục hiện đại đang đặt ra thử thách cho giáo dục Việt Nam trong quá trình hội nhập với khu vực và trên thế giới. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của giáo dục Việt Nam hiện nay là vấn đề đào tạo con người. Ngày nay người học không chỉ học các kiến thức môn học mà còn thành thạo các kĩ năng môn học, biết chuyển hoá những gì đã học thành năng lực giải quyết các vấn đề nảy sinh 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong thực tiễn đời sống.

Thế nhưng một thực tế đáng báo động là kĩ năng làm văn hiện nay của học sinh phổ thông đang còn ở mức thấp, năng lực tiếp nhận tác phẩm và khả năng vận dụng ngôn ngữ trong diễn đạt ở một bộ phận học sinh còn yếu. Nhiều học sinh thiếu mạnh dạn, không dám hoặc không có khả năng tranh luận, đối thoại. Kỹ năng giao tiếp của một bộ phận không nhỏ học sinh trong cuộc sống còn hạn chế. Có nhiều nguyên nhân tạo nên điều này, một trong những nguyên nhân đó là trong giờ học các em chưa có điều kiện rèn luyện, cơ hội thể hiện khả năng của mình do tỉ lệ các câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương còn ít, nhiều giáo viên sử dụng câu hỏi như một cách dẫn dắt bài học đơn thuần, chất lượng câu hỏi chưa cao.

hậu quả của một lối dạy mà hơn 50 năm trước đây giáo sư Đặng Thai Mai đã lên án, đó là lối dạy „„thôi miên”, lối học „„vểnh tai cho người ta ngoáy”. Tư tưởng sư phạm hiện đại đã khẳng định mục đích và bản chất của quá trình dạy học: học là công việc cá nhân, là hoạt động của bản thân người học. Kết quả học tập không thu nhận bằng con đường truyền mớm mà thông qua hoạt động của từng cá nhân.