phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, khóa luận gồm có 2 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phim trong dạy học Lịch sử nhằm phát triển TDPB cho HS ở trƣờng THPT. Chƣơng 2: Một số biện pháp sử dụng phim lich sử trong dạy học Lịch sử nhằm phát triển TDPB cho HS (Phần LSVN - lớp 12 - chƣơng trình chuẩn). Khóa luận giáo dục học 6 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHIM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ NHẰM PHÁT TRIỂN TƢ DUY PHẢN BIỆN CHO HS Ở TRƢỜNG THPT 1. Một số khái niệm cơ bản 1.1 Phim trong dạy học Lịch sử 1.
Khái niệm Lịch sử“là những gì đã xảy ra trong quá khứ, HS không thể trực tiếp quan sát đƣợc. Bởi vậy việc nhận thức LS là tƣơng đối khó khăn. Tuy nhiên HS có thể hình tiếp cận đƣợc quá khứ thông qua những phƣơng tiện dạy học, có thể kể đến các đoạn phim LS.” “Phim là nhiều ảnh được đặt lên trên một màn ảnh, nhằm tạo ra ảo giác về chuyển động. Đây là một hình thức giải trí phổ biến, cho phép con người đưa mình vào thế giới ảo trong một khoảng thời gian ngắn.
Người ta tạo ra phim bằng cách ghi hình con người và vật thể bằng máy quay, hoặc tạo ra hình ảnh bằng các kỹ thuật hoạt họa. Những nhân tố thị giác mang đến cho phim sức mạnh truyền thông Khóa luận giáo dục học to lớn, có thể tác động trực tiếp và nhanh chóng tới suy nghĩ, tình cảm của người xem.200] “Phim LS là những bộ phim được xây dựng dựa trên hình ảnh hoặc những thước phim ghi lại diễn biến sự kiện LS tại thời điểm mà sự kiện đó diễn ra nhằm tái hiện lại một cách sinh động, chân thực các sự kiện LS đã diễn ra.162] Ví dụ:“Khi xem bộ phim “Cuộc tiến công chiến lược Đông Xuân 1953 – 1954 và chiến dịch Điện Biên Phủ”, ngƣời xem có thể cảm nhận sự chuẩn bị kỹ lƣỡng của ta trƣớc khi đối đầu trong cuộc quyết chiến với Pháp và tính ác liệt của cuộc chiến. Phân loại “Phim tài liệu là một thuật ngữ trong điện ảnh để chỉ thể loại phim khai thác mọi khía cạnh trong đời sống ở góc độ chân thực và tự nhiên nhất, ghi lại sự kiện, hiện tượng LS tại thời điểm nó diễn ra hoặc phim được xây dựng dựa trên các tư liệu được lưu giữ lại (hình ảnh, thước phim…) với mục đích tái hiện lại sự kiện, hiện tượng LS đã xảy ra.26] Về ưu điểm: Phim tài liệu LS có những ƣu điểm nhất định mà không một loại 7 phim nào có thể so sánh đƣợc, đó là: Phim tài liệu LS có giá trị phản ánh những góc cạnh khác nhau của LS, đảm bảo đƣợc tính chân thực của sự kiện, hiện tƣợng LS đã diễn ra. Phim tài liệu LS đảm bảo đƣợc tính khách quan do các phim tài liệu LS đƣợc thu lại trực tiếp trên thực tế xã hội và bối cảnh LS, ít mang dấu ấn cá nhân của đạo diễn.
Các phim tài liệu LS chủ yếu nói về các nhân vật, sự kiện LS. Vì vậy sử dụng phim tài liệu LS trong dạy học giúp dễ dàng tạo biểu tƣợng LS cho HS. Về nhược điểm:“Bên cạnh những ƣu điểm nhƣ trên, phim tài liệu LS còn có những hạn chế nhất định đối với quá trình vận dụng, áp dụng vào bài dạy và học LS của GV và HS. Các phim tài liệu LS đều ra đời cách đây hàng chục năm, phần lớn là phim đen trắng lại trải qua suốt thời kỳ kéo dài trong 2 cuộc kháng chiến cứu quốc với điều kiện bảo quản, lƣu trữ của nƣớc ta còn nhiều hạn chế vì vậy chất lƣợng của các phim tài liệu LS có thể sử dụng trong dạy học LS là không cao, làm giảm hứng thú học tập của HS.” Khóa luận Nội dung của“các giáo phim tài liệu dục LS đôi khi không thểhọc hiện hết đƣợc ý đồ của GV trong giờ dạy.
Thời lƣợng của các bộ phim có thể quá dài hoặc quá ngắn, gây khó khăn trong việc sắp xếp và phân bổ thời gian sử dụng phim trên lớp cho tiết dạy.” “Phim điện ảnh là những bộ phim khi được sản xuất ra sẽ được chiếu tại rạp trước tiên, trên những màn ảnh khổng lồ. Đôi khi cũng có những bộ phim điện ảnh được phát hành dưới dạng DVD mà không chiếu rạp. Các phim điện ảnh cũng có thể là một phần hoặc nhiều phần (các phần có thể liên quan với nhau hoặc không). Phim điện ảnh gồm nhiều thể loại, như: phim hoạt hình, phim truyện, phim thực nghiệm, phim ca nhạc,…” [16, tr.121] Phim điện ảnh LS là những bộ phim dùng tƣ liệu LS, hình ảnh, diễn xuất của các diễn viên trong bối cảnh LS đƣợc dàn dựng theo chủ quan của đạo diễn để làm nổi bật tƣ tƣởng của bộ phim.
Về ưu điểm: Phim điện ảnh LS có những ƣu điểm nhất định sau Đa số chất lƣợng các phim điện ảnh LS hiện nay là khá đảm bảo trong việc sử dụng vào giờ dạy học trên lớp. Thậm chí, ngày càng có nhiều bộ phim điện ảnh 8 LS đƣợc ra đời, khai thác nhiều khía cạnh của các sự kiện LS đã diễn ravới góc nhìn chân thực, sống động. Nội dung của các phim điện ảnh LS đa dạng, phù hợp với mục đích và ý đồ sử dụng của GV trong giờ dạy học. Cùng nói về một nội dung LS, thời lƣợng của các bộ phim điện ảnh LS trên các kênh thông tin rất phong phú, GV có thể dễ dàng lựa chọn đoạn phim điện ảnh LS phù hợp với nội dung cần dạy trong bài.
Về nhược điểm: Bên cạnh những ƣu điểm kể trên, phim điện ảnh LS cũng có những hạn chế nhất định nhƣ: Phim điện ảnh LS không thể hiện hết đƣợc tính chân thực của nó do phim điện ảnh LS chỉ đƣợc tái tạo lại nhờ một phần tƣ liệu, hình ảnh từ phim tài liệu LS gốc. Phim điện ảnh LS mang tính chủ quan của đạo diễn – ngƣời xây dựng nên bộ phim. Do đó, phim điện ảnh LS mang tính định hƣớng khán giả, định hƣớng dƣ luận theo ý kiến chủ quan mà TÁC GIẢ đƣa ra. Chức năng của phim Khóa Phim có nhữngluận giáo chức năng chủ dục học yếu nhƣ sau: Thứ nhất:“Chức năng thông tấn và báo chí.
Đây là một trong những chức năng quan trọng, có tác động chi phối quá trình xây dựng”nên bộ phim. “Từ đó, mỗi bộ phim đi sâu vào phản ánh một sự kiện, vấn đề hoặc con người cụ thể, với những mối quan hệ biện chứng, diễn biến, tác động qua lại, những xung đột và mâu thuẫn,… trong một thời gian hoặc không gian xác định, từ đó làm nổi bật tư tưởng chủ đề của tác phẩm” [41, tr. Thứ hai:“Chức năng nhận thức và giáo dục. Thông qua những hình ảnh chân thực về sự kiện và con ngƣời, với sự đa dạng trong nó, các bộ phim nói chung đã góp phần phát triển nhận thức cũng nhƣ tƣ duy của ngƣời xem, thậm nó còn góp phần thay đổi hành vi của khán giả.” “Và cuối cùng,“một bộ phim còn có thể nhấn mạnh ý nghĩa xã hội của hiện tượng và sự kiện thông qua việc sử dụng các chi tiết điển hình, kết hợp với âm nhạc, tiếng động, lời bình, các thủ pháp dựng phim…, tác động mạnh mẽ tới người xem, tạo nên một thứ “hiệu ứng dây chuyền”, lan rộng trong xã”hội” [41, tr.
Thứ ba: Chức năng giá trị tƣ liệu LS. Không chỉ miêu tả hiện thực trong quá 9 khứ một cách trung thực và khách quan, các bộ phim còn tác động vào cảm xúc của khán giả bởi những hình ảnh, chi tiết trong phim. Mặt khác,“bản thân mỗi bộ phim tài liệu, chứa đựng những giá trị tƣ liệu về LS, văn hóa và con ngƣời. Điều này là rất quan trọng đối với những gì thuộc về LS, những sự kiện, sự việc đã thuộc quá khứ.
Phim là một dạng đồ dùng trực quan quan trọng, nhận đƣợc sự quan tâm của các nhà giáo dục học nói chung và giáo dục LS nói riêng. Sử dụng phim trong dạy học và dạy học LS làm tăng hứng thú học tập, tập trung đƣợc sự quan sát ở HS. Phim còn là phƣơng tiện thuận lợi cung cấp tƣ liệu, sự kiện trực quan, có hệ thống, vì vậy có khả năng làm sống dậy sự kiện, hiện tƣợng. mà ngoài phim ra sẽ”không có một loại phƣơng tiện nào so sánh đƣợc: “Điện ảnh mở rộng ra rất nhiều những khả năng truyền đạt thông tin khoa học - kĩ thuật cho HS, tăng cường hiệu lực cảm xúc của sự tri giác cái mới, góp phần gắn liền hơn nữa việc dạy học với cuộc sống” [14, tr.
Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng phim LS trong dạy học Sử dụng “phim có vai trò và ý nghĩa rất quan trọng mà không một hình thức, Khóa luận giáo dục học biện pháp dạy học nào có thể thay thế đƣợc trong dạy học”LS. “Phim là phương tiện cần thiết giúp HS hiểu rõ hơn nội dung SGK và bài giảng của GV, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn” [43, tr. Các đoạn phim có khả năng trình bày cụ thể, sinh động các sự kiện trong LS, nhƣ quá khứ đang hiện ra trƣớc mắt ngƣời xem, nối liền quá khứ và hiện tại. Sử dụng phim cho phép GV sử dụng các kênh hình một cách linh hoạt, đúng lúc, đúng chỗ, phù hợp với ý định sƣ phạm của mình; giúp cho hoạt động dạy học của GV đỡ vất vả hơn; đƣa ra đƣợc nhiều thông tin phong phú hơn trong thời gian nhất định; đồng thời giảm bớt thời gian miêu tả, tƣờng thuật mà thay vào đó dành nhiều thời gian cho tƣ duy cá nhân của mỗi HS.
Sử“dụng các đoạn phim sẽ làm nâng cao hiệu quả bài dạy - học LS đồng thời đảm bảo tính khoa học phát huy tính tích cực của HS.” Về mặt kiến thức: Trƣớc hết, việc sử dụng các đoạn phim vào dạy học LS góp phần quan trọng tạo biểu tƣợng LS cho HS. Phim giúp cụ thể hóa kiến thức, tác động vào các giác quan, giúp tạo biểu tƣợng LS chính xác chân thực, tránh đƣợc tình trạng hiện đại hóa LS. Bên cạnh đó, trên cơ sở biểu tƣợng LS, HS không chỉ hiểu những nét khái 10 quát, điển hình bên ngoài mà còn đi sâu vào bản chất của sự kiện, nêu lên đƣợc tính chất đặc trƣng của sự kiện và cũng là cơ sở để HS hình thành nên các khái niệm LS.