Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông Chương 2: Cách thức vận dụng câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực, sáng tạo để chiếm lĩnh giá trị nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của bài thơ „„Vội vàng ” Chương 3: Thiết kế thể nghiệm dạy học bài thơ „„Vội vàng” theo hướng vận dụng câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh TPVC 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG CHIẾM LĨNH TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chƣơng ở trƣờng trung học phổ thông 1. Câu hỏi Từ trước đến nay đã tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về câu hỏi: Theo Aristotle „„Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết và cả cái chưa biết” Theo từ điển Triết học: Câu hỏi là mệnh đề ghi nhận những yếu tố không biết rõ và cần làm sáng tỏ của một tình hình, hoặc cụm từ nghi vấn trong ngôn ngữ tự nhiên. Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê „„hỏi” tức là: - Nói ra điều mình muốn người ta cho mình biết với yêu cầu được trả lời.
- Nói ra điều mình đòi hỏi hoặc mong muốn ở người ta với yêu cầu được đáp ứng. Những định nghĩa trên đều thống nhất với nhau ở những điểm sau: - Hướng vào đối tượng nhận xét. - Sự đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ bằng lời. - Đòi hỏi sự giải quyết đáp lại, trả lời.
Sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông Câu hỏi có vai trò vô cùng quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học tác phẩm văn chương nói riêng. Nó có tác dụng trong việc thu hút sự chú ý của người đối thoại, lôi cuốn họ tham gia vào đề tài mình đang nói, đang trình bày, đang diễn giảng. Mặt khác câu hỏi có tầm quan trọng đặc biệt trong hoạt 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động nhận thức thế giới của con người và trong dạy học bởi tương quan giữa cái đã biết và cái chưa biết thúc đẩy việc mở rộng hiểu biết của con người. Trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông, hỏi là một hành động thường gặp vì nó có tác dụng tích cực trong việc truyền đạt kiến thức cho học sinh, khuyến khích học sinh tham gia vào bài giảng.
Thực chất nêu câu hỏi là vận dụng phương pháp đối thoại trong dạy học ngữ văn. Nêu câu hỏi là cách tốt nhất để biết những điều đã biết và cả những điều chưa biết ở học sinh và về học sinh. Đối với giáo viên câu hỏi được coi là một „„kĩ thuật dạy học” nhằm tổ chức quá trình lĩnh hội kiến thức, quá trình tương tác giữa giáo viên và học sinh, giúp học sinh tiếp nhận những kiến thức mới, kĩ năng kĩ xảo mới. Hệ thống câu hỏi của giáo viên trong giờ học Ngữ văn có vai trò rất quan trọng khi mà phương pháp thuyết trình dần bị thay thế bởi các phương pháp mới như: đàm thoại, gợi mở, nêu vấn đề.
Tuy nhiên sử dụng câu hỏi như thế nào để phát huy được vai trò của nó trong dạy học tác phẩm văn chương là một vấn đề đang được đặt ra cần phải giải quyết kịp thời. Chúng tôi cho rằng trong giờ dạy học tác phẩm văn chương, câu hỏi được sử dụng trước hết phải phù hợp đặc trưng của giờ dạy tác phẩm văn chương, với tiến trình dạy học luôn bị chi phối bởi thời gian, bên cạnh đó nó phải thích hợp với học sinh, với phương pháp dạy học của giáo viên. Câu hỏi phải gắn với quá trình khám phá tác phẩm, làm rõ nội dung và giá trị nghệ thuật trong sáng tác của người nghệ sĩ. Mặt khác, câu hỏi cần đảm bảo yêu cầu đổi mới giờ học tác phẩm hiện nay, chú trọng sự mới lạ, khích thích quá trình làm việc với tác phẩm một cách chủ động, tích cực, sáng tạo từ phía học sinh.
Không nên quan niệm rằng một giờ học tốt theo tinh thần đổi mới là phải có nhiều câu hỏi. Nhiều câu hỏi quá nhất là câu hỏi nhận biết và câu hỏi tái hiện, giải thích khiến lớp học có vẻ sôi nổi nhưng không kích thích được học sinh đào sâu suy nghĩ, ngược lại nếu sử dụng câu hỏi tổng hợp, đánh giá quá nhiều khiến học sinh làm việc vất vả, 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com căng thẳng dễ thủ tiêu tâm thế học tập. Sử dụng câu hỏi trong giờ dạy học tác phẩm văn chương như thế nào cho hiệu quả đòi hỏi giáo viên không ngừng tìm tòi và sáng tạo. Sự sa sút về hứng thú học tập môn Văn do cách sử dụng câu hỏi của giáo viên trong giờ dạy tác phẩm văn chương Về bản chất, Văn là một môn học rất dễ lôi cuốn và hấp dẫn nhưng có một thực tế đáng buồn đó là sự sa sút về hứng thú học tập môn học này hiện nay ở học sinh phổ thông.
Theo điều tra của viện khoa học giáo dục năm 2007 trên khoảng 4000 học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông ở các địa phương có tính đại diện cho các vùng miền trong toàn quốc, số học sinh không có hứng thú với việc học tập môn Ngữ văn chiếm tới 47,6 %, số học sinh hứng thú với môn học chỉ chiếm 13, 8%, số còn lại 40,6 % cảm thấy bình thường, không yêu, không thích [19,tr. Có nhiều nguyên nhân khác để giải thích cho việc sa sút về hứng thú học tập môn Ngữ văn của học sinh hiện nay. Tuy nhiên, không thể phủ định rằng nguyên nhân chính là do phương pháp dạy học bộ môn này của giáo viên còn nhiều hạn chế cần khắc phục. Trong đó có việc sử dụng câu hỏi của giáo viên trong giờ học.
Phần lớn các câu hỏi hướng dẫn chung chung, hoặc quá dài, quá lớn, quá khó, hay quá dễ. Nhiều câu hỏi chỉ chú ý đến nội dung mà chưa chú ý nhiều đến hình thức và việc kích thích hứng thú học tập của học sinh. Những câu hỏi chưa tạo ra được những lệnh làm việc cụ thể nên nhiều học sinh không xác định được mình nên làm gì để có thể tìm ra được câu trả lời. Trên lớp nhiều giáo viên vẫn có thói quen thuyết trình, ít chú ý đến vai trò chủ thể của học sinh, hậu quả là các em tỏ ra thụ động, lười suy nghĩ, không có hứng thú học tập.
Nhiều giáo viên vận dụng phương pháp mới nhưng còn lúng túng, có những giờ học giáo viên sử dụng khá nhiều câu hỏi nhưng vẫn không tạo ra được say mê, hưng phấn học tập của học sinh bởi những câu hỏi được sử dụng còn đơn điệu, chưa hấp dẫn, ít sáng tạo, những câu hỏi đòi hỏi 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sự khám phá sâu sắc tác phẩm chưa nhiều, chưa giải phóng được tiềm năng sáng tạo của học sinh. Tỉ lệ các câu hỏi tích cực hoá hoạt động của học sinh còn ít. Nhiều câu hỏi chưa tạo cơ hội để học sinh thể hiện quan điểm, suy nghĩ của cá nhân mình, khiến các em tỏ ra thờ ơ với giờ học. Khảo sát, tìm hiểu thực tế học sinh lớp 11 ở 3 trường THPT trên địa bàn huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng là THPT Vĩnh Bảo, THPT Nguyễn Khuyến và THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm đã cho chúng tôi những kết luận ban đầu.
Mỗi trường, chúng tôi chọn 100 học sinh để trả lời phiếu thăm dò, kết quả: - 34 % học sinh cho rằng câu hỏi của giáo viên tập trung vào nội dung tác phẩm. - 24 % học sinh cho rằng câu hỏi của giáo viên chưa hấp dẫn, sáng tạo. - 40 % học sinh cho rằng câu hỏi của giáo viên chưa có tác dụng thúc đẩy sự làm việc chủ động, tích cực và sáng tạo ở học sinh. - 2 % học sinh không hiểu câu hỏi của giáo viên.
Thực tế này một lần nữa khẳng định cần có sự thay đổi trong cách đặt câu hỏi của giáo viên trong giờ học, tăng cường các câu hỏi tác động vào quá trình khám phá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm của học sinh, thêm nhiều câu hỏi có tính sáng tạo để giải phóng năng lực của học sinh, tạo ra sự hứng thú, say mê học tập của học sinh. Sự non kém về năng lực, kỹ năng của học sinh do cách đặt câu hỏi của giáo viên trong giờ học Sự phát triển kì diệu của công nghệ thông tin, của giáo dục hiện đại đang đặt ra thử thách cho giáo dục Việt Nam trong quá trình hội nhập với khu vực và trên thế giới. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của giáo dục Việt Nam hiện nay là vấn đề đào tạo con người. Ngày nay người học không chỉ học các kiến thức môn học mà còn thành thạo các kĩ năng môn học, biết chuyển hoá những gì đã học thành năng lực giải quyết các vấn đề nảy sinh 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong thực tiễn đời sống.
Thế nhưng một thực tế đáng báo động là kĩ năng làm văn hiện nay của học sinh phổ thông đang còn ở mức thấp, năng lực tiếp nhận tác phẩm và khả năng vận dụng ngôn ngữ trong diễn đạt ở một bộ phận học sinh còn yếu. Nhiều học sinh thiếu mạnh dạn, không dám hoặc không có khả năng tranh luận, đối thoại. Kỹ năng giao tiếp của một bộ phận không nhỏ học sinh trong cuộc sống còn hạn chế. Có nhiều nguyên nhân tạo nên điều này, một trong những nguyên nhân đó là trong giờ học các em chưa có điều kiện rèn luyện, cơ hội thể hiện khả năng của mình do tỉ lệ các câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương còn ít, nhiều giáo viên sử dụng câu hỏi như một cách dẫn dắt bài học đơn thuần, chất lượng câu hỏi chưa cao.
hậu quả của một lối dạy mà hơn 50 năm trước đây giáo sư Đặng Thai Mai đã lên án, đó là lối dạy „„thôi miên”, lối học „„vểnh tai cho người ta ngoáy”. Tư tưởng sư phạm hiện đại đã khẳng định mục đích và bản chất của quá trình dạy học: học là công việc cá nhân, là hoạt động của bản thân người học. Kết quả học tập không thu nhận bằng con đường truyền mớm mà thông qua hoạt động của từng cá nhân.