Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý phát triển chương trình môn Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở theo tiếp cận năng lực Chương 2: Thực trạng quản lý phát triển chương trình môn Ngữ văn ở các trường Trung học cơ sở thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam theo tiếp cận năng lực. Chương 3: Biện pháp quản lý phát triển chương trình môn Ngữ văn ở các trường Trung học cơ sở thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam theo tiếp cận năng lực. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH MÔN NGỮ VĂN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.
ác c ng tr nh nghiên cứu về phát triển chư ng tr nh giáo d c Tiếp cận năng lực trong giáo dục được hình thành và phát triển rộng khắp ở Mỹ vào những năm 1970 và trở thành một phong trào trong những năm 1990 tại Anh, Australia và lan tỏa ra các nước khác. Miller (1990) cũng đã đề xuất mô hình kim tự tháp thể hiện 4 mức độ khác nhau của một mục đích giáo dục theo cách tiếp cận năng lực. Mô hình này được sử dụng như một công cụ vừa để phát triển các kĩ thuật, phương pháp đánh giá, vừa để xác lập các mục tiêu học tập. Theo mô hình này, ở mức thấp, người học đạt được các kết quả kiến thức và kĩ năng.
Ở mức cao hơn, người học thể hiện năng lực và hành động thực tế với năng lực của mình. Trong công trình “Chương trình học: Những cơ sở, nguyên tắc và chính sách xây dựng” tác giả Allan C.Ornstein (1998) đã đưa ra những cơ sở, nguyên tắc xây dựng chương trình, các bước phát triển, các chính sách và khuynh hướng phát triển chương trình giáo dục trong nhà trường. Trong công trình “Phát triển chương trình giáo dục - Hướng dẫn thực hành” Jon Wiles và Joseph Bondi (2002) đã đề cập về chương trình giáo dục trong kỷ nguyên công nghệ đã tác động mạnh mẽ đến nhà trường, thách thức nhà trường truyền thống. Do đó, các nhà trường phải thay đổi để giải quyết những thử thách của đổi mới.Diamond (2003) trong “Thiết kế và đánh giá môn học và chương trình học" đã phân tích các vấn đề xây dựng chương trình, chương trình môn học theo quan điểm lấy người học làm trung tâm; quan hệ giữa mục tiêu, môn học và chương trình giảng dạy; giữa cải tiến chương trình giáo dục 8 và chương trình môn học, và xem vấn đề xây dựng chương trình môn học, chương trình giáo dục là yếu tố quan trọng để đổi mới giáo dục.
Việc phát triển một chương trình đào tạo theo năng lực theo Albanese et al (2008), nhiều tác giả khác, nhất thiết phải trải qua năm giai đoạn chính: (1) Nhận diện các năng lực cốt lõi phần lớn từ các nhân tố nằm ngoài bản thân chương trình đào tạo, nghĩa là từ nhu cầu của xã hội và cộng đồng; (2) Xác định các mức độ và tiêu chí cho mỗi năng lực sao cho chúng có thể đo lường được, nhờ vậy hướng dẫn việc thiết kế tiến trình đánh giá và nội dung giảng dạy; (3) Liên kết, sắp xếp các năng lực cho tương thích với chương trình giảng dạy được thiết kế; (4) Thiết kế các tiến trình đánh giá cho mỗi năng lực; (5) Thực hiện việc giảng dạy và các tiến trình đánh giá. Tại Việt Nam, chương trình giáo dục được quan tâm và luôn được cải tiến, năm 2018, Bộ Giáo dục ban hành Chương trình giáo dục phổ thông - Chương trình tổng thể (ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018). Chương trình chỉ rõ mục tiêu của giáo dục phổ thông là: “Giúp người học làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng hiệu quả kiến thức vào đời sống và tự học suốt đời; có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp; biết xây dựng và phát triển hài hòa các mối quan hệ xã hội; có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú; nhờ đó có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại” [1] Nguyễn Phương Huyền, Dương Thị Hoàng Yến (2018) coi chương trình giáo dục là sự trình bày có hệ thống một kế hoạch tổng thể các hoạt động giáo dục trong một thời gian xác định, trong đó nêu lên các mục tiêu học tập mà người học cần đạt được, đồng thời xác định rõ phạm vi, mức độ nội dung học tập, các phương tiện, phương pháp, cách thức tổ chức học tập, cách đánh giá kết quả học tập v.v nhằm đạt được các mục tiêu học tập đề ra Theo quan điểm của các tác giả phát triển chương trình giáo dục là năng lực sư phạm quan trọng của mỗi giáo viên và hoạt động phát triển chương trình môn học, 9 chương trình giáo dục nhà trường là hoạt động chuyên môn không thể thiếu và cần thường xuyên thực hiện nhằm cải thiện liên tục chất lượng giáo dục của nhà trường [13]. Tác giả Phạm Quang Tiệp (2017) với bài nghiên cứu "Một số vấn đề lí luận về phát triển chương trình giáo dục phổ thông" tại Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt tháng 5, tr 139-143 đã phân tích vấn đề phát triển chương trình giáo dục trong nhà trường phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực, trong đó xác định qui trình phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực, vấn đề phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông trên cơ sở chương trình giáo dục nhà trường phổ thông hiện hành [14].
Hội thảo khoa học “Xây dựng kế hoạch dạy học và giáo dục theo hướng phát triển phẩm chất năng lực học sinh THCS/THPT” năm 2020 được tổ chức với sự tham gia của nhiều đại biểu từ Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng. Hội thảo tạo ra cơ hội để các chuyên gia, nhà quản lý, nhà giáo dục… trao đổi trực tiếp với Ban biên soạn các tài liệu bồi dưỡng của Nhà trường; từ đó chỉnh sửa và hoàn thiện các bộ tài liệu một cách tốt nhất với mục đích để chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) 2018 được thực hiện chính xác và đạt được các mục tiêu đề ra. ác c ng tr nh nghiên cứu về quản ý phát triển chư ng tr nh giáo d c Những tài liệu, công trình nghiên cứu về quản lý phát triển chương trình giáo dục điển hình mà tác giả tham khảo gồm cuốn "Developing the curriculum" của Peter F. Tác giả Jon Wiles – Joseph Bondi (1993) với tài liệu "Curriculum development - A Guide to Practice" cũng đã đề cập một số vấn đề quản lý 10 phát triển chương trình giáo dục.
[27] Tác giả Teresa Tack Shan Wong (2002) cũng đã đề cập đến việc tiếp cận, xây dựng, triển khai thực hiện chương trình, đánh giá thực hiện chương trình của Hồng Kông trong bài nghiên cứu "A Case Study of School - Based Science Curriculum Development". Vấn đề quản lý phát triển CTGD, chương trình giáo dục nhà trường phổ thông cũng được đề cập trong một số văn bản quản lý và các công trình nghiên cứu của một số tác giả trong nước. Nguyễn Phương Huyền, Dương Thị Hoàng Yến (2018) coi kỹ năng quản lý chương trình giáo dục là một trong mười kỹ năng quản lý của hiệu trưởng trường phổ thông trong thế kỷ 21. Để thực hiện hoạt động này, người hiệu trưởng đồng thời thể hiện vai trò quản lý và lãnh đạo của mình để tạo động lực, tạo môi trường, chuẩn bị các điều kiện, giám sát.
cho các tổ chuyên môn phát triển chương trình [14]. Tác giả Trần Thanh Bình, Trần Tấn Chí (2014) với dự án Năng lực quản lí và phát triển chương trình giáo dục ở trường học phổ thông, Bộ GD- ĐT, Dự án Phát triển giáo dục trung học phổ thông giai đoạn 2 – đã đưa ra những khái niệm, chức năng, vai trò và các nội dung quản lý phát triển chương trình giáo dục. Dự án nghiên cứu chi tiết và sâu trong việc phát triển chương trình giáo dục theo từng giai đoạn [6]. Tác giả Thái Văn Thành (2016) với Giáo trình đổi mới quản lí cơ sở giáo dục trong bối cảnh hiện nay, NXB Đại học Vinh đã đưa ra những khái niệm tổng quan, cơ sở về quản lý giáo dục, trong đó có nội dung về quản lý phát triển chương trình, chức năng quản lý của nhà trường, cũng hệ thống các công cụ, cách thức quản lý trong giáo dục.
Trên cơ sở những nội dung giáo trình đưa ra, tác giả hệ thống lại làm cơ sở lý luận cho luận văn [34]. Nguyễn Thị Kim Chi (2017) với luận án tiến sỹ: "Quản lí phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông theo tiếp cận năng lực" Luận án 11 tiến sĩ Khoa học giáo dục, Trường Đại học Vinh cũng đã hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lí chương trình giáo dục theo hướng tiếp cận năng lực người học. Luận án cũng đưa ra những kiến nghị để công tác quản lý được hiệu quả khi chuyển giai đoạn từ dạy học truyền thống sang việc lấy người học làm trung tâm, ưu tiên việc phát triển năng lực của người học [8]. Tác giả Thái Văn Thành, Nguyễn Văn Khoa (2019) với bài viết "Bồi dưỡng nâng cao năng lực quản trị nhà trường cho đội ngũ hiệu trưởng trường phổ thông" Tạp chí Giáo dục, số 462, tr 1-5 cũng đưa ra cơ sở lý luận về vấn đề quản lý nhà trường và quản lý phát triển chương trình giáo dục cũng như kiến nghị những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý trong giáo dục nhà trường [34].
Trong bài nghiên cứu "Nội dung và biện pháp quản lí phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông trong bối cảnh hiện nay" của tác giả Hồ Đức Bang năm 2020 cũng phân tích nội dung quản lí phát triển CTGD nhà trường phổ thông và đề xuất các biện pháp trong quản lí phát triển CTGD nhà trường, góp phần nâng cao nhận thức và hành động cho cán bộ quản lí (CBQL) cơ sở giáo dục phổ thông trong thực hiện đổi mới giáo dục hiện nay. Như vậy có thể thấy các nghiên cứu đã làm rõ được những quan điểm cơ bản về chương trình giáo dục, phát triển chương trình giáo dục và quản lý phát triển chương trình giáo dục. Bên cạnh đó các thành tố của chương trình giáo dục và các bước phát triển chương trình giáo dục cũng được xác định, từ đó có những liên hệ đến hoạt động quản lý, các biện pháp cũng như vai trò của các lực lượng tham gia.