mở đầu cho quy luật có áp bức có đấu tranh trong sự phát triển của xã hội loài người. Ngoài ra, thời kì này đã đạt được những thành tựu rực rỡ về văn hóa mà mỗi thành tựu đều gắn với một điều kiện kinh tế - xã hội nhất định và đều là sản phẩm của sự sáng tạo vĩ đại của con người. Xã hội phong kiến Là hình thái kinh tế - xã hội thứ ba trong lịch sử phát triển của xã hội loài người. Nó phát triển cao hơn hai hình thái kinh tế - xã hội trước, tồn tại hai giai cấp cơ bản là địa chủ và nông dân với đặc trưng là chế độ sở hữu ruộng đất phong kiến và mối quan hệ bóc lột địa tô phong kiến.
Mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ đã hết sức gay gắt, dẫn đến những cuộc đấu tranh liên tục của nông dân chống lại địa chủ, làm cho xã hội phong kiến suy tàn dần và tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản ra đời trong lòng xã hội phong kiến, điển hình là ở phương Tây. Ở phương Đông, chế độ phong kiến tồn tại dai dẳng đã kéo lùi sự phát triển của các nước, tạo điều kiện thuận lợi cho chủ nghĩa tư bản phương Tây xâm lược và biến những nước này thành thuộc địa. Thời kì này nhân loại cũng đạt được những thành tựu rực rỡ về văn hóa, là tời kì hình thành nền văn hóa mang bản sắc riêng của mỗi dân tôc. Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX Phần này học sinh được tìm hiểu về chặng đường dài của lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến khi chế độ phong kiến lâm vào khủng hoảng, suy yếu (giữa thế kỉ XIX).
Kiến thức của phần này vô cùng phong phú, phản ánh những nấc thang 20 skkn phát triển của lịch sử dân tộc từ thời nguyên thủy đến thời cổ đại, thời phong kiến. Học sinh có thể vận dụng những kiến thức của phần lịch sử thế giới đã học để hiểu sâu sắc hơn về lịch sử Việt Nam. Thông qua việc tìm hiểu lịch sử dân tộc, các em sẽ nhận thức được đặc trưng của lịch sử nước ta là quá trình dựng nước luôn gắn liền với quá trình giữ nước. Những chiến công hiển hách trong lịch sử đã tô điểm thêm cho truyền thống anh hùng, bất khuất của dân tộc.
Thời kì thứ nhất của lịch sử thế giới cận đại Chủ nghĩa tư bản là hình thái kinh tế - xã hội thứ tư, đánh dấu bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử phát triển của xã hội loài người. Chủ nghĩa tư bản được xác lập trên phạm vi toàn thế giới nhờ sự thắng lợi của các cuộc cách mạng tư sản, trở thành phương thức sản xuất chủ đạo của thời kì cận đại. Chủ nghĩa tư bản đã đưa loài người phát triển với tốc độ chưa từng có, tạo ra lượng sản phẩm xã hội bằng tất cả các thế kỉ trước cộng lại, làm thay đổi diện mạo của toàn thế giới. Nhưng chủ nghĩa tư bản không hề lí tưởng, vì nó vẫn duy trì áp bức, bất công, bóc lột nặng nề người lao động và nuôi dưỡng những cuộc chiến tranh xâm lược đẫm máu cùng với đó là sự thống trị tàn bạo đối với nhân dân các thuộc địa trên thế giới.
Cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa thực dân – đế quốc vì thế đã diễn ra mạnh mẽ, quyết liệt, nhưng chưa giành được thắng lợi. Tuy nhiên, sự ra đời của học thuyết tiên tiến nhất thời đại – chủ nghĩa xã hội khoa học – đã tiên đoán về sự thắng lợi tất yếu của các cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản, giải phóng toàn nhân loại khỏi mọi ách áp bức bóc lột giai cấp bất công. Đồng thời, thời kì này cũng đánh dấu sự phát triển vô cùng rực rỡ, phong phú và đa dạng của nền văn hóa – nghệ thuật và khoa học – kĩ thuật, chứng tỏ tiềm năng sáng tạo to lớn của con người. Đặc điểm kiến thức lịch sử chương trình lớp 10 THPT Tại sao phải xác định đặc điểm kiến thức chương trình? Vì khi hiểu được đặc điểm kiến thức, chúng ta sẽ tìm ra được biện pháp để chuyển tải những kiến thức theo cách phù hợp nhất và có hiệu quả cao nhất.
Trước hết, kiến thức lịch sử lớp 10 mang đầy đủ những đặc điểm của tri thức lịch sử nói chung. Đó là tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống và tính thống nhất giữa sử và luận. Những đặc điểm này đặt ra những yêu cầu lớn đối với việc giảng dạy, làm sao để tái hiện chính xác, sinh động sự kiện lịch sử giống như nó đã diễn ra, giúp cho học sinh không chỉ biết, nhớ mà còn hiểu rõ bản chất và mối liên hệ phức tạp giữa các sự kiện, nhận thức được các quy luật phát triển, rút ra được những bài học lịch sử cần thiết để vận dụng trong thực tiễn cuộc sống. Cần phải có biện pháp giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách tích cực nhất.
Ngoài ra, chương trình lịch sử lớp 10 có một số đặc trưng riêng như sau: - Nội dung kiến thức phong phú vì nó bao hàm cả lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc. Không chỉ phản ánh sự phát triển về các hình thái nhà nước mà còn đề cập tới các lĩnh vực văn hóa, xã hội. Hoặc mỗi giai đoạn lại có những khu vực phát triển với những đặc trưng riêng biệt. Điều đó khiến cho học sinh cảm thấy khó tiếp thu và sắp xếp kiến thức một cách logic.
- Nội dung kiến thức đặc biệt phức tạp vì phản ánh thời kì lịch sử quá xa xôi, có nhiều khái niệm trừu tượng, liên quan đến nhiều lĩnh vức khác nhau của đời sống xã hội. Trong đó, khó nhất là kiến thức chính trị - xã hội. Có những vấn đề (nhất là vấn đề thể hiện mối quan hệ giữa các sự kiện) rất khó dạy, ngay cả đồ dùng trực quan đôi khi cũng không thể làm cho học sinh nhận thức đúng hướng. - Nội dung kiến thức tương đối khái quát vì phản ánh phần lớn thời gian phát triển của lịch sử loài người nhưng lại chỉ được giảng dạy trong 52 tiết học, thiếu những chi tiết cụ thể và hình ảnh trực quan và cũng thiếu thời gian để có thể đầu 22 skkn tư nhiều hơn cho giờ học.
Điều này sẽ khó cho cả việc học của học sinh và cả việc dạy của giáo viên. Với những đặc điểm trên, chương trình lịch sử lớp 10 có thể ứng dụng rộng rãi phương pháp sơ đồ hóa vì như thế kiến thức sẽ được cụ thể hóa, hệ thống hóa, kết hợp với lời giảng của giáo viên và thái độ tích cực học tập của học sinh sẽ giúp các em dễ hiểu, tiếp thu nhanh, có biểu tượng vững chắc về các tri thức lịch sử. Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử lớp 10 THPT 3. Các bước sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử.
Một sơ đồ có thể được thiết lập bởi hoạt động riêng rẽ của giáo viên hoặc học sinh, cũng có thể là hoạt động hợp tác của giáo viên và học sinh. Dù là hoạt động của chủ thể nào thì việc sơ đồ hóa kiến thức phải tuân theo quy trình nhất định, bao gồm ba công việc cơ bản sau: (1) Thiết lập đỉnh sơ đồ: Thực chất là nghiên cứu, chọn lọc các đơn vị kiến thức cơ bản, rồi mã hóa cho thật súc tích để đảm bảo trực quan và thẩm mỹ. Có thể mã hóa kiến thức bằng rút gọn ý, viết tắt hoặc các biểu tượng… nhưng phải đảm bảo phổ thông, dễ học và dễ hiểu. Ví dụ: Để thiết lập sơ đồ Nhà nước Mĩ theo hiến pháp năm 1787 (Xem phụ lục – Sơ đồ 26), trước hết phải tìm hiểu Nhà nước Mĩ theo hiến pháp năm 1787 gồm những cơ quan, chức vụ chủ yếu nào.
Tài liệu giáo khoa cho biết chức Tổng thống, Quốc hội (gồm Thượng viện và Hạ viện) và Tòa án Liên bang. Tổng thống do Đại cử tri bầu ra, Đại cử tri lại do cử tri bầu ra. Nhưng phụ nữ, nô lệ và người da đỏ không được bầu cử, họ không nằm trong số cử tri nên cũng phải được thể hiện trên sơ đồ. 23 skkn (2) Xếp đỉnh và thiết lập cung Thực chất là xác định mối liên hệ giữa các đơn vị kiến thức, tức là xem xét cái nào chính, cái nào phụ, cái nào trước, cái nào sau, cái nào quy định cái nào, cái nào phụ thuộc cái nào, có quan hệ tương đương hay hỗ trợ ra sao… để từ đó, xếp các đỉnh theo đúng trật tự, hợp lí và nối các đỉnh theo đúng mối liên hệ của nó bằng mũi tên nếu là quan hệ chi phối và đoạn thẳng nếu là quan hệ cơ cấu, bộ phận.
Ví dụ: Trong sơ đồ Nhà nước Mĩ theo hiến pháp năm 1787 (xem phụ lục – sơ đồ 26), chúng ta xác định đặc trưng của Nhà nước Mĩ là vận hành theo nguyên tắc Tam quyền phân lập, tức là các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp làm việc độc lập với nhau nhưng lại kiểm soát, kiềm chế lẫn nhau; trong đó, Tổng thống đứng đầu cơ quan hành pháp, là người có quyền lực lớn nhất (chế độ Tổng thống), vì vậy đỉnh Tổng thống được xếp hàng đầu tiên và ở trung tâm. Hai đỉnh Quốc Hội (cơ quan lập pháp cao nhất) và Tòa án Liên bang (cơ quan tư pháp cao nhất) xếp hai bên. Giữa các đỉnh này sử dụng mũi tên hai chiều để thể hiện quan hệ kiểm soát lẫn nhau. Ngoài ra lập thêm hai đỉnh Đại cử tri và cử tri vì đó là những người bầu ra các cơ quan trong Nhà nước.
Đại cử tri và cử tri về bản chất không khác nhau về thứ bậc nên được xếp ngang hàng nhau. Dưới cùng là đỉnh phụ nữ, nô lệ và người da đỏ. Tổng thống do Đại cử tri bầu nên sẽ vẽ mũi tên đi từ đỉnh Đại cử tri đến đỉnh Tổng thống, cử tri bầu ra Đại cử tri, Thượng viện và hạ viện nên sẽ vẽ mũi tên đi từ đỉnh cử tri đến những đỉnh đó. Phụ nữ, nô lệ và người da đỏ không được bầu cử, vì vậy chúng ta dùng một gạch ngang lớn chia các đỉnh này với các đỉnh trên để thể hiện họ không được tham gia vào đời sống chính trị của nước Mĩ.
(3) Hoàn thiện sơ đồ Trước hết phải bổ sung các kiến thức thành phần (kiến thức phụ chú) để cụ thể hóa các kiến thức cơ bản thuộc các đỉnh.