Mở đầu mỗi chương, tác giả sử dụng dạng sơ đồ trong đó có dạng sơ đồ thời gian để liệt kê các sự kiện điển hình theo trình tự, nhằm giúp học sinh hiểu sự phát triển tổng thể của các sự kiện như: sơ đồ thời gian tóm tắt tình hình chính trị từ năm 1917 đến năm 1924; sơ đồ các bước kiến quốc trong Cương lĩnh kiến quốc của Tôn; sơ đồ quan hệ Quốc dân Đảng và Đảng cộng sản từ 1919 đến 1949. Với thiết kế ngắn gọn bởi các từ khóa, sinh động với nhiều hình vẽ sinh động. Việc sắp xếp kiến thức dưới dạng sơ đồ để cụ thể hóa kiến thức cơ bản trong mỗi chương hay mỗi bài học cụ thể, học sinh dễ dàng quan sát, ghi nhớ và hiểu rõ bản chất mỗi kiến thức lịch sử. Đây cũng là những gợi ý cho chúng tôi vận dụng dạng sơ đồ để thiết kế và sử dụng sơ đồ sao cho phù hợp với từng loại kiến thức trong mỗi bài học.
[154; tr28, 36, 54] Kế tiếp, cuốn sách giáo khoa Lịch sử của Nhật Bản được biên soạn năm 1998 bởi Godama Gouta, tác giả sử dụng linh hoạt các dạng sơ đồ nhằm cung cấp kiến thức và rèn luyện cho học sinh kĩ năng quan sát, so sánh, đối chiếu, phát triển học sinh năng lực tự học, tự nghiên cứu trong quá trình học tập bộ môn. Một số sơ đồ được tác giả thiết kế khoa học và đảm bảo về thẩm mĩ như: sơ đồ khai thác thực 18 phẩm theo bốn mùa của cư dân thời Jomon; sơ đồ so sánh khu lăng mộ của thiên hoàng. Đặc biệt, ở phần phụ lục của cuốn sách có sử dụng sơ đồ thời gian diễn tả sự thay đổi các đảng phái chính trị qua các thời kì của đất nước. [155; tr5, 17] Những sơ đồ được thiết kế trong cuốn sách không những đảm bảo lượng kiến thức cần chuyển tải tới học sinh mà còn đảm bảo các yêu cầu về hình thức, phù hợp với đối tượng là học sinh phổ thông.
Bộ sách giáo khoa Lịch sử thế giới (dành cho bậc Trung học của Nhật Bản) do Shosuke Murai chủ biên, được nhà xuất bản Shimizu Shosoin ấn hành vào năm 1998. Nhằm giúp học sinh có biểu tượng chân thực những sự kiện lịch sử đã xảy ra trong quá khứ, tác giả sử dụng nhiều sơ đồ minh họa, cụ thể hóa nội dung kiến thức bằng những sơ đồ kết hợp hình vẽ, tranh ảnh như: cách thức sử dụng và nông cụ đồ gỗ thời kỳ Yayoi, sơ đồ danh sách Đảng và nội các từ năm 1885 đến 2000. [156; tr 15] Tiếp cận các nguồn tài liệu trên, chúng tôi nhận thấy có nhiều dạng sơ đồ được sử dụng với nhiều mục đích khác nhau. Tuy nhiên, để khai thác có hiệu quả ưu điểm của sơ đồ khi thiết kế cần kết hợp sơ đồ với các hình ảnh trực quan khác như: hình vẽ, tranh ảnh, màu sắc…Trong quá trình sử dụng cũng cần lưu ý lựa chọn sơ đồ phù hợp với từng nội dung kiến thức và phù hợp với hoạt động sư phạm.
Qua đó, chúng tôi cũng nhận thấy sơ đồ không chỉ có vai trò, ý nghĩa trong việc sắp xếp, mô hình hóa kiến thức theo hệ thống mà còn là phương pháp để tổ chức các hoạt động dạy học nhằm nâng cao hiệu quả bài học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn. Nghiên cứu của tác giả trong nước Để góp phần làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu và ứng dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở Việt Nam, chúng tôi đã tiếp cận nhiều nguồn tài liệu khác nhau, được xuất bản từ những năm 60 của thế kỉ XX đến nay. Cuốn “Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường cấp 2-3” của Phan Ngọc Liên – Trần văn Trị do NXB Giáo dục ấn hành năm 1961, được coi là tài liệu đầu tiên về lí luận và phương pháp dạy học lịch sử đề cập tới các phương pháp dạy học bộ môn, trong đó có sử dụng đồ dùng trực quan. Tập 1 của cuốn sách dành một chương để trình bày về vai trò, ý nghĩa, cách thức sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử.
Tuy nhiên, các tác giả mới chỉ dừng lại ở việc khái quát, chưa đi sâu vào cách thức sử dụng từng loại đồ dùng trực quan, trong đó có sơ đồ. Cuốn sách chính là nền tảng và cơ sở quan trọng gợi ý, định hướng cho các nhà nghiên cứu về phương pháp dạy học lịch sử tiếp tục đi sâu tìm hiểu để bổ sung vào kho tàng lí luận về phương 19 pháp dạy học bộ môn ở trường phổ thông. [73] Tiếp tục nghiên cứu cách thức sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, chúng tôi tiếp cận cuốn “Đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông cấp II” của Phan Ngọc Liên, Phạm Kì Tá do Nxb Giáo dục ấn hành năm 1975. Trong tài liệu này, các tác giả trình bày khái quát về nguyên tắc, ý nghĩa và các loại đồ dùng trực quan, phương pháp sử dụng đồ dùng trong dạy học lịch sử.
Sách đã đưa ra những gợi ý mang tính định hướng về các trường hợp sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông như sử dụng sơ đồ để tổ chức học sinh lĩnh hội kiến thức kết hợp với các phương pháp và phương tiện dạy học khác nhau giúp học sinh hiểu bản chất của sự kiện lịch sử. Cuốn sách được Nxb Giáo dục tái bản có chỉnh sửa vào các năm 1980. Trong tài liệu nhóm tác giả khẳng định ý nghĩa của phương pháp trực quan, việc sử dụng đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch sử, đồ dùng trực quan giúp học sinh hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử và là phương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử. Ngoài ra, đồ dùng trực quan giúp học sinh phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ của học sinh.
Tác giả nhấn mạnh “sử dụng sơ đồ để cụ thể hóa nội dung sự kiện bằng những mô hình, hình học đơn giản, diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị, mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử…”[75; tr158]. Đây là định hướng quan trọng để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Tiếp tục bổ sung, hoàn thiện hệ thống phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông, năm 1999 nhóm tác giả Phan Ngọc Liên – Trần văn Trị (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Nguyễn Hữu Chí, Phan Thế Kim, Phạm Hồng Việt xuất bản cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử”, sách được Nxb Giáo dục tái bản có chỉnh sửa bổ sung năm 2002, 2008, 2009. Nhóm tác giả đã dành nhiều trang trình bày vị trí, ý nghĩa, phương pháp sử dụng từng loại đồ dùng trực quan.
Qua đó, nhóm tác giả cũng đã khẳng định việc sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử như một phương tiện trực quan quan trọng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông. [80] Nhằm đáp ứng những yêu cầu đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học lịch sử 20 ở trường phổ thông, Nguyễn Thị Côi (chủ biên) Trịnh Đình Tùng, Lại Đức Thụ, Trần Đức Minh biên soạn cuốn “Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử” do Nxb Đại học Sư phạm ấn hành năm 1995. Nhóm tác giả trình bày cách thức xây dựng và sử dụng đồ dùng trực quan, trong đó việc sử dụng sơ đồ để cụ thể hóa nội dung một biến cố hay một hiện tượng nhằm giúp học sinh nắm được sự vận động, phát triển của lịch sử. Một số sơ đồ được sử dụng trong các trường hợp: sơ đồ về hình thành nhà nước, sơ đồ cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước.
Cuốn sách giới thiệu ngắn gọn các thao tác, kỹ năng xây dựng và sự dụng các loại đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử, trong đó có sơ đồ. Đây là nguồn tài liệu quan trọng để tác giả tiếp tục bổ sung, hoàn thiện phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử, góp phần làm phong hệ thống lý luận và phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông. [30] Thực hiện Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ hai, khóa VIII (tháng 2-1997) về yêu cầu đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học ở trường phổ thông, năm 1998, nhóm tác giả Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng xuất bản cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THCS”. Tác giả đề xuất nhiều biện pháp sử dụng đồ dùng trực quan nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông.
Tuy nhiên, tác giả nhấn mạnh trong quá trình sử dụng giáo viên nên kết hợp chặt chẽ việc sử dụng đồ dùng trực quan với các phương pháp dạy học khác. Đây là những gợi ý quan trọng để tác giả tiếp tục nghiên cứu, hoàn chỉnh cách thức thiết kế, biện pháp sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông. [79] Năm 2007 Nxb Giáo dục ấn hành cuốn giáo trình “Các hình thức dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở” của Nguyễn Thị Côi. Ở chương III của sách, tác giả trình bày khá đầy đủ về các thiết bị và đồ dùng trực quan trong phòng học lịch sử.
Tài liệu trên là cơ sở để tác giả tiếp tục nghiên cứu nhằm đề xuất cách thức xây dựng và sử dụng từng loại phương tiện trực quan trong đó có sơ đồ qua quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông. [31] Năm 2002 Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội ấn hành giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” của nhóm tác giả Phan Ngọc Liên (chủ biên) Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (2 tập), sách được tái bản nhiều lần có chỉnh sửa bổ sung vào các năm 2009, 2010, 2012, 2014. Cuốn sách là nguồn tài liệu quí giá để giúp giáo viên có những phương pháp dạy học hiệu quả, phù hợp với đặc trưng bộ môn. Sách có 21 một chương trình bày về phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử, đây chính là con đường, biện pháp để thực hiện hệ thống phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông.
Qua đó, nhóm tác giả trình bày vai trò, ý nghĩa, các nhóm đồ dùng trực quan (sơ đồ thuộc nhóm đồ dùng trực quan quy ước).