CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Thế kỷ XXI là thế kỷ của khoa học công nghệ, của nền kinh tế tri thức mà ở đó vai trò của giáo dục - đào tạo có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển toàn diện của mỗi quốc gia trong quá trình hôi nhập và toàn cầu hóa. Nhận thức rõ điều đó, Đảng và Nhà nước ta đã đưa ra nhiều đường lối, chính sách phát triển giáo dục, tăng cường đầu tư cho giáo dục, xem đây là mũi nhọn quan trọng thúc đẩy sự nghiệp CNH - HĐH: “Phát triển giáo dục đào tạo là một động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững”. Trong hệ thống các đường lối, chính sách phát triển giáo dục, đầu tư xây dựng và quản lý phát triển đội ngũ nhà giáo có vai trò đặc biệt quan trọng.
Với vị trí, vai trò chủ đạo của mình, đội ngũ nhà giáo phải được thừa hưởng tất cả những chính sách, ưu tiên của Nhà nước, phải được nghiên cứu đổi mới theo những thay đổi của nền giáo dục. Trong những năm gần đây, nhiều nghị quyết, đề án, giải pháp nhằm xây dựng và phát triển đội ngũ nhà giáo ở các cấp học, bậc học đã được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi như: - Đề án “Xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục giai đoạn 2005-2010” ban hành theo Quyết định số 09/2005/QĐ- TTg ngày 11 tháng 01 năm 2005 của Thủ tướng chính phủ. - Nghị quyết số 14/2005/NQ-CP ngày 02 tháng 11 năm 2005 của Thủ tướng Chính phủ về đổi mới cơ bản và toàn diện giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2006- 2020. Ở các trường đại học, cao đẳng cũng có nhiều công trình, đề tài nghiên cứu về xây dựng, quản lý phát triển ĐNGV như tác giả Nguyễn Đức Toàn với nghiên cứu “Những biện pháp phát triển ĐNGV tại Trường Cao đẳng Sư 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm Ngô Gia Tự Bắc Giang trong giai hiện nay”, tác giả Nguyễn Văn Tuấn với nghiên cứu “Một số biện pháp xây dựng và phát triển ĐNGV ở Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội”, Trịnh Thị Mai với luận văn “Phát triển ĐNGV Trường Đại học Đại Nam giai đoạn 2011-2015”, Nguyễn Thị Quỳnh Lan với đề tài “Các biện pháp phát triển ĐNGV của Viện Đại học Mở Hà Nội”.
Tại ĐHQGHN, các nhà QLGD, các nhà giáo cũng có những nghiên cứu xoay quanh vấn đề quản lý nhân lực và quản lý ĐNGV, như luận văn “Thực trạng và một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả quản lý giảng viên trong ĐHQGHN” của tác giả Phạm Văn Thuần, “Nâng cao chất lượng công tác quy hoạch và đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ chủ chốt ở Trường ĐHNN - ĐHQGHN” của tác giả Nguyễn Xuân Uyên, “Hoàn thiện quy trình quản lý ĐNGV của Trường ĐHNN - ĐHQGHN” của tác giả Trần Hoa Anh. Bài viết “Về đội ngũ nữ cán bộ giảng dạy và nghiên cứu ở ĐHQGHN” của tác giả Nguyễn Thị Bảo Ngọc. Như vậy, đội ngũ nhà giáo, đặc biệt là ĐNGV luôn giành được sự quan tâm sâu sắc của các cấp, các ngành, các nhà quản lý và các nhà giáo dục. Điều đó một lần nữa lại được khẳng định trong Báo cáo trước Quốc hội ngày 07/11/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Thiện Nhân: “Nhà giáo và CBQL giáo dục là những người trực tiếp thực hiện vì vậy giữ vai trò quyết định trực tiếp đến chất lượng và sự phát triển của hệ thống giáo dục quốc dân” và Tổ chức văn hoá giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO): “Mọi cuộc cải cách giáo dục đều bắt đầu từ người giáo viên”.
Như vậy, vấn đề xây dựng, phát triển và quản lý ĐNGV có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của các cơ sở giáo dục đại học nói riêng và của ngành Giáo dục & Đào tạo nói chung, luôn giành được sự quan tâm của các cấp, các ngành, các nhà khoa học, các nhà quản lý, các nhà giáo tâm huyết với sự nghiệp trồng người. Các công trình nghiên cứu là tài sản kiến thức quý báu góp phần nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhân lực nói chung và quản lý phát triển ĐNGV nói riêng ở các trường đại học, cao đẳng. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nghiên cứu đã đề xuất nhiều giải pháp khác nhau trong việc xây dựng, quản lý và phát triển ĐNGV cho các cơ sở giáo dục đại học ở những góc độ, mục tiêu, hoàn cảnh và bình diện khác nhau. Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài: “Phát triển đội ngũ giảng viên đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học tại trường Đại học Hòa Bình” với mong muốn đưa ra được một số biện pháp có hiệu quả phù hợp nhằm nâng cao chất lượng ĐNGV của Trường đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh mới.
Các khái niệm cơ bản 1. Giảng viên Trong bối cảnh của giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay, lao động của nhà giáo trực tiếp đáp ứng nhu cầu về nhân lực, nhân tài và dân trí cho xã hội. Lao động của nhà giáo không chỉ có ý nghĩa xã hội sâu sắc mà còn chứa đựng ý nghĩa kinh tế lớn lao. Vì vậy, có thể khẳng định những vấn đề kinh tế- xã hội và chính trị của quốc gia sẽ không giải quyết được nếu không phát triển giáo dục, phát triển Nhà trường mà hạt nhân của nó là nhà giáo.
Theo Mục 3 Điều 70 Luật Giáo dục: “Nhà giáo giảng dạy ở cơ sở giáo dục đại học gọi là giảng viên. Định nghĩa này được cụ thể hóa tại Điều 54 Luật Giáo dục đại học: “Giảng viên trong cơ sở giáo dục đại học là người có nhân thân rõ ràng; có phẩm chất, đạo đức tốt; có sức khỏe theo yêu cầu nghề nghiệp; đạt trình độ về chuyên môn, nghiệp vụ quy định tại điểm e khoản 1 Điều 77 của Luật giáo dục. Chức danh của giảng viên bao gồm trợ giảng, giảng viên, giảng viên chính, phó giáo sư, giáo sư. Trình độ đạt chuẩn của chức danh giảng viên giảng dạy trình độ đại học là thạc sĩ trở lên.
Trường hợp đặc biệt ở một số ngành chuyên môn đặc thù do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định. Giảng viên: Đối với giảng viên, viên chức chuyên môn đảm nhiệm việc giảng dạy và đào tạo ở bậc đại học, cao đẳng thuộc một chuyên ngành đào tạo của trường Đại học hoặc Cao đẳng, yêu cầu về trình độ bao gồm: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Có bằng cử nhân trở lên - Đã qua thời gian tập sự giảng viên theo quy định hiện hành - Có ít nhất hai chứng chỉ bồi dưỡng sau đại học: chương trình chính trị, triết học nâng cao cho nghiên cứu sinh và cao học, chứng chỉ những vấn đề cơ bản về tâm lý học và lý luận dạy học ở bậc đại học. - Sử dụng được một ngoại ngữ trong chuyên môn ở trình độ B Giảng viên chính: Giảng viên chính là viên chức chuyên môn đảm nhiệm vai trò chủ chốt trong giảng dạy và đào tạo bậc đại học và sau đại học thuộc một chuyên ngành đào tạo của trường đại học. Tiêu chuẩn để công nhận là một giảng viên chính bao gồm: - Có bằng thạc sỹ trở lên - Có thâm niên ở ngạch giảng viên ít nhất là 9 năm - Sử dụng được một ngoại ngữ trong chuyên môn ở trình độ C - Có đề án hoặc công trình sáng tạo được cấp khoa và trường công nhận và được áp dụng có kết quả trong công việc.
Giảng viên cao cấp: Giảng viên cao cấp là viên chức có chuyên môn cao nhất đảm nhiệm vai trò chủ trì, tổ chức chỉ đạo, thực hiện giảng dạy và đào tạo bậc đại học và sau đại học, chuyên trách giảng dạy về một chuyên ngành đào tạo ở trường đại học. Đây là đội ngũ nòng cốt trong quá trình giảng dạy, giữ vai trò chủ đạo trong công tác chuyên môn và đảm nhiệm các công việc đòi hỏi có chuyên môn và nghiệp vụ cao, chủ trì các hoạt động khoa học, là tiêu biểu cho phương hướng phát triển mới của bộ môn. Yêu cầu với giảng viên cao cấp bao gồm: - Có bằng tiến sỹ về chuyên ngành đào tạo - Là giảng viên chính có thâm niên giảng dạy ở ngạch tối thiểu là 6 năm - Có trình độ lý luận chính trị cao cấp - Sử dụng được hai ngoại ngữ để phục vụ giảng dạy, nghiên cứu khoa học và giao tiếp quốc tế (ngoại ngữ thứ nhất tương đương với trình độ C, ngoại ngữ thứ hai tương đương với trình độ B). 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Có tối thiểu 03 công trình khoa học sáng tạo được hội đồng khoa học trường đại học hoặc chuyên ngành công nhận và đưa vào áp dụng có hiệu quả.
Đội ngũ giảng viên Đội ngũ giảng viên là tập hợp những người làm nghề dạy học, giáo dục, được tổ chức thành một lực lượng, cùng chung một nhiệm vụ là thực hiện các mục tiêu giáo dục đã đè ra cho tập hợp đó. Họ làm việc có kế hoạch và gắn bó với nhau thông qua lợi ích về vật chất và tinh thần trong khuôn khổ quy định của pháp luật, thể chế xã hội. Nói cách khác, đội ngũ giảng viên là những thầy cô giáo, những người làm nhiệm vụ giảng dạy và quản lý giáo dục trong các trường đại học, cao đẳng, bồi dưỡng cán bộ. Theo Đại từ điển Tiếng Việt, đội ngũ là “tổ chức gồm nhiều người tập hợp lại thành một lực lượng”, là “tập hợp số đông người cùng chức năng, nghề nghiệp.
Theo tác giả Đặng Quốc Bảo, đội ngũ là một tập thể người gắn kết với nhau, cùng chung lý tưởng, mục đích, ràng buộc nhau về vật chất, tinh thần và hoạt động theo một nguyên tắc.47] Với nhiều cách diễn đạt khác nhau, các định nghĩa đều khẳng định đội ngũ là một nhóm người được tổ chức và tập hợp thành một lực lượng để thực hiện một hay nhiều chức năng, có thể cùng nghề nghiệp hoặc khác nhau về công việc nhưng cùng chung một mục đích nhất định và cùng hướng tới mục đích đó. Có nhiều danh từ gắn với khái niệm “đội ngũ”: đội ngũ cán bộ, đội ngũ tri thức, đội ngũ nhà giáo nhưng tựu trung lại, ta thấy đội ngũ của một tổ chức chính là nguồn nhân lực trong tổ chức đó.