Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vị trí, chức năng, vai trò của điều dưỡng và chăm sóc người bệnh: 1. Khái niệm về điều dưỡng: Điều dưỡng là một nghề nghiệp trong hệ thống y tế nhằm bảo vệ, nâng cao, tối ưu về sức khoẻ và các khả năng, xoa dịu nỗi đau qua chẩn đoán và điều trị đáp ứng cho con người, tăng cường chăm sóc các cá nhân, gia đình, cộng đồng và xã hội. Ngày nay điều dưỡng đã được công nhận là một nghề nghiệp độc lập, cùng cộng tác với bác sĩ, dược sĩ, kỹ thuật viên và các thành phần trong hệ thống y tế để cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cho cá nhân, gia đình, cộng đồng và xã hội, người làm nghề điều dưỡng gọi là điều dưỡng viên.
Tại Việt Nam điều dưỡng viên (ĐDV) được gọi là y tá, hiện nay theo cách dịch mới và thống nhất chuẩn quốc tế, tại Mỹ cho rằng y tá là xương sống của hệ thống chăm sóc sức khoẻ, kiến thức, kỹ năng làm việc hình thành các cơ sở chăm sóc bệnh nhân [44] [45], tại Việt Nam các bệnh viện đã thống nhất dùng thuật ngữ điều dưỡng viên để nêu lên nghề của người điều dưỡng. Trong quá trình phát triển ngành điều dưỡng đã qua nhiều bước thăng trầm nhưng đã để lại cho nền y học nước ta một gia sản có giá trị lớn về y đức, y thuật Việt Nam. [34] [43] Hệ thống điều dưỡng Việt Nam không ngừng phát triển cả về số lượng và chất lượng thường xuyên đổi mới phương thức hoạt động, lực lượng điều dưỡng viên làm nhiệm vụ chính chăm sóc sức khoẻ nhân dân góp phần nâng cao chất lượng khám và điều trị người bệnh, thực hiện theo nguyên tắc trong hành nghề khám bệnh, chữa bệnh được qui định tại Điều 6 của Luật khám chữa bệnh. Lực lượng điều dưỡng viên luôn thể hiện tốt nhiệm vụ chăm lo sức khỏe nhân dân, phục vụ người bệnh tận tình và hướng dẫn người bệnh khi đến các cơ sở y tế theo pháp luật của nhà nước như Điều 3 Luật khám chữa bệnh: “ Bình đẳng, công bằng, và không kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người bệnh”; “ ưu tiên khám bệnh, chữa bệnh đối với trường hợp cấp cứu, trẻ em dưới 6 tuổi, người khuyết tật nặng, người từ đủ 80 5 tuổi trở lên, người có công với cách mạng, phụ nữ có thai”.
Thực hiện Quyền và nghĩa vụ của người bệnh được qui định tại Điều 7, Điều 10, Điều 11, Điều 12 chương II, Luật Khám chữa bệnh.Vị trí của điều dưỡng: Trong các cơ sở y tế người bệnh là đối tượng phục vụ của điều dưỡng viên, do vậy ĐDV phải hiểu mỗi cá thể ở một phương diện nào đó giống tất cả mọi người, ở một phương diện khác chỉ giống một số người có những phương diện không giống nhau. Con người cũng có cá tính khác biệt có thể thay đổi khi bị tác động các yếu tố sinh học, tâm lý, xã hội tinh thần trong môi trường sống, làm việc và tuỳ thuộc vào khả năng đáp ứng của mỗi con người đó. Điều dưỡng viên cần nhận biết nhu cầu người bệnh để có kế hoạch đáp ứng trong quá trình thực hiện CSNB bao gồm đáp ứng nhu cầu về hô hấp, ăn uống, giúp đỡ người bệnh về sự bài tiết, tư thế vận động…. Chức năng và quy trình của điều dưỡng : -Chức năng:Người điều dưỡng thực hiện y lệnh của bác sĩ điều trị như tiêm truyền phát thuốc, thay băng… Mặt khác, điều dưỡng cũng tự mình thăm khám nhận định về người bệnh để lập kế hoạch chăm sóc và thực hiện kế hoạch chăm sóc đã đề ra sau đó đánh giá thực hiện kế hoạch và xây dựng kế hoạch chăm sóc tiếp theo cho người bệnh.
Ngoài việc thực hiện y lệnh của thầy thuốc và các kỹ thuật chuyên môn thì người điều dưỡng phải có sự liên hệ chặt chẽ với các bác sĩ, kỹ thuật viên phục hồi chức năng, các nhân viên dinh dưỡng và yêu cầu sự giúp đỡ của nhân viên đó để người bệnh được chăm sóc đầy đủ hơn. - Quy trình điều dưỡng: Hiện nay quy trình điều dưỡng được sử dụng rộng rãi trong các trường điều dưỡng để đào tạo và thực hành trong các bệnh viện. [28] 6 Nhận Chẩn Lập kế Thực Đánh giá định đoán ĐD hoạch hiện chăm sóc Sơ đồ quy trình điều dưỡng Quy trình điều dưỡng là phương pháp khoa học được áp dụng trong lĩnh vực điều dưỡng để thực hiện chăm sóc người bệnh có hệ thống đảm bảo tính liên tục an toàn và hiệu quả bao gồm: nhận định, chẩn đoán điều dưỡng, lập kế hoạch thực hiện, và đánh giá kết quả chăm sóc điều dưỡng. - Chức năng phối hợp là phối hợp với bác sĩ trong việc CSNB, phối hợp thực hiện các thủ thuật, thực hiện theo dõi và CSNB cùng bác sĩ hoàn thành nhiệm vụ khám chữa bệnh để người bệnh sớm ra viện.
[28] [29] - Chuẩn bị đủ, đúng và kịp thời các phương tiện, dụng cụ, thuốc, hồ sơ bệnh án phục vụ cho công tác khám bệnh, cấp cứu và điều trị người bệnh. Bảo quản thuốc và tài sản được phân công quản lý. - Tổ chức thực hiện tư vấn giáo dục sức khoẻ và công tác giữ gìn trật tự, vệ sinh, phòng dịch bệnh. Vai trò của điều dưỡng: - Vai trò thực hành: điều dưỡng viên thực hành thông qua qui trình điều dưỡng như: nhận định người bệnh, chẩn đoán điều dưỡng, lập kế hoạch chăm sóc, thực hiện chăm sóc theo kế hoạch và đánh giá người bệnh sau khi thực hiện chăm sóc.
- Vai trò lãnh đạo: ĐDV sử dụng kỹ năng lãnh đạo trong nhiều hoàn cảnh khi thực hiện nhiệm vụ. Tại bệnh viện ĐDV chủ động giúp đỡ người bệnh để đáp ứng các nhu cầu khi họ yêu cầu hoặc thực hiện các công việc chăm sóc điều trị cùng bác sĩ cho người bệnh. Nhiều khi người bệnh cản trở việc thực hiện ĐDV cần phát huy vai trò lãnh đạo bằng cách thuyết phục giải thích để họ yên tâm trong quá trình điều trị mau chóng khỏi bệnh. 7 - Vai trò nghiên cứu: điều dưỡng góp phần tạo cơ sở khoa học cho nghề điều dưỡng thông qua các công trình nghiên cứu để xác định các kết quả của chăm sóc điều dưỡng và mang lại các bằng chứng khoa học thực tiễn từ đó rút ra kinh nghiệm và cải thiện chất lượng chăm sóc.
- Vai trò chăm sóc: chăm sóc là mối quan hệ giữa người với người, mục tiêu cơ bản của người điều dưỡng là thúc đẩy sự giao tiếp hỗ trợ người bệnh bằng hành động và bằng thái độ biểu hiện sự quan tâm đến lợi ích của người bệnh và chấp nhận sự chăm sóc người bệnh là chăm sóc một con người. Các máy móc và kỹ thuật không thể thay thế được sự chăm sóc của người điều dưỡng, các thiết bị này không tác động tới cảm xúc và điều chỉnh hành động cho thích ứng với những nhu cầu đa dạng của mỗi cá thể. Người bệnh thường rất hoang mang và lo sợ về bệnh tật của mình do đó những tác động về tâm lý và hành động của người điều dưỡng rất có ý nghĩa đến sự hồi phục sức khỏe của người bệnh và giúp họ yên tâm tin tưởng trong điều trị. Tại Singapore cho rằng người bệnh là khách hàng và điều dưỡng phải thể hiện đúng vai trò chuyên nghiệp khi phục vụ khách hàng để đảm bảo an toàn trong sự tôn trọng sự sống của con người, nhân phẩm và chăm sóc khách hàng [47].
Tại Australia cho rằng để thực hiện kế hoạch chăm sóc điều dưỡng phải ưu tiên các dịch vụ chăm sóc điều dưỡng nhằm giải quyết các vấn đề ngay lập tức các nhu cầu của người bệnh [46] - Người truyền đạt thông tin: Thông tin có hiệu quả là một yếu tố thiết yếu của mọi nghề phục vụ trong đó có nghề điều dưỡng. Người điều dưỡng thông tin với đồng nghiệp và các thành viên khác trong kế hoạch chăm sóc cho mỗi người bệnh. Mỗi khi thực hiện một can thiệp về chăm sóc điều dưỡng ghi chép vào hồ sơ bệnh án những nhận xét và những thủ thuật đã được thực hiện cũng như mọi đáp ứng của người bệnh. Người điều dưỡng thực hiện giao tiếp bằng cả lời và ngôn ngữ viết mỗi khi giao ban ca, mỗi khi chuyển người bệnh đến các khoa khác, khi người bệnh ra viện hay chuyển tới một cơ sở khám bệnh khác…Đây là loại giao tiếp đặc biệt đòi hỏi thông tin phải chính xác rõ ràng và phù hợp.
8 - Người tư vấn: Tư vấn là quá trình giúp đỡ người bệnh để nhận biết và đương đầu với những Stress về tâm lý hoặc những vấn đề xã hội để cải thiện các mối quan hệ giữa người và người. Tư vấn liên quan đến sự hỗ trợ về tình cảm, tri thức và tâm lý, tư vấn có thể thực hiện cho một cá thể hay một nhóm người. Người điều dưỡng tập trung giúp cho người bệnh phát triển về thái độ tình cảm và hành vi, người điều dưỡng khuyến khích người bệnh tìm kiếm các hành vi thay thế giúp họ xây dựng ý thức tự kiểm soát. Tư vấn đòi hỏi kỹ năng giao tiếp chữa bệnh, người điều dưỡng phải có kỹ năng phân tích tình hình, tổng hợp thông tin và đánh giá quá trình thay đổi bệnh tật của người bệnh, phải thể hiện sự quan tâm đến lợi ích của người bệnh, phải có sáng tạo và linh hoạt khi tiếp xúc với người bệnh.
- Bảo vệ quyền lợi của người bệnh: Phải giữ bí mật thông tin người bệnh, chỉ được công bố khi người bệnh đồng ý, không kỳ thị, phân biệt đối xử hoặc ép buộc trong khám chữa bệnh, tôn trọng người bệnh về tuổi tác, giới tính, dân tộc, tín ngưỡng. Người điều dưỡng cung cấp các thông tin, tư vấn đầy đủ về tình trạng rủi ro, kết quả có thể xảy ra để người bệnh lựa chọn phương pháp chẩn đoán và điều trị. Chăm sóc người bệnh của điều dưỡng trong bệnh viện: Chăm sóc người bệnh là nhiệm vụ của điều dưỡng tại các bệnh viện, hoạt động chăm sóc người bệnh do điều dưỡng viên thực hiện, người bệnh là trung tâm của chăm sóc nên phải được chăm sóc toàn diện và liên tục bảo đảm chất lượng và an toàn cho người bệnh. Các can thiệp điều dưỡng phải dựa trên cơ sở yêu cầu chuyên môn và sự đánh giá nhu cầu của mỗi người bệnh để được chăm sóc phục vụ.