Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN CHO GIÁO VIÊN THCS THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI 1. Vài nét về nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Vấn đề phát triển năng lực dạy học cho giáo viên đã được nhiều tác giả ở nước ngoài nghiên cứu.L Bôndưrep trong công trình nghiên cứu “Chuẩn bị cho sinh viên làm công tác giáo dục ở trường phổ thông”, đã nhấn mạnh vai trò của năng lực dạy học và ông đã khẳng định:“Những năng lực dạy học chỉ được hình thành và củng cố trong hoạt động thực tiễn của người thầy giáo”[24]. Trong cuốn: “Phương pháp và kỹ thuật lên lớp trong trường phổ thông”, tác giả N.M Iacốplep đã phân tích quá trình nhận thức của học sinh và quá trình dạy học trong đó nêu một cách cụ thể những công việc giáo viên cần phải làm, những yêu cầu đối với giáo viên trong việc sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học để thực hiện tốt chương trình dạy học ở trường phổ thông.
Tác giả đã dẫn ra những ví dụ về thành công cũng như những thất bại trong nghề dạy học nhằm làm sáng tỏ vấn đề cần nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường từ việc sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học của người giáo viên [25].Kixêcôp đã có nhiều công trình nghiên cứu về năng lực dạy học. Một trong các công trình đó là: “Hình ảnh các năng lực, kỹ năng, kỹ xảo dạy học trong điều kiện của nền giáo dục đại học” [43]. Trong cuốn“Những phẩm chất tâm lý của người giáo viên”, tác giả F.Gônôboolin đã phân tích cụ thể những yêu cầu về phẩm chất và năng lực dạy học người giáo viên cần có để đảm bảo hiệu quả trong giáo dục và dạy học [14]. Trong cuốn “Tự đào tạo để dạy học”, Patrice Pelpe đã gợi ý cho chúng ta một cách tiếp cận khoa học có tính phương pháp luận về nghề dạy học, cách 6 xác định các mục tiêu sư phạm, cơ sở lý luận và thực tiễn để chúng ta có thể tự mình lựa chọn và sử dụng một cách khách quan, khoa học các phương pháp và kỹ thuật dạy học thích hợp, cách tự đánh giá cùng với những dự báo về xu hướng phát triển các phương pháp và kỹ thuật dạy học ở nhà trường tương lai.
Có thể nói, cuốn sách là những công cụ lý luận cần thiết cho mỗi nhà giáo khi tiến hành quá trình “tự đào tạo để nâng cao năng lực để dạy học” [29]. Cuốn “Một số vấn đề về đào tạo giáo viên” của Michel Develay, nội dung chính được trình bày theo trình tự logic: học - dạy - đào tạo GV, trong đó việc đào tạo GV chú trọng đến công tác bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên, nội dung công tác bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên bao gồm nhiều vấn đề về quan niệm, về nội dung, về phương pháp, phương thức bồi dưỡng, năng lực giáo viên. Đó là cuốn sách có giá trị trong công tác bồi dưỡng năng lực cho GV [23]. Ở Pháp, đất nước có truyền thống coi trọng nghề dạy học quan niệm: Dạy học là một nghề đòi hỏi có trình độ chuyên sâu và được đào tạo về nghề nghiệp rất cao.
Việc bồi dưỡng năng lực cho GV ở Pháp được thực hiện theo 3 hướng chính: Coi trọng việc tự nâng cao trình độ năng lực dạy học của GV; Tạo ra sự phù hợp với công việc đối với tất cả các GV, đặc biệt là GV dạy các môn mà lĩnh vực đó luôn có sự phát triển mạnh mẽ và các thiết bị trở lên lạc hậu; Định kỳ xác định những kiến thức sẽ phải đưa ra vào tổng thể chương trình bồi dưỡng để bồi dưỡng GV. Pierre Besnard (Đại học Paris V-Sorbonne) và Bernard Lietard (Đại học Genever) cùng ra cuốn “Đào tạo bồi dưỡng thường xuyên”. Trong đó bàn về vấn đề GV phải tham gia bồi dưỡng thường xuyên nhằm nâng cao năng lực giảng dạy của mình. Singapore đã phát triển một hệ thống toàn diện để tuyển chọn, đào tạo và phát triển giáo viên đại trà và giáo viên cốt cán.
Một trong những yếu tố then chốt của hệ thống đó là hoạt động phát triển chuyên môn nhằm phát triển năng lực nghề nghiệp cho giáo viên. Tất cả các giáo viên của Singapore đều được 7 đào tạo về sư phạm tại một địa chỉ duy nhất: Viện Giáo dục Quốc gia thuộc trường Đại học Công nghệ Nanyang. Hằng năm các giáo viên cần phải tham gia ít nhất 100 giờ đào tạo bồi dưỡng, với nhiều hình thức khác nhau. Các khóa học ở Viện Giáo dục Quốc gia thường tập trung vào các nội dung môn học và sư phạm học.
Mô hình người giáo viên thế kỉ XXI và khung năng lực giáo viên mà Singapore hiện nay đang theo đuổi và từ đó có thể xây dựng nên những khóa học bồi dưỡng phát triển chuyên môn tương ứng cho giáo viên. Giáo dục là lĩnh vực được Chính phủ Thái Lan ưu tiên đầu tư. Thái Lan rất chú trọng việc bồi dưỡng đào tạo giáo viên để chuẩn hóa, nâng chuẩn đối với giáo viên. Nhờ vậy giáo dục Thái Lan trong những năm gần đây đã có những bước chuyển mình đáng kể và được coi là một nền giáo dục khắt khe và có chất lượng cao.
Hoạt động đổi mới chương trình giáo dục của các nước ở châu Âu nói chung và của Hà Lan nói riêng hiện nay gắn liền với cách tiếp cận giáo dục dựa vào bối cảnh. Đây là một cách tiếp cận được vận dụng trong các chương trình môn học ở nhiều nước và dẫn đến việc đòi hỏi người giáo viên cần được đào tạo, bồi dưỡng để có thể làm chủ và thực hiện hiệu quả các giờ học theo cách tiếp cận mới này. Có thể nói, các nước trên thế giới đều quan tâm đến vấn đề đào tạo, bồi dưỡng GV. Tuy nhiên hầu hết các công trình kể trên mới chỉ đề cập đến năng lực, kỹ năng giảng dạy và kỹ năng dạy học nói chung, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu vấn đề bồi dưỡng năng lực dạy học môn Ngữ văn cho giáo viên THCS.
Những nghiên cứu ở trong nước Trong thời gian qua, vấn đề phát triển năng lực dạy học cho giáo viên ở các nhà trường đã được nhiều nhà giáo dục, các trường Sư phạm quan tâm nghiên cứu. Bởi qua nghiên cứu lý luận và thực tiễn, các nhà giáo dục mới có thể phát triển tốt năng lực dạy học cho đội ngũ giáo viên, góp phần nâng cao 8 chất lượng dạy và học. Có thể nêu ra một số tác giả và các công trình sau đây: Tài liệu của tác giả Trần Bá Hoành (2002) [17]; “Bồi dưỡng tại chỗ và bồi dưỡng từ xa”, tác giả Nguyễn Tấn Phát (2000) [30]; “Tự học, tự bồi dưỡng suốt đời trở thành một quy luật”; “Đổi mới công tác bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên phổ thông” của thầy giáo Lê Minh Cường, Trường Đại học Đồng Tháp [9]; “Bồi dưỡng năng lực xây dựng và phát triển chương trình giáo dục nhà trường cho giáo viên THCS nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục” của cô giáo Cao Thị Hiên, Trường Cao đằng Sư phạm Nghệ An [15]; ”Phát triển năng lực dạy học tích hợp môn xã hội cho giáo viên THCS thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh” của Đoàn Anh Tuấn, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên [41]. Tuy vậy, với đặc trưng của từng vùng miền, việc ứng dụng các vấn đề lý luận về bồi dưỡng GV vẫn chưa được thể hiện rõ nét.
Đây là một vấn đề cần phải được làm sáng tỏ hơn về lý luận và thực tiễn. Chỉ thị số 18/2001/CT-TTg ngày 27/8/2001 của Thủ tướng Chính phủ [6] về “Một số biện pháp cấp bách xây dựng đội ngũ nhà giáo của hệ thống giáo dục quốc dân” và Chỉ thị số 40-CT/TW ngày 15/6/2004 của Ban bí thư Trung ương Đảng khóa IX về việc “Xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục” đã định hướng và tạo hành lang pháp lý cho việc xây dựng, bồi dưỡng GV trong đó có GV THCS theo hướng chuẩn hóa, đồng bộ và từng bước hiện đại hóa đặt ra những yêu cầu mới vừa cấp bách, vừa lâu dài [7]. Phát triển năng lực dạy học cho GV đã được các nhà nghiên cứu giáo dục và lý luận dạy học quan tâm như: Hà Thị Đức, Phạm Minh Hạc…. Tác giả Phạm Minh Hạc đã xác định cấu trúc năng lực dạy học bao gồm nhiều năng lực như: năng lực hiểu HS, năng lực chế biến tài liệu học tập, kĩ thuật dạy học và năng lực ngôn ngữ.
Tác giả Trần Khánh Đức, năm 1994 đã đề xuất một số biện pháp mới cho công tác đào tạo và bồi dưỡng GV đáp ứng nhu cầu của thời đại mới. Tác giả Trần Thị Hải Yến với nghiên cứu của mình cho rằng không chỉ bồi dưỡng về 9 phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống mà cần chú ý đến việc bồi dưỡng cả về kiến thức chuyên môn và các kỹ năng sư phạm cần thiết cho GV tại tổ chuyên môn. Có thể thấy các nghiên cứu đã đề cập đến nội dung bồi dưỡng GV ở tất cả các mặt: phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống, kiến thức chuyên môn và các kỹ năng dạy học cần thiết. Việc lựa chọn nội dung bồi dưỡng nào thì phải xuất phát từ thực tiễn GV dạy theo từng môn, từng đối tượng HS.
Về hình thức tổ chức bồi dưỡng cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu. Công trình năm 2002 của tác giả Trần Bá Hoành khẳng định bồi dưỡng tại các nhà trường là vấn đề then chốt để nâng cao chất lượng bồi dưỡng. Nhìn chung, các tác giả đã đề xuất được nhiều hình thức bồi dưỡng khác nhau với mục đích là lựa chọn được hình thức phù hợp với GV và để công tác bồi dưỡng GV đạt hiệu quả cao nhất [17]. Về phương pháp bồi dưỡng thì chưa có nhiều nghiên cứu nhưng có thể đề cập đến tác giả Phạm Ngọc Hải [14].
Ông đưa ra phương pháp bồi dưỡng năng lực dạy học cho GV một cách hiệu quả thông qua thảo luận trong sinh hoạt chuyên môn, hay học tập tải nghiệm. Có thể thấy, các tác giả đã khẳng định ý nghĩa rất quan trọng của công tác bồi dưỡng, đã phân tích thuyết phục và đề xuất cụ thể nhiều nội dung và hình thức bồi dưỡng GV. Tuy vậy, do mục đích khác nhau nên những nghiên cứu về việc tự bồi dưỡng, đồng nghiệp giúp đỡ nhau nhằm phát triển năng lực chuyên môn thông qua hoạt động của tổ chuyên môn chưa được đề cập một cách hệ thống, sâu sắc.