Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn hoạt động dạy – học gắn với trải nghiệm thực tế. Cơ sở lý luận về hoạt động trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 được phát biểu “là hoạt động giáo dục, dưới sự hướng dẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động khác nhau của đời sống nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình”. Thuyết học tập trải nghiệm ban đầu được đề xuất bởi nhà tâm lý học David Kolb, người đã nêu rõ tầm quan trọng của trải nghiệm đối với quá trình học tập.
Kolb định nghĩa học tập trải nghiệm là “Quá trình mà kiến thức được tạo ra thông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm. Kết quả của kiến thức là từ sự kết hợp của việc nắm bắt và chuyển đổi kinh nghiệm”. Balleux thì khẳng định “chính hoạt động trải nghiệm sáng tạo là chất keo gắn kết nhà trường với cuộc sống”. Nhà giáo dục M.Lindeman thì nhấn mạnh “vai trò của hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hình thức đặt học sinh vào giải quyết các tình huống của thực tiễn ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường”.
Thực tế là tham gia hoạt động các em có cơ hội huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học và lĩnh vực giáo dục khác nhau cùng một lúc để trải nghiệm thực tiễn đời sống gia đình, nhà trường, xã hội, cơ hội khám phá bản thân và thế giới xung quanh, phát triển đời sống tâm hồn phong phú, biết rung cảm trước cái đẹp của thiên nhiên và tình người, có quan niệm sống và ứng xử nhân văn, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối với quê hương đất nước, ý thức về cội nguồn và bản sắc của dân tộc để góp phần giữ gìn, phát triển các giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam. Hoạt động trải nghiệm có những đặc điểm như Hoạt động trải nghiệm Lịch sử hay bất cứ môn học nào cũng tạo cơ hội cho học sinh được trải nghiệm, chiêm nghiệm về kiến thức, kĩ năng, cảm xúc và kinh nghiệm của bản thân. Mặc dù hoạt động trải nghiệm là do giáo viên định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện nhưng mục tiêu là tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi với cấp học. Học qua trải nghiệm giúp người học chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, hiểu biết mới, kĩ 5 skkn năng mới góp phần phát huy ở người học tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai.
Nội dung hoạt động trải nghiệm rất phong phú đa dạng và mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục giá trị sống, giáo dục an toàn giao thông, giáo dục môi trường,… Điều này giúp cho các nội dung giáo dục trở nên thiết thực hơn, kết nối thực tiễn với cuộc sống đáp ứng được nhu cầu hoạt động của học sinh, giúp các em hình thành những phẩm chất và năng lực thích ứng với xã hội hiện đại. Phạm vi tổ chức hoạt động trải nghiệm đa dạng, hình thức tổ chức phong phú là có thể tổ chức tại nhiều địa điểm khác nhau ở trong hoặc ngoài nhà trường như: lớp học, phòng học đa năng, trên sân trường, ở viện bảo tàng, các di tích lịch sử và văn hóa, các danh lam thắng cảnh, cơ sở sản xuất,. hoặc ở các địa điểm khác bên ngoài trường học có liên quan đến chủ đề hoạt động. Các hoạt động được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như trò chơi, hội thi, diễn đàn, rung chuông vàng, tham quan du lịch, học thực địa, sân khấu hóa, thể dục thể thao, câu lạc bộ,.
Mỗi một hình thức hoạt động đều tiềm tàng trong nó những khả năng giáo dục nhất định. Một ý nghĩa không thể phủ nhận là hoạt động trải nghiệm tạo điều kiện cho học sinh học tích cực và hiệu quả: Hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của bản thân học sinh. Hoạt động trải nghiệm đòi hỏi sự tham gia tích cực của học sinh vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động; tạo cơ hội cho các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của chính bản thân, của nhóm mình bạn bè… Từ đó hình thành và phát triển cho các em những giá trị sống và các năng lực cần thiết. Bên cạnh đó hoạt động trải nghiệm giúp học sinh lĩnh hội nhiều kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không thực hiện được.
Cụ thể: Khi lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người và thế giới xung quanh bằng nhiều con đường khác nhau để phát triển nhân cách bản thân mình là mục tiêu quan trọng của hoạt động học tập. Tuy nhiên có những kinh nghiệm chỉ có thể lĩnh hội thông qua trải nghiệm thực tiễn, ví dụ như khi phân biệt mùi vị, cảm thụ âm nhạc, niềm vui sướng hạnh phúc. những điều này chỉ thực sự có được khi học sinh được trải nghiệm với hoạt động ấy. Sự đa dạng trong trải nghiệm sẽ mang lại cho học sinh nhiều vốn sống kinh nghiệm phong phú mà nhà trường không thể cung cấp thông qua các công thức hay định luật, định lý.
Một đặc điểm nữa của hoạt động trải nghiệm là đòi hỏi và có khả năng thu hút sự tham gia, liên kết, phối hợp quan tâm nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: Ban giám hiệu nhà trường, giáo viên nhiều bộ môn, cán bộ Đoàn, cha mẹ học sinh, chính quyền địa phương, các nhà thờ họ, các cơ sở văn hóa, các 6 skkn cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp ở địa phương… Mỗi lực lượng giáo dục có một tiềm năng, một thế mạnh riêng. Do vậy, hoạt động trải nghiệm tạo điều kiện cho học sinh được học tập, giao tiếp rộng rãi với nhiều lực lượng giáo dục; được lĩnh hội các nội dung giáo dục qua nhiều kênh khác nhau. Lợi ích tiếp theo là khi tham gia vào các hoạt động trải nghiệm thực tế, học sinh sẽ tìm ra nhiều phương pháp tiếp cận, những cách giải quyết vấn đề hiệu quả hơn. Học sinh biết phân tích, so sánh và loại bỏ các phương pháp, cách giải quyết vấn đề thiếu tính khả thi.
Trong học tập trải nghiệm, việc loại bỏ những phương pháp, cách thức “sai lầm” trở thành một phần vô cùng giá trị của quá trình học tập. Học sinh học được cách không sợ sai nhưng phải ghi nhớ để không lặp lại những sai lầm đó. Cho nên sai lầm trở thành bài học quý giá cho các em. Như vậy hoạt động trải nghiệm đặc biệt là trải nghiệm thực tế Lịch sử có vai trò quan trọng đối với sự phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh.
Nâng cao nhận thức về hoạt động này là một yêu cầu bức thiết của giáo viên hiện nay nhằm đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông mới. Yêu cầu này đặt ra nhiệm vụ về đổi mới nội dung đào tạo, phương pháp dạy và học trong các nhà sư phạm và ý thức, tâm huyết của mỗi học sinh. Cơ sở lý luận về dạy học Lịch sử gắn với trải nghiệm Theo quy định mới nhất trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể được phê duyệt tháng 12 năm 2018, hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục bắt buộc thực hiện từ lớp 1 đến lớp 12. Nhưng ở mỗi bậc học có nhiệm vụ và phạm vi trải nghiệm khác nhau.
Ở bậc tiểu học, hoạt động này được gọi là hoạt động trải nghiệm, bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông được gọi là hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp. Đối với bộ môn Lịch sử, việc đưa hoạt động trải nghiệm thực tế Lịch sử vào trong chương trình chính là góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nội dung giáo dục với thực tiễn đời sống xã hội, là con đường gắn lý thuyết với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất hợp lý giữa nhận thức về quá khứ và hành động tại thực tiễn. Học tập Lịch sử qua trải nghiệm giúp phát triển ở người học các năng lực và phẩm chất cần thiết để đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại, hướng tới mục tiêu mà UNESCO đã xác định ba trụ cột của giáo dục đó là: Học để biết, học để làm và học để chung sống. Theo mục tiêu chung của Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 là nhằm hình thành và phát triển phẩm chất, nhân cách, các năng lực tâm lý – xã hội chung… để phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình đồng thời giúp các em tích lũy kinh nghiệm riêng, vốn sống riêng làm tiền đề cho mỗi cá nhân nhằm tạo dựng được sự nghiệp và và cuộc sống hạnh phúc, đầy đủ sau này.
Đối với Lịch sử việc dạy – học gắn với trải nghiệm thực tế còn phát triển những năng lực đặc thù Tuy nhiên để có kết quả sau cùng đó thì mục tiêu chương trình cũng nêu rõ mục tiêu cụ thể của từng bậc học. 7 skkn Ở bậc THPT bên cạnh tiếp tục phát triển những thành tựu của giai đoạn trước, hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở bậc học này nhằm phát triển các phẩm chất và năng lực liên quan đến người lao động; phát triển năng lực, hứng thú của các nhân trong lĩnh vực nào đó hoặc năng lực đánh giá nhu cầu xã hội và yêu cầu của các nhà tuyển dụng lao động trong tương lai…, từ đó các em có thể lựa chọn nhóm ngành nghề phù hợp với bản thân. Những năm qua, dạy học trải nghiệm được tổ chức nhưng chưa xây dựng thành hệ thống giáo án như bậc tiểu học và THCS, chưa thường xuyên và cũng chưa có một tài liệu nào hướng dẫn cụ thể cho bậc THPT, chưa xác định được mục tiêu cần đạt, yêu cầu phát triển cho nên không phải giáo viên nào cũng tổ chức thành công hình thức tổ chức dạy học này.