phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Tổ chức dạy học theo dự án nội dung “Hệ thức lƣợng trong tam giác” chƣơng trình Hình học lớp 10, Ban cơ bản. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quan điểm hiện đại về dạy học 1. Bản chất của quá trình dạy học Quá trình dạy học các tri thức thuộc một môn khoa học cụ thể đƣợc hiểu là quá trình hoạt động của giáo viên và học sinh trong sự tƣơng tác thống nhất, biện chứng của ba thành phần trong hệ dạy học: Giáo viên, học sinh và tƣ liệu hoạt động dạy học.
Trong đó dƣới sự tổ chức, hƣớng dẫn và điều khiển của giáo viên, học sinh nhận thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kĩ năng hoạt động, tạo lập thái độ sống tốt đẹp. Bản chất của hoạt động dạy và hoạt động học * Bản chất của hoạt động dạy “Hoạt động dạy là hoạt động của người lớn tổ chức và điều khiển hoạt động của trẻ nhằm giúp chúng lĩnh hội nền văn hóa – xã hội, tạo ra sự phát triển tâm lý, hình thành nhân cách của chúng” [19]. Trong phạm vi nhà trƣờng, hoạt động dạy là hoạt động của giáo viên định hƣớng, tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức – học tập của ngƣời học, giúp ngƣời học tìm tòi, khám phá tri thức tạo ra sự phát triển tâm lý, hình thành nhân cách của bản thân. Bản chất của hoạt động dạy học là dạy hành động (hành động chiếm lĩnh tri thức và hành động vận dụng tri thức) và do đó, trong dạy học, giáo viên cần tổ chức các tình huồng học tập đòi hỏi sự thích ứng của ngƣời học để qua đó ngƣời học chiếm lĩnh đƣợc tri thức, đồng thời phát triển trí tuệ và nhân cách toàn diện của mình.
Trong phƣơng pháp dạy học tích cực, ngƣời thầy là chủ thể của hoạt động dạy, giữ vai trò chủ đạo trong tiến trình dạy học. Ngƣời thầy không còn đóng vai trò là ngƣời truyền đạt kiến thức mà là ngƣời thiết kế, tổ chức, điều khiển hoạt động học để học trò có thể tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chƣơng trình, đồng thời phát triển tâm lý và hình thành nhân cách. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhƣ vậy bản chất của hoạt động dạy là những cách thức tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, dạy học sinh cách tìm ra chân lí. Muốn tạo ra đƣợc tính tích cực trong hoạt động của học sinh thì ngƣời thầy phải có khả năng tổ chức và điều khiển hoạt động học.
Phải làm sao cho các em vừa ý thức đƣợc đối tƣợng cần lĩnh hội, vừa biết cách chiếm lĩnh đƣợc đối tƣợng đó. Khi dạy học sinh §3 Hệ thức lƣợng trong tam giác, học sinh sẽ biết đƣợc định lí côsin, nên dƣới sự gợi ý của giáo viên thì học sinh có thể kết hợp định lí côsin với kiến thức đã học đƣợc cấp Trung học cơ sở để làm bài sau: Cho ABC, chứng minh: a. Góc A vuông cosA = 0 a2 > b2 + c2 * Bản chất của hoạt động học “Hoạt động học là hoạt động đặc thù của con người được điều khiển bởi mục đích tự giác, là sự lĩnh hội những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo mới, những hình thức hành vi và những dạng hoạt động nhất định” [19]. Hoạt động học tập là hoạt động chuyên hƣớng vào sự tái tạo lại tri thức ở ngƣời học, là hoạt động nhằm tạo ra sự thay đổi về tri thức, kĩ năng, thái độ trong cá nhân ngƣời học một cách bền vững, có thể quan sát đƣợc, bao gồm các hành động thể lực và trí tuệ của họ [11].
Theo quan điểm dạy học hiện đại: Sự học phải là quá trình hình thành và phát triển của các dạng thức hành động xác định của ngƣời học, đó là sự thích ứng của chủ thể với tình huống học tập thích đáng thông qua sự đồng hóa (hiểu đƣợc, 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm đƣợc) và sự điều tiết (có sự biến đổi về nhận thức của bản thân), qua đó ngƣời học phát triển năng lực, phẩm chất, nhân cách của bản thân. Sự học là một hoạt động có ý thức của ngƣời học bao gồm một hệ thống các thành tố có quan hệ và tác động qua lại: Một bên là động cơ, mục đích, phƣơng tiện còn bên kia là hoạt động, hành động và thao tác. Hoạt động Động cơ Hành động Mục đích Điều kiện Thao tác phƣơng tiện Hình 1. Cấu trúc tâm lý của hoạt động học Hoạt động của chủ thể tồn tại tƣơng ứng với động cơ thúc đẩy hoạt động đó.
Hoạt động có đối tƣợng cấu thành từ các hành động, hành động gồm các thao tác. Mặt khác hành động bao giờ cũng có mục đính, điều kiện và phƣơng tiện cụ thể. Mỗi hành động diễn ra theo các pha: định hướng, chấp hành và kiểm tra. Cơ sở định hƣớng của hành động là những kiến thức cần thiết cho việc thực hiện hành động, nó có tầm quan trọng đặc biệt đối với chất lƣợng, hiệu quả của hành động.
Sự học nói chung là sự thích ứng của ngƣời học với những tình huống thích đáng làm nảy sinh và phát triển ở ngƣời học những dạng thức hoạt động xác định, phát triển ở ngƣời học những năng lực thể chất, tinh thần và nhân cách của cá nhân. Sự học nói riêng, có chất lƣợng, phải là sự thích ứng của ngƣời học với những tình huống học tập thích đáng. Chính quá trình thích ứng này là hoạt động của ngƣời học xây dựng nên tri thức mới với tính cách là phƣơng tiện tối ƣu giải quyết tình huống mới. Đồng thời đó là quá trình làm phát triển các năng lực nhận thức, thực tiễn và nhân cách của ngƣời học [10].
Nhƣ vậy, học sinh là chủ thể của hoạt động học, giữ 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vai trò tích cực, tự chủ, sáng tạo, tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức của mình. Học tập không chỉ xảy ra trong nhà trƣờng mà còn xảy ra mọi nơi nên học sinh có thể học bằng nhiều cách khác nhau. Học sinh làm việc theo nhóm giải bài toán sau: Cho tam giác ABC nhọn.tan A tan B tan C 3 3 b.tan C 3 3 Hƣớng dẫn: Trong tam giác nhọn ta có đẳng thức: tan A tan B tan C tan A.tan C Áp dụng bất đẳng thức cho 3 số dƣơng ta có: a b c 3 3 abc tan A tan B tan C 3 3 tan A.tan C 3 3 hay tan A tan B tan C 3 3 * Kết quả tƣơng tự: a.tan 2 A tan 2 B tan 2 C 9 b.tan 3 A tan 3 B tan 3 C 9 3 c.tan 2010 A tan 2010 B tan 2010 C 31006 d .tan n A tan n B tan n C 3 3n Dấu bằng xảy ra khi tam giác ABC đều. Mối quan hệ giữa dạy và học Quan điểm của Wugotxky L.X (1896 - 1934) và nhiều nhà giáo dục đƣơng thời, dạy học là quá trình tƣơng tác giữa hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh.
Dạy và học là hai hoạt động có cấu trúc khác nhau, nhƣng có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất biện chứng với nhau, thực hiện đồng thời với cùng một nội dung và hƣớng tới cùng một mục đích. Sự thống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học thể hiện ở nội dung, chƣơng trình, kế hoạch, phƣơng tiện dạy học. Trong quá trình tƣơng tác đó, giáo viên là chủ thể của hoạt động dạy, học sinh là chủ thể của hoạt động học. Hoạt động dạy của giáo viên chỉ nên giữ vai trò chủ đạo, hƣớng dẫn.
Với vai trò này, giáo viên một mặt phải lãnh đạo, tổ chức, điều 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khiển những tác động đến học sinh; mặt khác phải tiếp nhận và điều khiển, điều chỉnh tốt thông tin phản hồi về kết quả học tập thể hiện trong quá trình và trong sản phẩm hoạt động học tập của học sinh. Ngƣợc lại, học sinh là đối tƣợng chịu sự tác động của hoạt động dạy đồng thời lại là chủ thể của hoạt động học. Học sinh phải tuân theo sự lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của giáo viên, đồng thời phải chủ động, tích cực và sáng tạo trong hoạt động học tập của bản thân. Quá trình tƣơng tác giáo viên – học sinh nhằm giúp học sinh lĩnh hội hệ thống tri thức; hình thành hệ thống kĩ năng, kĩ xảo; có khả năng vận dụng các thao tác trí tuệ để lĩnh hội và vận dụng tri thức có hiệu quả, qua đó học sinh hình thành ý thức đúng đắn và những phẩm chất nhân cách của ngƣời công dân.
Sự khác nhau cơ bản giữa dạy học truyền thống và dạy học tích cực ở chỗ: nếu dạy học truyền thống tập trung vào sự truyền đạt kiến thức, hiệu quả học tập không cao thì dạy học tích cực tập trung vào giáo dục con ngƣời nhƣ một tổng thể, học tập ở mức độ sâu nghĩa là hƣớng tới thay đổi con ngƣời, mở rộng cách mà họ nhìn nhận, suy ngẫm, xét đoán, làm việc với ngƣời khác và hành động. Có thể mô tả sự tƣơng tác của hoạt động dạy và hoạt động học bằng sơ đồ sau: Giáo Định hướng Học viên Liên hệ ngược sinh Liên hệ ngược Thích ứng Tổ chức Cung cấp tư liệu tạo tình huống Tƣ liệu hoạt động dạy học Hình 1. Hệ tương tác của hoạt động dạy và hoạt động học Giáo viên đóng vai trò trong định hƣớng trong hoạt động của học sinh thông qua việc tổ chức các tƣ liệu hoạt động dạy học để cung cấp tƣ liệu tạo tình huống cho học sinh đồng thời cung cấp cả những thông tin liên hệ ngƣợc từ phía học sinh cho giáo viên. Hoạt động học của học sinh với tƣ liệu hoạt động dạy học là sự thích 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ứng của học sinh với tình huống học tập đồng thời xây dựng tri thức cho bản thân.
Và chính sự thích ứng này tạo ra mối quan hệ ngƣợc trở lại giáo viên để giáo viên có thể điều chỉnh, bổ sung tƣ liệu hoạt động dạy học.