CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Lịch sử nghiên cứu 1. Lịch sử nghiên cứu trong nước Vấn đề phát huy tính tích cực của người học đã được đặt ra trong ngành giáo dục nước ta từ thập niên 60 của thế kỉ trước. Thời kỳ này, trong các trường sư phạm có khẩu hiệu: “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo”.
Và hiện nay, phát huy tính tích cực vẫn là một trong các phương hướng cải cách, đổi mới giáo dục và được thực hiện ngay ở bậc giáo dục THPT nhằm đào tạo ra thế hệ trẻ mới năng động, sáng tạo, khả năng tự học, tự đánh giá, biết cách cộng tác với mọi người và có nhân cách tốt để làm chủ đất nước [5]. Đã có nhiều tác giả nghiên cứu và viết về các hoạt động dạy học tích cực như Nguyễn Lăng Bình[3], Đỗ Đức Thái[15], Nguyễn Văn Cường[5]…. và một số luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ gần đây như: - Tích cực hóa hoạt động nhận thức cho HS miền núi tỉnh Thanh Hóa - Lê Như Xuyên - ĐHSP, 1997 - Luận văn thạc sĩ.[24] - Sử dụng hoạt động dạy học tích cực và các phương tiện kĩ thuật dạy học để nâng cao chất lượng bài lên lớp toán học ở các trường THPT Hà Nội - Trần Thị Thu Huệ - ĐHSPHN, 2002 - Luận văn thạc sĩ.[10] - Nghiên cứu các biện pháp nâng cao chất lượng bài học ở các trường THPT - Lê Trọng Tín - ĐHSPHN, 2002 - Luận án tiến sĩ.[18] - Xây dựng hệ thống bài tập nâng cao về chuyên đề Hàm số nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong dạy học ở các trường THPT - Nguyễn Thị Hà - ĐHSPHN, 2005 - Luận văn thạc sĩ.[9] - Thiết kế và thực hiện bài giảng toán học lớp 10 sách cơ bản theo hướng dạy học tích cực - Nguyễn Hoàng Uyên - ĐHSPHCM, 2008 - Luận văn thạc sĩ.[23] Tóm lại, việc nghiên cứu về dạy học tích cực, về thiết kế bài giảng theo hướng dạy học tích cực đã và đang thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có tác giả nào nghiên cứu kĩ về vấn đề thiết kế bài giảng chương Mệnh đề và Tập hợp theo hướng dạy học tích cực.
Lịch sử nghiên cứu ở nước ngoài Các hoạt động dạy học tích cực ngày nay đã và đang được sử dụng khá phổ biến, được coi như những công cụ hữu ích để thực hiện các hoạt động dạy học, đi đến những mục tiêu dạy học nhất định. Đầu thế kỉ XX, trên cơ sở các học thuyết tâm lý giáo dục của J. Vugotxki và các nhà sư phạm Mỹ đã xây dựng lí luận cho các hoạt động dạy học tích cực. Các hoạt động dạy học tích cực được đã được áp dụng cho HS ở mọi lứa tuổi với hầu hết các môn học và trong những môi trường học tập đa dạng.
Các tác giả này cho rằng, mọi hoạt động dạy học đều cần tạo ra hứng thú học tập, làm tiền đề cho HS phát triển khả năng tự khám phá, chiếm lĩnh kiến thức và đều phải mang đến chuyển biến cho cuộc sống của HS. John Dewey đã nhấn mạnh rằng thực tiễn quan trọng hơn lí thuyết, và HS là trung tâm của các hoạt động dạy học, GV chỉ là những người hướng dẫn, hỗ trợ HS trên con đường tiếp thu kiến thức. Với những quan điểm này, ông đã tiến hành những thử nghiệm đầu tiên cho việc dạy học sử dụng các hoạt động dạy học tích cực tại trường Đại học bang Chicago nước Mĩ và ông đã rút ra nhận định chắc chắn rằng: “Tất cả HS, để học tập phải tích cực và được làm một điều gì đó, tất cả HS phải được học cách suy nghĩ và giải quyết vấn đề, tất cả HS phải học cách hợp tác với người khác để chuẩn bị cho cuộc sống ngoài xã hội”.[25] Năm 1918, nhà tâm lí học William H. Kilpatric và các nhà nghiên cứu của trường đại học ở Columbia qua các giờ học, hội nghị và tác phẩm đã có những đóng góp lớn cho dạy học sử dụng các hoạt động dạy học tích cực.
Cũng vào thời điểm này ở Bắc Mỹ, ở Châu Âu, dạy học sử dụng các hoạt động dạy học tích cực đã tạo nên một chuyển động xã hội - giáo dục với thay đổi mạnh mẽ trong dạy học nhà trường được thể hiện qua sự thay đổi phương pháp học tập với sự tham gia một cách có ý thức nhất, tích cực nhất của HS vào việc tiếp thu tri thức. Ngày nay, dạy học sử dụng các hoạt động dạy học tích cực càng được phát triển hơn với một định hướng quan trong là sử dụng chúng như các phương pháp nhằm phát triển năng lực, phẩm chất của HS một cách toàn diện. Tổng quan về các hoạt động dạy học tích cực 1. Các hoạt động dạy học tích cực 1.
Khái niệm các hoạt động dạy học tích cực Hoạt động dạy học tích cực là hoạt động dạy học mà giáo viên sẽ không đưa ra kết luận cuối cùng mà thay vào đó là việc đưa ra những gợi ý mang tính gợi mở vấn đề để cùng học sinh thảo luận, tìm ra kết quả cuối cùng.[3] Hoạt động này tập trung vào việc sử dụng tư duy sáng tạo, chủ động, tích cực của học sinh làm nền tảng và giáo viên chỉ là người hướng dẫn và gợi mở vấn đề. Để có thể áp dụng hoạt động dạy học tích cực vào dạy học đòi hỏi giáo viên phải là người có chuyên môn, kiến thức sâu cùng sự bản lĩnh, nhiệt thành và hoạt động hết mình trong công việc. Cách tiến hành các hoạt động dạy học tích cực * Dạy học thông qua các hoạt động của học sinh Điều này nghĩa là trong các buổi học thì học sinh là những đối tượng chính để giáo viên khai phá kiến thức. Bởi vậy, giáo viên cần phải có những cách thức gợi ý vấn đề ở một mức độ nhất định có thể tác động được đến tư duy của học sinh và thúc đẩy, khuyến khích học sinh cùng nhau bàn luận, tìm tòi để giải quyết vấn đề đó.
* Tập trung vào hoạt động tự học Nếu các giáo viên chủ động áp dụng hoạt động dạy học tích cực đồng nghĩa với việc giáo viên phải loại bỏ hoàn toàn suy nghĩ về phương thức dạy truyền thống như chỉ tay, đọc - chép .Với hoạt động dạy học tích cực, giáo viên sẽ tập trung vào các cách thức rèn luyện để học viên tự học, tự suy nghĩ tìm tòi ra hoạt động học tập tốt nhất và phù hợp với bản thân nhất. Tuy nhiên, những kiến thức mới sẽ được giáo viên kiểm định trước và đảm bảo về độ chuẩn xác. * Khuyến khích hoạt động học nhóm, tập thể. Áp dụng hoạt động dạy học tích cực, giáo viên cần biết cách phân chia các nhóm, các đội để các em có thể phối hợp, trao đổi với nhau và tìm ra phương thức học tập tốt nhất.
* Tổng hợp lại các kiến thức đã học 7 Cuối mỗi buổi học, các giáo viên sẽ cùng học sinh tổng hợp lại những kiến thức trong suốt buổi học, đồng thời giải đáp các vấn đề mà học sinh còn thắc mắc, khó hiểu, cùng trao đổi và chốt lại toàn bộ kiến thức trong một buổi học. Một số những hoạt động dạy học tích cực Theo “Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông”[16], nhóm tác giả Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội đã tổng hợp các hoạt động dạy học tích cực theo định hướng phát triển toàn diện năng lực của HS , đã tổng kết lại một số hoạt động nổi bật như sau: * Hoạt động dạy học theo nhóm Đây là hoạt động dạy học tích cực được đánh giá cao hiện nay. Với hoạt động này, các giáo viên có thể giúp các em phát huy tích cực khả năng sáng tạo, làm việc nhóm, giao tiếp của bản thân. Cách thức thực hiện: - Giáo viên giới thiệu về chủ đề - Xác định nhiệm vụ chung và phân chia các nhóm - Các học viên thực hiện thảo luận, làm việc nhóm - Báo cáo kết quả làm việc cho giáo viên - Giáo viên đánh giá kết quả làm việc nhóm Kỹ thuật phân chia nhóm: các giáo viên có thể chia nhóm dựa vào thứ tự điểm danh, dựa theo hình ghép, dựa theo sở thích chung của học sinh hoặc dựa vào tháng sinh của các em để tạo nhóm với nhau.
* Nghiên cứu các trường hợp điển hình Đây cũng là một trong những hoạt động dạy học tích cực được áp dụng phổ biến hiện nay. Với hoạt động này, các giáo viên sẽ dùng những câu chuyện có thật hoặc hư cấu để chứng minh cho một vấn đề nào đó giúp các em học sinh dễ tưởng tượng, hình dung và hiểu vấn đề. Hoạt động này có thể được thực hiện bằng cách sử dụng văn bản, các đoạn ghi âm, clip, video … Các thức thực hiện: - Học sinh sẽ cùng nghe hoặc xem về một trường hợp điển hình nào đó 8 - Suy ngẫm về câu chuyện đó - Tiến hành trao đổi dưới sự hướng dẫn của giáo viên * Hoạt động giải quyết vấn đề Đây là hoạt động dạy học tích cực mới nhằm kích thích khả năng chủ động giải quyết vấn đề của học sinh. Để áp dụng hoạt động này, các giáo viên sẽ đưa ra các vấn đề nhận thức có sự mâu thuẫn giữa những vấn đề đã biết và chưa biết để hướng học sinh tìm cách giải quyết dựa vào đó.
Cách thức thực hiện - Xác định vấn đề cần giải quyết - Tìm kiếm các dữ liệu, thông tin liên quan đến vấn đề - Liệt kê các biện pháp có thể giải quyết vấn đề - Phân tích và đánh giá hiệu quả của từng biện pháp - Chọn biết pháp tối ưu nhất và thực hiện biện pháp đó - Rút kinh nghiệm khi giải quyết vấn đề khác * Hoạt động dạy học bằng trò chơi Đây là hoạt động dạy học tích cực mà giáo viên sẽ tổ chức cho các em học sinh tìm hiểu về vấn đề nào đó thông qua việc tiến hành các trò chơi phù hợp. Cách thức thực hiện - Giáo viên phổ biến về trò chơi gồm tên, nội dung và quy tắc trò chơi - Các học viên tiến hành chơi thử - Đánh giá và thảo luận để nêu ra ý nghĩa, bài học rút ra sau khi kết thúc trò chơi. * Hoạt động dạy học dự án Đây là hoạt động dạy học tích cực yêu cầu học sinh phải thực hiện một nhiệm vụ học tập gắn liền với thực tiễn và có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành.