Chương 1: Tổng quan về cơ chế TCNXX trong các hiệp định thương mại tự do thé hệ mới Chương 2: Quy định về TCNXX theo pháp luật quốc tế Chương 3: Thực trang và thách thức trong quá trình áp dụng cơ chế TCNXX tại Việt Nam hiện nay CHUONG 1: TONG QUAN VE CƠ CHE TU CHUNG NHẬN XUAT XU TRONG CAC HIEP DINH THUONG MAI TU DO THE HE MOI 1. Khái quát về Hiệp định thương mại tự do thé hệ mới 1. Khái niệm Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới Khái niệm Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới có thể được nghiên cứu và xây dựng trên hai khía cạnh cơ bản là “Hiệp định thương mại tự do” (FTAs) và “Thế hệ mới” (new-generation). Thứ nhất, về khía cạnh “Hiệp định thương mại tự do”.
Hiệp định thương mại tự do, theo cách hiểu chung, là thoả thuận giữa hai hoặc nhiều quốc gia/vùng lãnh thổ về việc xoá bỏ các rào cản hay hạn chế trong hoạt động thương mại giữa các quốc gia/vùng lãnh thổ này. Các rào cản hay hạn chế trong hoạt động thương mại được hiểu là các biện pháp tác động của chính phủ, tiền tệ hoặc phi tiền tệ, trực tiếp hoặc gián tiếp, đẫn đến ngăn chặn hoặc giảm số lượng hàng hoá, dịch vụ, dòng vốn. dịch chuyển qua biên giới. Đối tượng phải xoá bỏ hoặc cắt giảm tại các FTA thường bao gồm thuế quan, các biện pháp phi thuế quan hạn chế nhập khẩu, các điều kiện cung cấp dịch vụ, quy định về phạm vi cung cấp dich vụ đối với nhà đầu nước ngoài mà tạo ra sự phân biệt đối xử.
Thứ hai, về khía cạnh “ thé hệ mới”. “Thế hệ mới” là một khái niệm xuất hiện gần đây, khi xu hướng thương mại tự do ngày một lan rộng và mạnh mẽ. Trước đó, trong một phạm vi tự do hoá thương mại hạn chế hơn, các FTA được ký kết được coi là các FTA “truyền thống”. FTA truyền thống được hiểu là: “Một nhóm hai hoặc nhiều nước cùng nhau loại bỏ thuế quan và hầu hết các rào cản phi thuế quan gây tác động đến thương mại giữa các nước, trong khi đó mỗi nước van áp dung lộ trình thuế quan độc lập của riêng minh đối với hàng hoá nhập khẩu từ các nước không phải là thành viên”.! 1 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), Chương 3 Pháp luật hội nhập kinh tế khu vực, Giáo trình Luật Thuong mại quôc tê song ngữ (Trang 810), Nha xuât bản Thanh niên.
Khác biệt với các FTA truyền thống, các FTA thế hệ mới không chỉ đừng lại ở các cam kết giam thuế quan mà đã vượt ra khỏi các cơ chế chính sách thương mại truyền thống, bao gồm các quy định khu vực điều chỉnh đầu tư, cạnh tranh, môi trường va lao động. Bên cạnh đó, các FTA thế hệ mới có thể là các thoả thuận giữa các quốc gia không nhất thiết nằm trong khu vực địa lý, với các thoả thuận xuyên lục địa, không chỉ bó hẹp trong nội bộ khu vực, ví dụ: EVFTA, NAFTA, so với các FTA “truyền thống” được thiết lập thường xuyên giữa các nước có những điểm tương đồng nhất định về chế độ chính trị, trình độ phát triển, khu vực địa lý hoặc cơ cấu thị trường,. Các nội dung mới được quy định trong các FTA “hiện đại” trước đây từng bị đưa ra khỏi vòng đàm phán giữa các quốc gia nhưng hiện nay lại được quan tâm do tác động và ảnh hưởng của nó đến vấn để thương mại quốc tế. Các FTA thế hệ mới cũng có những quy định và chế tai cụ thể nhằm giải quyết một cách triệt dé hơn so với các FTA truyền thống về các vấn dé như quyên sở hữu trí tuệ, thương mại hàng hoá, các quy tắc xuất xứ,.
Vi dụ: FTAs thế hệ mới có mức độ cam kết rộng va sâu sắc hơn, có thể cam kết cắt giảm thuế gần như là về 0% với hầu hết các hàng hoá và dịch vụ mà không có loại trừ.? Từ các phân tích trên, có thể định nghĩa như sau: Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTAs thế hệ mới) là thoả thuận quốc tế được ký kết bằng văn bản giữa hai hay nhiều quốc gia hoặc các thực thể công khác như lãnh thé hải quan , trong đó các bên ký kết thỏa thuận và đưa ra những cam kết sâu rộng và toàn diện về tự do thương mại hàng hóa và dịch vụ ở mức độ sâu rộng, cam kết xoá bỏ các rào can thương mại và phi thương mại ở mức độ tối đa, mở rộng trong nhiều lĩnh vực mới (lao động, môi trường, doanh nghiệp nhà nước, mua sắm chính phủ, minh bạch hóa. ) va được bảo đảm thực hiện bởi cơ chế giám sát thực thi chặt chẽ. Từ khái niệm cơ bản trên, có thể thấy, FTAs thế hệ mới có những đặc điểm cơ bản sau: ? https://moit.vn/tin-tuce/thi-truong-nuoc-ngoai/so-tay-fta.html, Bộ Công thương Việt Nam, Số tay FTA, truy cập ngày 28/4/2022. - Về chủ thé: La chủ thé của các quan hệ thương mại quốc tế, chủ yếu là các quốc gia (chủ thể truyền thống) và các thực thé công: các chủ thé mới như tổ chức kinh tế quốc tế hoặc liên kết kinh tế khu vực.
- Về hình thức: Các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới được ký kết dưới hình thức văn bản, tên gọi của các Hiệp định này phụ thuộc vào sự thỏa thuận của các bên, nhưng phan lớn dựa theo mục đích ký kết Hiệp định và bao gồm tên các thành viên của Hiệp định. Ví dụ: Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên Minh Châu Âu (EVFTA):. Ngôn ngữ của Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới thường được soạn thảo bằng tiếng Anh, nhưng cũng có thê có nhiều ngôn ngữ khác. Ví dụ: Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) được soạn thảo với 03 ngôn ngữ: Tiếng Anh, Tiếng Tây Ban Nha và tiếng Pháp.
- Về nội dung: Tương tự như một điều ước quốc tế thông thường, phan nội dung của các FTA thế hệ mới cũng chứa đựng những nguyên tắc, quy phạm pháp luật quy định quyền và nghĩa vụ pháp lý cho các bên ký kết, và có giá trị pháp lý ràng buộc đối với các bên. Bên cạnh đó, tương tự như các FTA truyền thống, FTAs thế hệ mới cơ bản đều có các biểu cam kết thuế quan, cam kết mở cửa dịch vụ. Tuy nhiên, ngoài các nội dung nội dung của các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới chính là điểm khác biệt cơ bản nhất so với các Hiệp định thương mại tự do “truyền thống” bởi các đặc trưng sau: + Phạm vi cam kết rộng: ngoài việc đơn thuần quy định cam kết về cắt bỏ hàng rào thuế quan, phi thuế quan. các FTA thế hệ mới hướng tới nhiều đối trong khác như sở hữu trí tuệ, bảo vệ môi trường, đấu thầu.
+ Mức độ cam kết tự do hóa thương mại sâu: Các cam kết trong FTA thế hệ mới được quy định ở mức cao hơn so với các FTA truyền thống, ví dụ: Theo cam kết Hiệp định thương mại tự do Việt Nam — Nhật Bản (VJEPA) có hiệu lực ngày 01/10/2009 Việt Nam cam kết từ 2018, xóa bỏ 41,78% số dòng thuế trong Biểu thuế, đến năm 2026, xóa bỏ thuế quan đối với 90,64% số dòng thuế trong Biểu thuế. Theo cam kết RCEP, Việt Nam và các nước đối tác sẽ xóa bỏ thuế quan đối với ít nhất 64% số dòng thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực. + Cơ chế giám sát và thực thi chặt chẽ hơn: Hầu hết các chương của FTAs thế hệ mới đều có chế tài cụ thể. Ví dụ: CPTPP yêu cầu xử lý hình sự đối với một số hành vi vi phạm quyên sở hữu trí tuệ.
Nội dung cơ bản của các Hiệp định thương mại tự do thế hé mới điển hình mà Việt Nam là thành viên: Việt Nam đã đàm phán, ký kết và thực thi 17 FTAs, trong đó bao gồm 04 Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới gồm: Hiệp định Đối tác toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định thương mại tự do Liên mình châu Âu-Việt Nam (EVFTA), Hiệp định thương mai tự do giữa Việt Nam và Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ai-len (UKVFTA); và Hiệp định Đối tác Kinh tế toàn diện khu vực (RCEP). Chính những FTA này đã tạo cơ sở vững chắc cho việc tăng cường và thúc đây trao đổi thương mại — đầu tư song phương, cũng như tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế trong khu vực và trên toàn cầu. - Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP): Sau sự kiện Hoa Kỳ tuyên bố rút khỏi TPP vào ngày 30/01/2017, trải qua nhiều vòng dam phan, 11 nước thành viên còn lại bao gồm Australia, Brunei, Canada, Chile, Nhật Ban, Malaysia, Mexico, New Zealand, Peru, Singapore va Việt Nam đã tích cực nghiên cứu, trao đổi nhằm thống nhất được hướng phát triển cho Hiệp định, một trong số đó là thông qua tên gọi mới, bố sung hai từ “Toàn diện” (Comprehensive) và “Tiến bộ” (Progressive) vào tên gọi chính thức. Đối với Việt Nam, Hiệp định CPTPP có hiệu lực từ ngày 14/01/2019.
Ngoài các nước thành viên ban đầu, hiện đã có 06 quốc gia đã chính thức nộp đơn gia nhập CPTPP bao gồm: Anh, Trung Quốc, Đài Bắc Trung Hoa, Ecuador, Costa Rica và Urugoay. Đặc biệt, vào ngày 31/03/2023, khi kết thúc các cuộc đàm sau cùng với Canada về việc cho phép thịt bò của Canada tiếp cận thị trường Anh, chính phủ Vương quốc Anh đã thông báo rằng “các cuộc đàm phán về cơ bản đã kết thúc”. Vương quốc Anh sẽ chính thức trở thành thành viên CPTPP sau 60 ngày kể từ khi thành viên cuối cùng trong số các thành viên hiện tại đưa ra thông báo với nước thành viên đóng vai trò là cơ quan lưu chiêu, rằng họ đã hoàn thành các thủ tục pháp lý trong nước về việc phê chuẩn nội bộ. Như vậy, Anh trở thành thành viên thứ 12 của CPTPP và cũng là nước không sáng lập đầu tiên gia nhập CPTPP kề từ khi hiệp định này được ký kết vào năm 2018.
Kết cấu của CPTPP gồm 30 chương và 7 phụ lục nhưng cho phép các nước thành viên tạm hoãn 20 nhóm nghĩa vụ dé bảo đảm sự cân bằng về quyên lợi và nghĩa vụ của các nước thành viên trong bối cảnh Hoa Kỳ rút khỏi Hiệp định TPP.