Chương 1: Cơ sở khoa học 1. Cơ sở lí luận Ngày 26 tháng 12 năm 2018 Bộ giáo dục và Đào tạo đã đưa ra Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ban hành Chương trình giáo dục phổ thông mới. Mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông 2018 là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, từ chỗ quan tâm tới việc học sinh học được gì đến chỗ quan tâm tới việc học sinh học được cái gì qua việc học.
Để có được điều đó, trong những năm qua, toàn thể giáo viên cả nước đã thực hiện nhiều công việc trong đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học. Đây là những tiền đề vô cùng quan trọng để chúng ta : "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"; "Đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan và công bằng; kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục với kết quả thi" (chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ). GDPT quy định yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực đối với học sinh, phạm vi và cấu trúc nội dung giáo dục, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động giáo dục, cách thức đánh giá kết quả giáo dục đối với các môn học, chuyên đề học tập và hoạt động trải nghiệm sáng tạo (gọi chung là môn học) ở mỗi lớp và mỗi cấp học của GDPT (Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28 tháng 11 năm 2014 của Quốc hội về đổi mới CT, SGK GDPT). Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học.
Nghị quyết Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ rõ: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”. Đây chính là quan điểm của Đảng được khẳng định từ Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong 5 skkn điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN. Đây là quan điểm định hướng cho phát triển giáo dục và đào tạo ở nước ta trong những năm tới. Trên tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI: Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, các trường sư phạm đã khẩn trương đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giảng dạy, đồng thời tăng cường đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ giảng viên có trình độ năng lực đáp ứng yêu cầu của cuộc cách mạng 4.
Mục tiêu của các trường sư phạm không chỉ đào tạo đội ngũ giáo viên giỏi về kiến thức mà còn phải có kỹ năng nghề nghiệp vững vàng. Thực tiễn ở trường phổ thông đóng vai trò rất quan trọng trong việc đào tạo giáo viên phát triển năng lực nghề nghiệp. Quy định chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông (Ban hành kèm theo Thông tư số 20 /2018/TT-BGDDT ngày 22 tháng 8 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho thấy tất cả các tiêu chuẩn theo qui định đều cần và chỉ có thể rèn luyện được cho sinh viên qua hoạt động dự giờ thăm lớp, thực tập sư phạm ở trường phổ thông. Mặt khác, nhiều kỹ năng không thể đào tạo ở trường sư phạm, như tìm hiểu đối tượng học sinh, môi trường giáo dục, ứng xử với học sinh, đồng nghiệp, phụ huynh, nhiều tình huống sư phạm không tiếp cận với môi trường phổ thông sinh viên sẽ không bắt gặp.
Những kỹ năng này sinh viên chỉ có thể được rèn luyện, bồi đắp qua thời gian, được trải nghiệm qua thực tế ở trường phổ thông. Cơ sở thực tiễn Dạy học theo hướng tiếp cận năng lực, chính là việc giáo viên phải có phương pháp dạy học theo hướng tích cực, lấy người học làm trung tâm, phải khơi gợi được niềm đam mê của người học và đặc biệt phải tạo điều kiện “học đi đôi với hành” để người học vận dụng kiến thức, kỹ năng, thái độ mà mình lĩnh hội được vào giải quyết các tình huống thực tiễn. Và để thực hiện điều này, mỗi cơ sở đào tạo cần nhanh chóng thoát khỏi mô hình giáo dục truyền thống, chuyển từ việc trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Nghĩa là phải thay đổi quan điểm, mục tiêu dạy học: từ chỗ chỉ quan tâm tới việc người học học được gì đến chỗ quan tâm tới việc người học làm được cái gì qua việc học.
Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tiếp cận năng lực là nhiệm vụ cần kíp của các trường nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, góp phần quan trọng đổi mới toàn diện nền giáo dục nước nhà. Hiện nay, ở các trường THPT có những sự chuẩn bị về điều kiện và giải pháp đảm bảo chất lượng dạy học Chương trình GDPT 2018, đặc biệt trong môn lịch sử. Trong đó tôi đã tiến hành điều tra thực trạng của sự chuẩn bị điều kiện thực hiện và dạy học theo hướng phát triển năng lực như sau: 6 skkn - Mục đích điều tra: Tìm hiểu thực trạng chuẩn bị những điều kiện và giải pháp đảm bảo chất lượng dạy học phát triển năng lực môn Lịch sử Chương trình GDPT năm 2018 ở trường THPT. - Đối tượng điều tra: 50 giáo viên Lịch sử, ban giám hiệu và 200 học sinh các trường THPT trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
- Nội dung điều tra: Điều tra theo mức độ hình thành các dấu hiệu của năng lực tư duy phản biện trong dạy học môn lịch sử. - Kết quả điều tra: Thỉnh Thường TT Tiêu chí Hiếm khi thoảng xuyên Số giáo viên được tham gia tập huấn để triển khai 1 44% 56% 0% thực hiện Chương trình mới ở các trường Cơ sở vật được trang bị đủ điều kiện để thực hiện 2 50% 36% 24% Chương trình Lịch sử 2018 Sự quan tâm, chỉ đạo của Ban giám hiệu đến tổ bộ 3 môn trong việc định 45% 36% 19% hướng thực hiện Chương trình Lịch sử 2018 Giáo viên tự học, trang bị tư liệu, nâng cao năng lực 4 ứng dụng công nghệ 63% 37% 0% thông tin trong dạy học Lịch sử GV tổ chức cho học sinh phải huy động kiến thức, 5 kĩ năng lịch sử để giải 53% 47% 0% quyết một vấn đề thực tiễn. 7 skkn Học sinh được tổ chức tranh luận, thể hiện quan điểm cá nhân trong giờ 6 64% 36% 0% học lịch sử, được phản bác ý kiến của người khác và bảo vệ ý kiến của mình Trong kiểm tra đánh giá, HS được thực hiện các bài tập có thể 7 56% 44% 0% trình bày quan điểm cá nhân, tranh luận các vấn đề lịch sử. Học sinh phải phát huy năng lực hợp tác giữa các 8 thành viên trong nhóm để 40% 60% 0% giải quyết một vấn đề lịch sử.
Như vậy, qua kết quả điều tra cho thấy, vấn đề chuẩn bị những điều kiện để thực hiện chương trình GDPT 2018 môn Lịch sử ở các trường THPT còn một số tồn tại: số giáo viên được tập huấn để tiếp cận Chương trình mới còn chưa nhiều; cơ sở vật được trang bị đủ điều kiện để thực hiện Chương trình Lịch sử 2018 chưa được chú trọng; sự quan tâm, chỉ đạo của Ban giám hiệu đến tổ bộ môn trong việc định hướng thực hiện Chương trình Lịch sử 2018 chưa thường xuyên; phương pháp dạy học còn nặng về truyền tải kiến thức, chưa phát huy tính chủ động, tích cực của học sinh, học sinh chưa có cơ hội để phát huy năng lực… Trên cơ sở lí luận và thực tiễn dạy học, tôi đã áp dụng một số giải pháp chuẩn bị những điều kiện để khắc phục những hạn chế trên, đáp ứng được mục tiêu, yêu cầu khi thực hiện Chương trình Lịch sử trong Chương trình GDPT 2018. Thực trạng Chương trình môn Lịch sử ở cấp THPT được xây dựng trên các quan điểm: khoa học, hiện đại; hệ thống, cơ bản; thực hành, thực tiễn; dân tộc, nhân văn; mở, liên thông. Chương trình giúp HS tiếp cận lịch sử thế giới, lịch sử khu vực Đông Nam Á và lịch sử dân tộc một cách khoa học trên cơ sở vận dụng những thành tựu hiện đại của khoa học lịch sử và khoa học giáo dục. 8 skkn Chương trình Lịch sử cấp THPT đặc biệt coi trọng nội dung thực hành lịch sử, kết nối lịch sử với thực tiễn cuộc sống.
Trong chương trình, tăng cường phần thực hành cả về thời lượng lẫn các hình thức thực hành; đa dạng hoá các loại hình thực hành để HS được hoạt động trải nghiệm thông qua các hình thức tổ chức giáo dục như: hoạt động nhóm/cá nhân tự học, học trên lớp, ở bảo tàng, đi thực địa, học qua dự án, di sản. nhằm mục tiêu phát triển năng lực sử học cho học sinh. Đồng thời, chương trình Lịch sử cấp THPT mang tính thiết thực và phù hợp điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước và thực tiễn giáo dục ở các vùng miền trong cả nước; hướng HS tới nhận thức đúng về những giá trị truyền thống của dân tộc, giúp học sinh hình thành, phát triển những phẩm chất tốt đẹp của con người Việt Nam và những giá trị phổ quát của công dân toàn cầu. Vai trò tối ưu của thiết bị và đồ dùng dạy học trong dạy học Lịch sử sẽ phát huy tốt khi chuyển đổi từ dạy học ở phòng học truyền thống sang phòng học bộ môn.
Tuy nhiên, hiện nay việc dạy học ở các phòng học truyền thống vẫn còn phổ biến ở nước ta.