ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lí do chọn đề tài Một trong những điểm mới và cũng là xu thế chung của chƣơng trình giáo dục phổ thông nhiều nƣớc trên thế giới từ đầu thế kỉ XXI đến nay là chuyển từ dạy học cung cấp nội dung sang dạy học định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học. Với Việt Nam đây là yêu cầu mang tính đột phá của công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện. Giáo dục phổ thông nƣớc ta đang thực hiện bƣớc chuyển từ chƣơng trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của ngƣời học, từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học đƣợc cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng những kiến thức đã biết và hiểu vào thực hành, liên hệ và ứng dụng vào các tình huống của đời sống.
Để đảm bảo đƣợc điều đó, nhất định phải chuyển từ phƣơng pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất cho học sinh nhằm nâng cao chất lƣợng của các hoạt động dạy học. Việc đổi mới phƣơng pháp dạy học, kĩ thuật dạy học hiện nay nhằm theo hƣớng phát huy tính tích cực và chủ động sáng tạo của học sinh, khuyến khích các em suy nghĩ nhiều hơn, làm việc nhiều hơn. Dạy học phát triển năng lực vẫn coi trọng nội dung kiến thức tuy nhiên chỉ mình nội dung kiến thức chƣa đủ; cần thay đổi cách dạy và cách học theo hƣớng học sinh chủ động tham gia kiến tạo nội dung kiến thức, vận dụng tri thức vào trong cuộc sống và hình thành phƣơng pháp tự học suốt đời. Đồng thời phải tác động đến tâm tƣ tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh.
Muốn vậy ngƣời giáo viên phải linh hoạt trong việc tổ chức các hoạt động dạy học, sử dụng tích hợp các phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học tích cực, đem lại hiệu quả dạy học cao nhất nhằm tạo khả năng nhận biết và giải quyết vấn đề cho học sinh; vận dụng tri thức trong giải quyết các tình huống cuộc sống và thực tiễn. Trong chƣơng trình trung học phổ thông, môn Công nghệ công nghiệp là bộ môn khoa học trang bị cho học sinh hệ thống kiến thức cốt lõi về hiểu biết kĩ thuật, công nghệ. Nó vừa mang tính lý thuyết vừa mang tính thực tiễn Với mong muốn hƣớng tới phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh; để có đƣợc giờ dạy Công nghệ công nghiệp đạt hiệu quả hơn, ngƣời giáo viên cần phải thay đổi phƣơng pháp dạy học; giúp cho học sinh có những hiểu biết, kĩ năng cốt lõi về kĩ thuật, công nghệ; những tri thức và kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp cho bản thân thì giáo viên phải thƣờng xuyên đổi mới phƣơng pháp dạy học và các hình thức tổ chức các hoạt động dạy học. Thấy đƣợc sự cần thiết khi dạy học, tôi tiến hành thực hiện đề tài “Vận dụng một số phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực vào dạy học Công nghệ 11, 12 nhằm phát triển năng lực học sinh”, nhằm nâng cao chất lƣợng dạy và học môn 1 skkn Công Nghệ công nghiệp, đáp ứng đƣợc mục tiêu đổi mới phƣơng pháp dạy học hiện nay.
Mục đích nghiên cứu Đề tài nhằm vận dụng một số phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học tích cực để nâng cao chất lƣợng, hiệu quả giảng dạy và giáo dục học sinh: Hình thành và phát triển một số phẩm chất và năng lực cho học sinh trong quá trình dạy học. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu Các phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học tích cực phù hợp với từng nội dung bài học ở chƣơng trình Công nghệ 11,12. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu về vận dụng một số phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học tích cực vào dạy học môn Công nghệ 11,12. Tính mới, đóng góp của đề tài - Đề tài này có thể chƣa ai đề cập đến hoặc đã đề cập tới nhƣng chƣa đầy đủ.
- Đề tài xây dựng cho giáo viên kĩ năng vận dụng một số phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học tích cực sao cho phù hợp với nội dung bài học, đối tƣợng học sinh, điều kiện dạy học góp phần phát huy năng lực tƣ duy sáng tạo, trí tƣởng tƣợng cho học sinh, đem đến cho các em niềm yêu thích môn Công nghệ công nghiệp. - Khai thác có hiệu quả phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học tích cực trong tiến trình dạy học, góp phần làm phong phú thêm phƣơng pháp tổ chức các hoạt động dạy học môn Công nghệ công nghiệp. - Thúc đẩy giáo dục STEM. - Nhằm phát triển phẩm chất, năng lực vận dụng tri thức trong giải quyết các tình huống cuộc sống và thực tiễn.
- Mục tiêu cuối cùng là tạo năng lực cần có để sống tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn, đáp ứng đƣợc những yêu cầu của xã hội đang thay đổi từng ngày. 2 skkn PHẦN 2: NỘI DUNG I. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƢƠNG PHÁP, KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC 1. Lý luận chung về phƣơng pháp dạy học tích cực Định hƣớng, đổi mới chƣơng trình giáo dục phổ thông là chuyển từ chƣơng trình định hƣớng nội dung dạy học sang chƣơng trình định hƣớng năng lực.
Theo định hƣớng đổi mới giáo dục phát triển năng lực học sinh, thì giáo dục không chỉ đạt đƣợc mục tiêu về kiến thức, mà còn phát huy đƣợc các năng lực cho học sinh. Một trong những năng lực cần phải hình thành và phát triển cho học sinh đó là năng lực giải quyết vấn đề. Đổi mới phƣơng pháp dạy học nói chung, phƣơng pháp lên lớp nói riêng là việc làm quan trọng, nhằm đáp ứng nhu cầu của đổi mới chƣơng trình và sách giáo khoa hiện hành, đồng thời từng bƣớc nâng cao chất lƣợng dạy và học. Để làm đƣợc điều đó mỗi ngƣời giáo viên cần phải tìm tòi, sáng tạo trong từng hoạt động dạy học.
Phƣơng pháp dạy học tích cực là phƣơng pháp dạy học đƣợc ngƣời dạy lựa chọn nhằm phát huy tối đa tính tích cực nhận thức của ngƣời học nhằm tạo ra hiệu quả cao nhất của quá trình dạy học. Dạy học tích cực lấy học trò làm trung tâm, là nhấn mạnh hoạt động học và vai trò của học trò trong quá trình dạy học, khác với cách tiếp cận truyền thống lâu nay là nhấn mạnh hoạt động dạy và vai trò của giáo viên. Quá trình dạy học tích cực là một quá trình thực hành nhiều lần. Để ngƣời học có thể nhớ lâu, hiểu sâu và có kỹ năng vận dụng chúng vào các tình huống thực tiễn thì quá trình dạy học tích cực cần tạo ra cho ngƣời học nhiều cơ hội thực hành, lặp đi, lặp lại những gì đang đƣợc học.
Việc thực hành nhiều lần không chỉ giới hạn trong một vài tiết học riêng lẻ hay vào cuối mỗi bài học, mỗi chƣơng… mà nó là một quá trình thƣờng xuyên, liên tục trong dạy học tích cực. Kĩ thuật dạy học tích cực Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của giáo viên trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Các kĩ thuật dạy học chƣa phải là các phƣơng pháp độc lập mà là những thành phần của phƣơng pháp dạy học. Các kĩ thuật dạy học tích cực là những kĩ thuật dạy học có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình dạy học, kích thích tƣ duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của học sinh.
Để có phƣơng pháp dạy học tích cực chúng ta có thể sử dụng các kĩ thuật dạy học hiện đại. Kĩ thuật dạy học là biện pháp, cách thức tiến hành các hoạt động dạy học dựa vào các phƣơng tiện, thiết bị nhằm đảm bảo chất lƣợng và hiệu quả giảng dạy. Kĩ thuật dạy học là đơn vị nhỏ nhất của phƣơng pháp dạy học. Trong mỗi 3 skkn phƣơng pháp dạy học có nhiều kỹ thuật dạy học khác nhau, kĩ thuật dạy học khác với phƣơng pháp dạy học.
Tuy nhiên, vì đều là cách thức hành động của giáo viên và học sinh, nên kĩ thuật dạy học và phƣơng pháp dạy học có những điểm tƣơng tự nhau, khó phân biệt rõ ràng. Kĩ thuật dạy học tích cực là những kĩ thuật dạy học có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình dạy học, kích thích tƣ duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của học sinh. Năng lực sử dụng các kĩ thuật dạy học khác nhau phụ thuộc vào trình độ chuyên môn của từng giáo viên, và nó đƣợc đánh giá là một tiêu chí quan trong trong công cuộc đổi mới phƣơng pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay. Cơ sở thực tiễn Trong những năm qua, hoạt động đổi mới phƣơng pháp dạy học đang đƣợc yêu cầu thực hiện, thu đƣợc những kết quả bƣớc đầu nhƣ: đối với công tác quản lí, đã ban hành một loạt các công văn hƣớng dẫn, chỉ thị, nghị quyết định hƣớng cho việc đổi mới phƣơng pháp, tăng cƣờng cơ sở vật chất và thiết bị dạy học.
Đối với giáo viên Đối với giáo viên, đông đảo giáo viên có nhận thức đúng đắn về đổi mới phƣơng pháp dạy học. Nhiều giáo viên đã xác định rõ sự cần thiết và có mong muốn, đã cố gắng thực hiện đổi mới phƣơng pháp dạy học. Tuy vậy, bên cạnh những kết quả bƣớc đầu đã đạt đƣợc, việc đổi mới phƣơng pháp dạy học ở nhà trƣờng THPT vẫn còn nhiều hạn chế. Là một ngƣời giáo viên đang trực tiếp giảng dạy tôi nhận thấy rằng: - Hoạt động đổi mới phƣơng pháp dạy học, còn nặng về lí thuyết, mới chỉ chủ yếu thông qua kêu gọi đổi mới, tập huấn nghiệp vụ.
nếu có thì mới thể hiện ở một số tiết thao giảng, dự giờ là rõ nét. Nhiều giáo viên chƣa thực sự thông hiểu và nghiệp vụ triển khai kĩ thuật còn lúng túng (các bƣớc triển khai, câu hỏi, thời gian.) hoặc do dự sợ không hoàn thành giờ dạy nhƣ kế hoạch bài dạy. Có giáo viên còn chậm đổi mới phƣơng pháp, chƣa tâm huyết với nghề nghiệp. - Cách nhận xét, đánh giá giờ dạy của các đồng nghiệp còn hay nặng về hình thức.
- Việc soạn, giảng theo hƣớng đổi mới đối với giáo viên còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhƣ cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, sự tích cực, chủ động của học sinh. nên chƣa tạo đƣợc sự nhất trí, đồng thuận, chuẩn mực trong nhận xét, đánh giá. - Điều kiện cơ sở vật chất phần lớn trong các nhà trƣờng chƣa phù hợp để triển khai kĩ thuật. Đối với học sinh - Học sinh phần lớn chƣa đƣợc làm quen hoặc có thì rất ít với kĩ thuật mới.