CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ KHÁM CHỮA BỆNH CỦA CÁC CƠ SỞ Y TẾ NGOÀI CÔNG LẬP 1. VAI TRÒ CỦA CÁC CƠ SỞ Y TẾ NGOÀI CÔNG LẬP VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA DỊCH VỤ Y TẾ 1. Dịch vụ khám chữa bệnh Dịch vụ là kết quả mang lại nhờ các hoạt động tương tác giữa người cung cấp dịch vụ và khách hàng để đáp ứng một nhu cầu nào đó của người tiêu dùng. Một dịch vụ chỉ tồn tại khi tạo ra được niềm tin và uy tín đối với khách hàng.
Dịch vụ ngày càng phát triển và đóng một vai trò ngày càng quan trọng trong mỗi quốc gia, người ta gọi là ngành kinh tế mềm (Soft Economics). Dịch vụ khám chữa bệnh là kết quả mang lại nhờ các hoạt động tương tác giữa người cung cấp dịch vụ - cơ sở khám chữa bệnh và khách hàng – bệnh nhân để đáp ứng nhu cầu về sức khoẻ như: Khám bệnh, chữa bệnh, phòng bệnh, giáo dục sức khoẻ, tư vấn sức khoẻ. Các dịch vụ này do các cơ sở y tế công cộng (trạm xá các cơ quan, trạm y tế xã, trung tâm y tế quận huyện, các cơ sở y tế tuyến tỉnh thành và trung ương) và các cơ sở y tế ngoài công lập (phòng khám, bệnh viện tư, hiệu thuốc…) cung cấp. Có quan niệm cho rằng dịch vụ khám chữa bệnh là hàng hoá y tế song không được sử dụng vì dễ bị lợi dụng để biện minh cho hoạt động y tế kiếm lời, trái đạo đức của thầy thuốc.
Tuy nhiên, trên thực tế các dịch vụ khám chữa bệnh vẫn ít nhiều mang tính chất của hàng hoá: có nhu cầu, có người cung cấp và người sử dụng dịch vụ phải trả tiền (có thể người trả tiền là cá nhân, có thể là tập thể, Nhà nước). Vai trò của các cơ sở y tế ngoài công lập Những gì đang diễn ra trong lĩnh vực y tế ở nước ta những năm qua đã chứng minh, cùng với sự có mặt của y tế ngoài công lập, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của người dân được cải thiện đáng kể. Y tế ngoài công lập có thể đáp ứng được các nhu cầu như sơ cứu ban đầu và điều trị được các bệnh thông thường, làm giảm gánh nặng cho y tế công, đồng thời cũng giúp cho người dân có nhiều sự lựa chọn hơn tùy thuộc vào mức độ của bệnh và khả năng tài chính. Nhờ phân bố cơ sở y tế ngoài công lập rộng khắp nên nhiều bệnh nhân nghèo không phải đến các cơ sở y tế Nhà nước ở xa, do đó không phải trả chi phí đi lại không cần thiết.
Khu vực y tế này cũng có tác động lên y tế công, tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy y tế công phải cải thiện chất lượng phục vụ, nâng cao y đức, nâng cấp trang thiết bị và cơ sở vật chất, áp dụng công nghệ cao trong chấn đoán và điều trị. Xét về từng phương diện, cơ sở y tế ngoài công lập đóng một vai trò quan trọng đối với sự phát triển của nền y tế Việt Nam và bảo đảm hoàn thành tốt nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe cho nhân dân trên các mặt sau: (i) Đóng góp tích cực vào việc thỏa mãn nhu cầu khám chữa bệnh ban đầu, tư vấn sức khỏe, chăm sóc y tế. Mặt khác, đội ngũ cán bộ y tế ngoài công lập cũng góp phần tham gia phát hiện dịch bệnh sớm ở cơ sở, phòng chống dịch và thực hiện các chương trình y tế quốc gia. (ii) Góp phần giảm tải cho cơ sở y tế nhà nước, đáp ứng được việc khám chữa bệnh cho một số lớn người bệnh và giải quyết được nhiều trường hợp phải sử dụng kỹ thuật cao.
(iii) Giải quyết nhanh những trường hợp mắc bệnh thông thường như cảm, cúm, nhức đầu, đau bụng… Những bệnh mà người dân cần có sự phục vụ nhanh, tiện lợi, đỡ tốn kém thời gian, tiền bạc. (iv) Đáp ứng những nhu cầu thiết yếu của người dân ở cộng đồng, tạo ra Luan van 12 những điều kiện thuận lợi cho họ trong chăm sóc sức khỏe, bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng. (v) Tạo ra áp lực cạnh tranh để buộc các cơ sở khám chữa bệnh của Nhà nước cũng như các thành phần kinh tế khác phải không ngừng cải tiến cung cách phục vụ, nâng cao chất lượng khám chữa bệnh cho nhân dân. Đặc điểm của dịch vụ khám chữa bệnh Đặc điểm dịch vụ khám chữa bệnh của các cơ sở y tế ngoài công lập gắn với đặc điểm của các cơ sở này.
Do đó chúng ta phải bắt đầu từ đặc điểm của các cơ sở y tế ngoài công lập, nó bao gồm: (i) Các cơ sở y tế ngoài công lập phân bố gần dân, rộng khắp ở mọi khu vực: Thành thị, nông thôn, hải đảo, miền núi… để đảm bảo phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân kịp thời, hiệu quả và công bằng. (ii) Được xây dựng theo hướng dự phòng chủ động và tích cực: Mạng lưới cơ sở y tế ngoài công lập làm tham mưu tốt công tác vệ sinh môi trường: ăn, ở, sinh hoạt, lao động. Tổ chức công tác phòng chống dịch, phòng chống các bệnh xã hội, bệnh nghề nghiệp, bệnh thường lưu hành ở địa phương. · Đủ diện tích sử dụng.
· Đủ trang thiết bị y tế thông thường và hiện đại để thực hiện những kỹ thuật điều trị theo tuyến quy định, tính đến khả năng sử dụng trang thiết bị của nhân viên y tế tại cơ sở y tế. Luan van 13 (4i) Đảm bảo không ngừng nâng cao chất lượng phục vụ phù hợp với tình hình hiện tại và phát triển trong tương lai: các cơ sở phải thường xuyên đáp ứng: · Trình độ chuyên môn. · Nghiên cứu và ứng dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật tiên tiến. · Trình độ quản lý của ngành y tế.
· Thực hiện hạch toán kinh tế, thực hành tiết kiệm. Các dịch vụ khám chữa bệnh có các đặc điểm sau: Cũng như các loại hình dịch vụ khác, dịch vụ khám chữa bệnh có đặc điểm sau: - Tính chất vô hình của dịch vụ: Dịch vụ xuất hiện đa dạng nhưng không tồn tại ở một mô hình cụ thể như đối với sản xuất hàng hoá. - Tính chất đúng thời điểm và không thể dự trữ, không thoả mãn hai điều kiện này dịch vụ trở nên không có giá trị. - Do phụ thuộc quá nhiều yếu tố: Không gian, thời gian, trạng thái tâm lý, hoàn cảnh của các bên tham gia.
nên chất lượng dịch vụ mang tính chất không đồng đều. - Do tính chất không thể dự trữ và không đồng đều nên gặp khó khăn trong việc tiêu chuẩn hoá dịch vụ. Tuy nhiên vẫn có thể xác định được một mức độ phục vụ nhất định nào đó. - Dịch vụ không thể tồn tại độc lập mà gắn liền với người tạo dịch vụ.
Khác với hàng hoá, dịch vụ là sự gắn chặt song hành giữa dịch vụ với người tạo ra dịch vụ. - Chính từ sự yêu cầu của người sử dụng mà dịch vụ hình thành và quá trình tạo ra dịch vụ cũng chính là quá trình tiêu dùng dịch vụ. Đó là sự ảnh hưởng mật thiết của người tiêu dùng tới sự tồn tại của dịch vụ. Tuy nhiên, không giống các loại dịch vụ khác, dịch vụ khám chữa bệnh có một số đặc điểm riêng, đó là: Luan van 14 - Mỗi người đều có nguy cơ mắc bệnh và nhu cầu chăm sóc sức khoẻ ở các mức độ khác nhau.
Chính vì không dự đoán được thời điểm mắc bệnh nên thường người ta gặp khó khăn trong chi trả các chi phí khám chữa bệnh không lường trước được. - Dịch vụ khám chữa bệnh là loại hàng hoá mà người sử dụng (người bệnh) thường không tự mình lựa chọn được mà chủ yếu do bên cung ứng (cơ sở y tế) quyết định. Nói một cách khác, ngược lại với thông lệ “Cầu quyết định cung” trong dịch vụ khám chữa bệnh “Cung quyết định cầu”. Cụ thể, người bệnh có nhu cầu khám chữa bệnh nhưng điều trị bằng phương pháp nào, thời gian bao lâu lại do bác sĩ quyết định.
Như vậy, người bệnh chỉ có thể lựa chọn nơi điều trị, ở một chừng mực nào đó, bác sĩ điều trị chứ không được chủ động lựa phương pháp điều trị. - Dịch vụ khám chữa bệnh là loại hàng hoá gắn liền với sức khoẻ, tính mạng con người nên không giống các nhu cầu khác, khi bị ốm, mặc dù không có tiền nhưng người ta vẫn phải mua (khám chữa bệnh) đây là đặc điểm đặc biệt không giống các loại hàng hóa khác. - Dịch vụ khám chữa bệnh nhiều khi không bình đẳng trong mối quan hệ, đặc biệt trong tình trạng cấp cứu: Không thể chờ đợi được và chấp nhận dịch vụ bằng mọi giá. - Bên cung cấp dịch vụ có thể là một tổ chức hay cũng có thể là một cá nhân.
Để được là bên cung cấp dịch vụ y tế thì phải có giấy phép hành nghề theo quy định của Nhà nước.2 NỘI DUNG PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ KHÁM CHỮA BỆNH CỦA CÁC CƠ SỞ Y TẾ NGOÀI CÔNG LẬP Phát triển dịch vụ khám chữa bệnh của các cơ sở y tế ngoài công lập sẽ là quá trình vận động đi lên cả lượng và chất dịch vụ khám chữa bệnh. Quá trình này thể hiện qua số lượng các dịch vụ khám chữa bệnh của các cơ sở y Luan van 15 tế ngoài công lập tăng lên, mở rộng diện bao phủ nhờ mạng lưới rộng khắp và chất lượng ngày càng cao. Điều này được bảo đảm bằng việc tăng cường cơ sở vật chất và phát triển nguồn nhân lực – đội ngũ y bác sỹ và nhân viên làm việc trong các cơ sở này. Phần dưới đây sẽ đi vào từng nội dung này.
Phát triển về số lượng các dịch vụ khám chữa bệnh của các cơ sở y tế ngoài công lập Phát triển về số lượng dịch vụ khám chữa bệnh của các cơ sở y tế ngoài công lập là quá trình mở rộng gia tăng số lượng các dịch vụ khám chữa bệnh bao gồm cả dịch vụ khám và chữa bệnh. Trong quá trình này bản thân các dịch vụ khám bệnh và chữa bệnh cũng sẽ gia tăng bằng thêm vào các danh mục cũng như kéo dài danh mục khám và chữa các bệnh bởi các cơ sở y tế ngoài công lập. Chẳng hạn trong danh mục khám chữa bệnh (i) về tây y bao gồm dịch vụ khám chữa bệnh nội khoa, phẩu thuật – ngoại khoa, nhi khoa, sản khoa…Trong mỗi loại hình các khoa này có thể kéo dài danh mục thêm ví dụ ngoại khoa gồm các nhóm dịch vụ như gây mê hồi sức, chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm, giải phẫu bệnh lý, ghép nội tạng….