MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Con người và các vấn đề xoay quanh chủ thể này là đề tài nghiên cứu quan trọng nhất của các nhà khoa học từ trước đến nay bởi con người chính là trung tâm của vũ trụ, là chủ nhân và cũng chính là người thụ hưởng những thành tựu khoa học vĩ đại của nhân loại. Cùng với những tiến bộ vượt bậc về khoa học kỹ thuật, nhu cầu về giáo dục là rất cần thiết trong bối cảnh nhân loại muốn chinh phục, khám phá những cột mốc mới trong nghiên cứu khoa học. Trước xu thế đó, ngày 04/11/2013, Nghị quyết số 29-NQ/TW đã được được Hội nghị Trung ương 8 (khóa XI) của Đảng ta thông qua với rất nhiều nội dung quan trọng, trong đó, nhấn mạnh vai trò của giáo dục, coi “Giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Ðảng, Nhà nước và của toàn dân” và “Ðổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết”.
Theo định hướng phát triển nền giáo dục của Đảng, các cấp, các ngành, các địa phương cần tích cực đổi mới, thực hiện giáo dục toàn diện cho học sinh (HS) bằng các giải pháp đồng bộ và thiết thực, trong đó cần đặc biệt chú trọng đến phương pháp dạy học tích cực, phát huy tính chủ động của HS “đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Năm 2019, Luật Giáo dục với nội dung “phương pháp giáo dục phổ thông phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS phù hợp với đặc trưng từng môn học, lớp học và đặc điểm đối tượng HS” đã nhấn mạnh vai trò của phương pháp dạy học nhằm phát triển toàn diện các năng lực chung và năng lực đặc thù cho từng môn học của HS.
Theo đó, GV phải có phương pháp giáo dục, phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp cho HS phát huy được hệ thống kiến thức – kỹ năng – thái độ trong học tập và rèn luyện, từ đó đáp ứng sự kì vọng, mong mỏi của gia đình, xã hội. Thực tiễn 1 dạy học môn Lịch sử tại các trường Trung học phổ thông (THPT) cho thấy, hoạt động dạy học mặc dù đã được chuyển đổi từ hình thức dạy học truyền thống sang các phương pháp dạy học tích cực nhưng vẫn chưa đồng bộ một cách hệ thống: GV vẫn truyền thụ kiến thức một chiều, bài giảng nặng về lý thuyết, phương pháp kiểm tra đánh giá gây áp lực cho người học v.v Do đó, việc đổi mới các phương pháp dạy học các môn khoa học xã hội nói chung và môn Lịch sử nói riêng cần được thực hiện một cách quyết liệt và đồng bộ hơn nữa trong bối cảnh yêu cầu áp dụng các phương pháp dạy học mới nhằm tăng cường sự chủ động, tích cực của HS ngày càng được khuyến khích triển khai. Hơn thế nữa, Lịch sử là môn học có ý nghĩa và vị trí quan trọng đối với việc đào tạo thế hệ trẻ lòng yêu quê hương đất nước, sự tự hào về truyền thống dựng nước và giữ nước của cha ông ta, về nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc hơn 4000 năm lịch sử. Việc tăng cường sự tích cực, chủ động cho các em trong quá trình học tập môn học này giúp HS xây dựng được niềm tin yêu với môn học “kén người học” này.
Hiện nay, tại các trường THPT của thành phố (TP.) Thủ Đức vẫn còn tình trạng giáo viên (GV) dạy học môn Lịch sử 11 theo cách truyền thụ kiến thức một chiều, luyện kỹ năng ghi nhớ kiến thức, khuyến khích học thuộc lòng các sự kiện lịch sử v.v mà chưa thật sự chú trọng nhiều đến việc rèn luyện và phát triển các năng lực đặc thù của môn Lịch sử cho HS. Do đó, các năng lực đặc thù môn Lịch sử của HS như năng lực tìm hiểu lịch sử, năng lực nhận thức và tư duy lịch sử, năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng lịch sử để lý giải những vấn đề của thực tiễn cuộc sống của HS còn nhiều hạn chế. Từ thực tiễn này, việc nghiên cứu áp dụng các phương pháp dạy học tích cực để phát triển các năng lực đặc thù môn Lịch sử 11 cho HS ở các trường THPT của TP. Thủ Đức là rất quan trọng.
Với những lý do trên, đề tài: “Dạy học tích cực môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP. Thủ Đức” được lựa chọn và nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu Rèn luyện các năng lực đặc thù môn Lịch sử cho HS qua vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào dạy học môn Lịch sử lớp 11 tại các trường THPT của TP. Thủ Đức, TP.
Nhiệm vụ nghiên cứu Đề tài thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau: - Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học tích cực môn Lịch sử 11. - Nghiên cứu thực trạng dạy - học môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP. - Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào dạy học môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP. Đối tượng và khách thể nghiên cứu Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Lịch sử lớp 11 tại các trường THPT của TP.
Đối tượng nghiên cứu: Phương pháp dạy học tích cực môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP. Giả thuyết nghiên cứu Hiện nay, trong quá trình dạy và học môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP. Thủ Đức, mức độ thực hiện các hoạt động dạy học tích cực chưa thường xuyên; mức độ rèn luyện và phát triển các năng lực đặc thù cho HS trong quá trình giảng dạy chưa được GV chú trọng. Vì vậy, các năng lực đặc thù môn Lịch sử của HS còn hạn chế.
Nếu vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào dạy học môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP. Thủ Đức thì các năng lực đặc thù môn Lịch sử của HS sẽ được phát triển. Phạm vi nghiên cứu 6. Về nội dung: a.
Các năng lực đặc thù môn Lịch sử 11: - Năng lực tìm hiểu lịch sử - Năng lực nhận thức và tư duy lịch sử - Năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng lịch sử. Các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực được vận dụng: - Phương pháp dạy học theo dự án - Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề - Phương pháp trò chơi dạy học - Kỹ thuật sơ đồ tư duy. Các nội dung dạy học để vận dụng các phương pháp dạy học tích cực: - Phần III chương II bài 22: Xã hội Việt Nam (VN) trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Thực dân Pháp. - Phần III chương II bài 23: Phong trào yêu nước và cách mạng ở VN từ đầu thế kỷ (TK) XX đến Chiến tranh Thế giới thứ nhất (1914).
- Phần III chương II bài 24: VN trong những năm Chiến tranh Thế giới thứ nhất (1914 – 1918). Về khách thể khảo sát: Đề tài khảo sát 14 GV dạy môn Lịch sử và 312 HS khối 11 tại 04 trường THPT của TP. Thủ Đức gồm: - Trường THPT Tam Phú - Trường THPT Linh Trung - Trường THPT Nguyễn Hữu Huân - Trường THPT Đào Sơn Tây. Về thời gian: Đề tài thực hiện khảo sát và tổ chức thực nghiệm sư phạm từ tháng 11/2020 đến tháng 5/2021.
Phương pháp nghiên cứu 7. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận để phân tích, tổng hợp, đánh giá các tài liệu liên quan đến vấn đề dạy học tích cực môn Lịch sử 11 như phương pháp tổ chức dạy học tích cực môn Lịch sử 11, đặc điểm của dạy học tích cực môn Lịch sử 11, hình thức tổ chức dạy học tích cực môn Lịch sử 11, đánh giá kết quả học tập trong dạy học tích cực môn Lịch sử 11 v.v để xác lập cơ sở cho các vấn đề lý luận về dạy học tích cực môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn 7. Phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi Phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi được sử dụng để tìm hiểu thực trạng hoạt động học môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP.
Bên cạnh đó, phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi cũng được sử dụng để tìm hiểu kết quả học tập của HS sau 4 khi GV áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Phiếu khảo sát bằng bảng hỏi được thực hiện trên 312 HS khối 11 và 14 GV giảng dạy môn Lịch sử của 04 trường THPT trong TP. Bảng khảo sát dành cho HS tìm hiểu những vấn đề chính sau: Thái độ học tập môn Lịch sử 11 của HS; Hành động học tập môn Lịch sử 11 của HS; Đánh giá mức độ đạt được các năng lực đặc thù môn Lịch sử 11 của HS. Bảng khảo sát dành cho GV tìm hiểu những vấn đề chính sau: Các phương pháp dạy học và mức độ vận dụng các phương pháp dạy học khi tổ chức dạy học tích cực môn Lịch sử 11; Các hình thức dạy học và mức độ vận dụng các hình thức dạy học khi tổ chức dạy học tích cực môn Lịch sử 11; Các phương pháp dạy học được sử dụng để rèn luyện và phát triển các năng lực đặc thù môn Lịch sử 11 cho HS; Các công cụ đánh giá kết quả học tập của HS.
Phương pháp quan sát Phương pháp quan sát được sử dụng nhằm quan sát hoạt động dạy và học môn Lịch sử 11 để tìm hiểu thực trạng dạy học môn học này tại các trường THPT của TP. Những nội dung cần thực hiện quan sát đối với GV gồm: - Cách thức GV tổ chức giảng dạy và tương tác với HS khi dạy học môn Lịch sử 11. - Cách thức GV đánh giá kết quả học tập môn Lịch sử 11 của HS. Những nội dung cần thực hiện quan sát đối với HS gồm: - Thái độ và sự tương tác của HS và GV trên lớp.
- Các hoạt động học tập của HS trong giờ học môn Lịch sử 11. Phương pháp phỏng vấn Phương pháp phỏng vấn được sử dụng để thu thập các thông tin định tính về hoạt động dạy và hoạt động học môn Lịch sử 11 tại các trường THPT của TP.