Luận án tiến sĩ: Sự ưa thích rủi ro, nhận thức hành vi thuốc BVTV và sức khỏe người trồng lúa ở ĐBSCL - Sử Thị Thu Hằng, ĐH Kinh tế TP.HCM

Phân tích mối liên hệ giữa sự ưa thích rủi ro, nhận thức hành vi sử dụng thuốc BVTV và sức khỏe nông dân trồng lúa. Khám phá các yếu tố ảnh hưởng quan trọng.

• Tác giả: Sử Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Trần Tiến Khai
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Sự ưa thích rủi ro, nhận thức, hành vi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và sức khỏe của người trồng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự ưa thích rủi ro và hành vi sử dụng thuốc BVTV

Nghiên cứu về sự ưa thích rủi ro và nhận thức rủi ro trong sử dụng thuốc bảo vệ thực vật là lĩnh vực quan trọng trong kinh tế phát triển nông nghiệp. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, vùng sản xuất lúa lớn nhất Việt Nam, nông dân đối mặt với nhiều quyết định liên quan đến việc sử dụng thuốc BVTV để bảo vệ mùa màng. Sự ưa thích rủi ro phản ánh xu hướng chấp nhận hoặc né tránh rủi ro khi đưa ra quyết định kinh tế. Nhận thức rủi ro là mức độ hiểu biết của nông dân về tác hại tiềm ẩn của thuốc BVTV đối với sức khỏe và môi trường. Nghiên cứu của Sử Thị Thu Hằng năm 2021 đã xây dựng khung lý thuyết kết hợp ba yếu tố gồm sự ưa thích rủi ro, nhận thức rủi ro và hành vi sử dụng thuốc BVTV. Công trình sử dụng dữ liệu khảo sát từ người trồng lúa tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả cho thấy mối quan hệ phức tạp giữa tâm lý chấp nhận rủi ro, mức độ nhận thức và hành vi thực tế của nông dân. Phát hiện này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng chính sách quản lý sử dụng thuốc BVTV bền vững.

1.1. Bối cảnh sản xuất lúa và sử dụng thuốc BVTV tại Đồng bằng sông Cửu Long

Đồng bằng sông Cửu Long đóng vai trò trung tâm trong sản xuất lúa của Việt Nam. Khu vực này cung cấp hơn năm mươi phần trăm sản lượng lúa cả nước. Nông dân tại đây phải đối phó với nhiều loại dịch hại gây thiệt hại mùa màng. Do đó, việc sử dụng thuốc BVTV trở thành biện pháp phổ biến. Tuy nhiên, tình trạng lạm dụng thuốc BVTV gây ra nhiều vấn đề về môi trường và sức khỏe. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc nghiên cứu hành vi sử dụng thuốc BVTV của nông dân.

1.2. Lý thuyết về sự ưa thích rủi ro và nhận thức rủi ro

Lý thuyết lợi ích kỳ vọng và lý thuyết triển vọng là hai nền tảng quan trọng để đo lường sự ưa thích rủi ro. Lý thuyết lợi ích kỳ vọng giả định người ra quyết định tối đa hóa lợi ích kỳ vọng. Lý thuyết triển vọng của Kahneman và Tversky cho thấy con người né tránh rủi ro khi đối mặt với lợi ích và chấp nhận rủi ro khi đối mặt với tổn thất. Nhận thức rủi ro được hiểu là đánh giá chủ quan của cá nhân về xác suất và mức độ nghiêm trọng của rủi ro.

II. Phân tích nhận thức rủi ro và tác động sức khỏe người trồng lúa

Nghiên cứu chỉ ra rằng nông dân có mức độ ưa thích rủi ro khác nhau dẫn đến hành vi sử dụng thuốc BVTV đa dạng. Những người có xu hướng chấp nhận rủi ro cao thường sử dụng thuốc BVTV với liều lượng lớn hơn mức khuyến cáo. Họ ít tuân thủ các biện pháp bảo hộ khi phun thuốc. Ngược lại, nông dân né tránh rủi ro có xu hướng tuân thủ tốt hơn các hướng dẫn sử dụng. Nhận thức về rủi ro cũng đóng vai trò quan trọng trong hành vi sử dụng thuốc BVTV. Nông dân nhận thức rõ tác hại của thuốc BVTV thường có hành vi sử dụng cẩn trọng hơn. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhận thức và hành vi vẫn tồn tại. Nhiều nông dân biết rõ tác hại nhưng vẫn sử dụng thuốc BVTV quá mức do áp lực kinh tế và thiếu giải pháp thay thế. Tình trạng ngộ độc cấp tính và bệnh mãn tính do thuốc BVTV là vấn đề nhức nhối. Các triệu chứng phổ biến bao gồm đau đầu, chóng mặt, buồn nôn và kích ứng da. Về lâu dài, tiếp xúc kéo dài với thuốc BVTV có thể gây ra các bệnh về thần kinh, hô hấp và tim mạch.

2.1. Tác động của thuốc BVTV đến sức khỏe người trồng lúa

Thuốc BVTV xâm nhập vào cơ thể người chủ yếu qua ba con đường gồm tiếp xúc qua da, đường hô hấp và đường tiêu hóa. Theo nghiên cứu, đường tiêu hóa chiếm tỷ lệ nhiễm độc cao nhất với chín mươi bảy phẩy ba phần trăm. Các triệu chứng ngộ độc cấp tính bao gồm hoa mắt, chóng mặt, mệt mỏi và buồn nôn. Về lâu dài, nông dân tiếp xúc thường xuyên với thuốc BVTV có nguy cơ mắc các bệnh về thần kinh, hô hấp, tim mạch và tiêu hóa.

2.2. Khoảng cách giữa nhận thức và hành vi sử dụng thuốc BVTV

Thực tế cho thấy nhiều nông dân nhận thức được tác hại của thuốc BVTV nhưng vẫn duy trì hành vi sử dụng không an toàn. Nguyên nhân chính bao gồm áp lực năng suất, thiếu kiến thức về biện pháp thay thế và thói quen canh tác truyền thống. Khoảng cách giữa nhận thức và hành vi phản ánh rào cản trong chuyển đổi hành vi nông nghiệp bền vững. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật trong việc thu hẹp khoảng cách này.

III. Phương pháp đo lường sự ưa thích rủi ro và nhận thức rủi ro

Đo lường sự ưa thích rủi ro đòi hỏi phương pháp khoa học chặt chẽ. Các nghiên cứu sử dụng thí nghiệm kinh tế và khảo sát câu hỏi giả định để đánh giá mức độ chấp nhận rủi ro của nông dân. Phương pháp phổ biến bao gồm trò chơi xổ số, câu hỏi về mức đầu tư an toàn và bảng câu hỏi Likert. Đo lường nhận thức rủi ro thường sử dụng thang đo Likert với các tiêu chí về mức độ hiểu biết, đánh giá xác suất xảy ra rủi ro và mức độ lo ngại. Về phân tích định lượng, hồi quy Tobit được khuyến nghị sử dụng khi biến phụ thuộc bị kiểm duyệt bởi giá trị không. Phương pháp này phù hợp hơn hồi quy OLS truyền thống. Nghiên cứu cũng đề xuất sử dụng mô hình cấu trúc phương trình để phân tích mối quan hệ phức tạp giữa các biến. Phương pháp lấy mẫu phân tầng đảm bảo tính đại diện của mẫu nghiên cứu. Quá trình thu thập dữ liệu cần đảm bảo độ tin cậy và tính hợp lệ thông qua phỏng vấn trực tiếp và kiểm tra chéo thông tin. Các biến kiểm soát như giới tính, tuổi tác, trình độ học vấn và diện tích canh tác cần được đưa vào mô hình phân tích.

3.1. Phương pháp đo lường sự ưa thích rủi ro của nông dân

Đo lường sự ưa thích rủi ro sử dụng hai phương pháp chính gồm thí nghiệm thực và khảo sát giả định. Thí nghiệm thực yêu cầu nông dân đưa ra quyết định trong tình huống có rủi ro thực tế với phần thưởng bằng tiền mặt. Khảo sát giả định sử dụng câu hỏi tình huống để đánh giá xu hướng chấp nhận rủi ro. Hệ số Arrow-Pratt được sử dụng để tính toán mức độ ưa thích rủi ro. Phương pháp này cho phép phân loại nông dân thành nhóm ưa thích rủi ro, trung lập và né tránh rủi ro.

3.2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng trong phân tích hành vi

Hồi quy Tobit là phương pháp phù hợp để phân tích hành vi sử dụng thuốc BVTV khi biến phụ thuộc có giá trị bị kiểm duyệt dưới. Mô hình này khắc phục hạn chế của hồi quy OLS khi dữ liệu có nhiều giá trị bằng không. Các biến độc lập bao gồm sự ưa thích rủi ro, nhận thức rủi ro và các biến kiểm soát nhân khẩu học. Mô hình cấu trúc phương trình SEM được sử dụng để phân tích đồng thời mối quan hệ giữa nhiều biến trong nghiên cứu.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu cho người trồng lúa

Nghiên cứu về sự ưa thích rủi ro và nhận thức rủi ro trong sử dụng thuốc BVTV mang lại nhiều đóng góp quan trọng cho khoa học và thực tiễn. Về mặt lý thuyết, công trình mở rộng hiểu biết về hành vi nông dân trong bối cảnh sản xuất lúa Việt Nam. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách quản lý thuốc BVTV hiệu quả hơn. Chương trình đào tạo nông dân cần tập trung nâng cao nhận thức về rủi ro và cung cấp kiến thức về sử dụng thuốc BVTV an toàn. Chính sách hỗ trợ kỹ thuật giúp nông dân tiếp cận phương pháp canh tác tích hợp quản lý dịch hại tổng hợp. Đầu tư vào hệ thống y tế nông thôn giúp phát hiện và điều trị sớm các bệnh liên quan đến thuốc BVTV. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của bảo hiểm nông nghiệp trong việc giảm áp lực sử dụng thuốc BVTV quá mức. Hướng nghiên cứu tương lai cần mở rộng phạm vi địa lý và cập nhật dữ liệu về chi phí y tế hiện tại.

4.1. Đóng góp lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu bổ sung bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa sự ưa thích rủi ro và hành vi sử dụng thuốc BVTV tại Việt Nam. Kết quả cho thấy sự ưa thích rủi ro có tác động đáng kể đến lượng thuốc BVTV sử dụng. Phát hiện này giúp hiểu rõ hơn cơ chế ra quyết định của nông dân. Về thực tiễn, nghiên cứu cung cấp dữ liệu cập nhật về tình hình sử dụng thuốc BVTV và tác động sức khỏe tại Đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả hỗ trợ đánh giá chi phí y tế liên quan đến ngộ độc thuốc BVTV.

4.2. Hàm ý chính sách và hướng nghiên cứu tương lai

Hàm ý chính sách từ nghiên cứu tập trung vào ba nhóm giải pháp. Thứ nhất, nâng cao nhận thức của nông dân thông qua đào tạo và tập huấn định kỳ. Thứ hai, phát triển hệ thống cảnh báo và giám sát sử dụng thuốc BVTV tại địa phương. Thứ ba, cải thiện tiếp cận dịch vụ y tế nông thôn cho nông dân tiếp xúc với thuốc BVTV. Hướng nghiên cứu tương lai nên mở rộng phạm vi khảo sát và áp dụng phương pháp kinh tế lượng tiên tiến hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sản xuất lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) giữ vị thế rường cột trong an ninh lương thực quốc gia và thương mại toàn cầu, đóng góp 54% - 55% diện tích canh tác, 56% - 57% tổng sản lượng lúa và chiếm hơn 93% kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam (Tổng cục Thống kê, 2018, 2020). Tuy nhiên, nền nông nghiệp thâm canh đang đối mặt với cuộc khủng hoảng ngoại ứng tiêu cực do lạm dụng hóa chất nông nghiệp. Theo Tổng cục Môi trường (2015), lượng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) nhập khẩu và sử dụng tại Việt Nam vượt 70.000 tấn/năm, tăng hơn 10 lần so với giai đoạn trước năm 1985. Đáng chú ý, có tới "80% thuốc BVTV đang được sử dụng không đúng cách, không cần thiết và rất lãng phí" (Nguyên Khôi, 2016), dẫn đến thất thoát hàng năm ước tính 210 tấn thuốc trừ cỏ, 1.224 tấn thuốc trừ sâu và 4.245 tấn hoạt chất thuốc diệt nấm (World Bank, 2017).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự thiếu hụt các mô hình kinh tế lượng tích hợp đồng thời thái độ rủi ro nội tại (risk preferences) và nhận thức rủi ro đa chiều (risk perceptions) để giải thích hàm cầu đầu vào hóa chất, cũng như việc đánh giá thiếu chuẩn xác tác động biên tế của từng nhóm hoạt chất độc hại lên chi phí sức khỏe người trực tiếp phơi nhiễm. Các nghiên cứu trước đây (Nguyễn Hữu Dũng và cộng sự, 1999; Huỳnh Việt Khải, 2014; Liu & Huang, 2013) thường khảo sát đơn lẻ từng khía cạnh hoặc sử dụng các biến giả (dummy variables) khái quát hóa, bỏ qua cấu trúc dữ liệu bị kiểm duyệt (censored data) của chi phí y tế.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Mức độ ưa thích rủi ro và nhận thức về rủi ro sức khỏe, môi trường khi sử dụng thuốc BVTV của nông dân trồng lúa ĐBSCL diễn ra như thế nào?
• RQ2: Sự ưa thích rủi ro có tác động cùng chiều đến lượng thuốc BVTV sử dụng hay không? (H1: Nông dân có mức độ e ngại rủi ro càng cao thì lượng thuốc BVTV sử dụng trên một đơn vị diện tích càng lớn nhằm mục tiêu phòng ngừa rủi ro mất mùa).
• RQ3: Nhận thức rủi ro toàn diện và biến động giá thuốc BVTV tác động như thế nào đến quyết định sử dụng hóa chất? (H2: Điểm nhận thức rủi ro và giá thuốc BVTV có mối quan hệ nghịch biến với lượng thuốc BVTV tiêu thụ).
• RQ4: Mức độ phơi nhiễm thực tế của từng nhóm thuốc (trừ sâu, trừ bệnh, thuốc khác) và việc trang bị bảo hộ lao động định lượng tác động như thế nào đến chi phí sức khỏe cá nhân? (H3: Phơi nhiễm thuốc trừ sâu tạo ra gánh nặng chi phí sức khỏe lớn nhất; H4: Số lượng biện pháp bảo hộ lao động áp dụng giúp giảm thiểu có ý nghĩa thống kê chi phí khám chữa bệnh và tổn thất ngày công lao động).

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp Lý thuyết Lợi ích Kỳ vọng (Expected Utility Theory - EUT) của Von Neumann & Morgenstern (1945), Lý thuyết Triển vọng (Prospect Theory) của Kahneman & Tversky (1979), Lý thuyết Hành vi Nông hộ tối đa hóa lợi ích của Frank Ellis (1993), Lý thuyết Nhận thức - Hành vi (Cognitive Behavioral Theory - CBT) của Beck (1995) và Hàm Chi phí Sức khỏe (Health Cost Function) theo tiếp cận cận biên của Cropper & Freeman (1991). Luận án được triển khai trên cỡ mẫu điều tra ngẫu nhiên phân tầng gồm các nông hộ trực tiếp ra quyết định sản xuất và phơi nhiễm hóa chất tại 3 tỉnh đại diện sinh thái trọng điểm: An Giang, Kiên Giang và Vĩnh Long trong niên vụ canh tác 2018 - 2019.

Literature Review và Positioning

Dòng nghiên cứu kinh tế nông nghiệp về quản trị dịch hại và hành vi nông hộ trên thế giới phân hóa thành ba nhánh học thuật chính:

Nhánh thứ nhất: Ứng dụng kinh tế học thực nghiệm đo lường thái độ rủi ro trong sản xuất. Khởi nguồn từ thiết kế danh sách giá tổng hợp (Multiple Price List - MPL) thông qua trò chơi xổ số có thưởng của Holt & Laury (2002) và mở rộng cho nông hộ đang phát triển của Tanaka, Camerer & Nguyen (2010), các học giả đã chứng minh nông dân quy mô nhỏ phần lớn mang tâm lý e ngại rủi ro (risk aversion). Tại Trung Quốc, Liu & Huang (2013) chỉ ra rằng nông dân trồng bông e ngại rủi ro có xu hướng tăng liều lượng hoạt chất hóa học để bảo toàn năng suất. Ngược lại, một số nghiên cứu tại Nam Á lại cho rằng rủi ro giá cả đầu ra và chi phí tín dụng mới là động lực thúc đẩy đầu vào thâm dụng (Dohmen và cộng sự, 2011; Coppola, 2014).

Nhánh thứ hai: Vai trò của nhận thức rủi ro đối với hành vi sử dụng thuốc BVTV. Các nghiên cứu của Wang (2017), Zhang và cộng sự (2016) tại Trung Quốc, Jallow và cộng sự (2017) tại Kuwait và Migheli (2017) khẳng định kiến thức về độc tính hóa chất và nhận thức suy thoái môi trường điều chỉnh trực tiếp hành vi phun xịt. Tuy nhiên, Fan và cộng sự (2015) khi dùng mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) chỉ dừng lại ở việc xác định các nhân tố cấu thành nhận thức mà chưa định lượng được sự đánh đổi cận biên giữa mức độ nhận thức và hàm lượng hoạt chất cắt giảm. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Huỳnh Việt Khải (2014) chỉ đo lường nhận thức dịch bệnh cây lúa qua biến nhị phân "biết/không biết", chưa phản ánh cấu trúc nhận thức rủi ro sức khỏe và hệ sinh thái.

Nhánh thứ ba: Lượng hóa ngoại ứng y tế thông qua hàm chi phí sức khỏe. Pingali, Marquez & Palis (1994) tại Philippines, Abdollahzadeh và cộng sự (2015) tại Iran, Athukorala và cộng sự (2012) tại Sri Lanka và Alavanja & Bonner (2012) tại Hoa Kỳ đã xác lập mối liên hệ giữa phơi nhiễm thuốc trừ sâu với các hội chứng thần kinh, tiêu hóa, hô hấp và ung thư. Dù vậy, phần lớn các công trình (kể cả Nguyễn Hữu Dũng và cộng sự, 1999 tại Việt Nam) đều áp dụng mô hình hồi quy bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS). Điều này tạo ra sai chệch tham số nghiêm trọng do bỏ qua đặc tính kiểm duyệt của biến chi phí y tế (nhiều quan sát mang giá trị 0 đối với nông dân chưa phát sinh viện phí). Đồng thời, việc gộp chung các loại thuốc làm lu mờ sự khác biệt về độc tính cấp tính theo bảng phân loại WHO (Nhóm I đến Nhóm IV).

Luận án định vị tiên phong bằng việc tích hợp đồng thời hệ số ác cảm rủi ro tương đối (CRRA) từ kinh tế học thực nghiệm và thang đo nhận thức rủi ro kép (sức khỏe - môi trường) vào hàm cầu thuốc BVTV, kết hợp mô hình Tobit kiểm duyệt để phân tích chi phí y tế bóc tách theo 3 nhóm hoạt chất: thuốc trừ sâu (insecticides), thuốc trừ bệnh (fungicides) và thuốc khác (diệt cỏ, ốc, chuột, điều hòa sinh trưởng).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Hành vi Nông hộ của Frank Ellis (1993) trong điều kiện thị trường nông thôn chưa hoàn hảo. Trong mô hình sản xuất vi mô truyền thống, nông hộ được giả định tối đa hóa lợi nhuận thuần túy:

$$\max \pi = p \cdot Y(P, Z, A) - w_P \cdot P - w_Z \cdot Z$$

Trong đó $p$ là giá lúa, $Y$ là sản lượng phụ thuộc lượng thuốc BVTV ($P$), đầu vào khác ($Z$) và đất đai ($A$); $w_P, w_Z$ là giá đầu vào tương ứng. Luận án chứng minh rằng giả định trung lập rủi ro bị bác bỏ trên thực tế. Nông dân ĐBSCL vận hành theo cơ chế tối đa hóa lợi ích kỳ vọng $E[U(\pi)]$ với hàm thỏa dụng dạng lõm phản ánh tâm lý ác cảm rủi ro (Risk Aversion):

$$U(W) = \frac{W^{1-r}}{1-r}$$

Với $r$ là hệ số ác cảm rủi ro tương đối (CRRA). Khi $r > 0$, thuốc BVTV đóng vai trò như một công cụ "bảo hiểm sản lượng chủ quan" (risk-reducing input). Người nông dân chấp nhận chi trả chi phí cận biên cao hơn giá trị sản phẩm biên tế ($w_P > p \cdot \frac{\partial Y}{\partial P}$) để giảm thiểu phương sai của phân phối sản lượng.

Đồng thời, luận án phát triển Lý thuyết Nhận thức - Hành vi (Beck, 1995; Ellis, 1962) trong kinh tế môi trường: nhận thức không chỉ là biến trung gian tâm lý mà đóng vai trò nhân tố kiểm soát nội sinh làm dịch chuyển đường cầu đầu vào hóa chất sang trái, đối trọng trực tiếp với xu hướng lạm dụng do tâm lý e ngại rủi ro gây ra.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích thiết lập chuỗi tác động nhân quả khép kín qua hai giai đoạn kinh tế lượng:

Giai đoạn 1: Hàm cầu thuốc BVTV ($P_i$) $$P_i = \beta_0 + \beta_1 \text{Risk_Pref}_i + \beta_2 \text{Perception}_i + \beta_3 \text{Price}_i + \beta_4 X_i + \epsilon_i$$ Trong đó: $\text{Risk_Pref}_i$ là hệ số CRRA đo lường qua trò chơi xổ số; $\text{Perception}_i$ là điểm nhận thức rủi ro tổng hợp; $\text{Price}_i$ là giá thuốc BVTV trung bình; $X_i$ là véc-tơ đặc điểm nhân khẩu, diện tích và kỹ thuật canh tác.

Giai đoạn 2: Hàm chi phí sức khỏe kiểm duyệt ($HC_i^$)* $$HC_i^* = \gamma_0 + \gamma_1 \text{Pest_Insect}_i + \gamma_2 \text{Pest_Fung}_i + \gamma_3 \text{Pest_Other}_i + \gamma_4 \text{Prot_Equip}_i + \gamma_5 Z_i + u_i$$ $$HC_i = \max(0, HC_i^*)$$ Trong đó: $HC_i$ là chi phí y tế thực tế quan sát được; $\text{Pest_Insect}_i, \text{Pest_Fung}_i, \text{Pest_Other}_i$ lần lượt là lượng sử dụng của 3 nhóm thuốc; $\text{Prot_Equip}_i$ là biến định lượng đo lường số lượng trang thiết bị bảo hộ cá nhân (khẩu trang than hoạt tính, kính, găng tay, ủng cao su, áo quần dài tay); $Z_i$ kiểm soát các biến cố sức khỏe nền và thói quen sinh hoạt (tần suất hút thuốc lá, tiêu thụ rượu bia).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên hệ hình thực chứng (Positivism) kết hợp phương pháp luận tam giác đạc (Triangulation) chặt chẽ giữa phỏng vấn sâu chuyên gia quản lý/nông dân nòng cốt, thực nghiệm kinh tế học hành vi và điều tra bảng hỏi cấu trúc trên diện rộng. Thiết kế đa tầng (multi-level design) bao quát từ cấp độ vĩ mô (chính sách quản lý 3 tỉnh ĐBSCL), trung mô (hệ thống đại lý kinh doanh thuốc BVTV tại các huyện, xã) đến vi mô (hành vi cá nhân nông hộ và người trực tiếp phơi nhiễm hóa chất).

Cỡ mẫu được tính toán dựa trên công thức chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đại diện cho vùng trồng lúa thâm canh ĐBSCL:

• Tỉnh An Giang: Tiêu biểu cho vùng tứ giác Long Xuyên, thâm canh 3 vụ lúa/năm với mức độ sử dụng đầu vào cao.
• Tỉnh Kiên Giang: Đại diện vùng sản xuất lúa trọng điểm ven biển, quy mô ruộng đất bình quân hộ lớn.
• Tỉnh Vĩnh Long: Đại diện vùng phù sa ngọt trung tâm ĐBSCL với tập quán canh tác truyền thống xen canh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua 4 bước chuẩn hóa:

[Thiết kế Trò chơi Xổ số MPL & Bảng hỏi Chuẩn hóa]
[Phỏng vấn Sâu Chuyên gia & Khảo sát Thí điểm (Pilot Test)]
[Thu thập Dữ liệu Thực địa Vụ mùa 2018 - 2019]
[Kiểm định Nhất quán MPL, Cronbach's Alpha & Phân tích Kinh tế lượng]

1. Đo lường sự ưa thích rủi ro bằng Danh sách Giá Tổng hợp (MPL): Ứng dụng khung lý thuyết Holt & Laury (2002) thích ứng hóa với bối cảnh ĐBSCL. Người tham gia lựa chọn giữa Phương án A (an toàn, độ biến động tiền thưởng thấp) và Phương án B (rủi ro, tiền thưởng cao vượt trội nhưng có xác suất nhận giá trị thấp) qua 10 tình huống xác suất cố định từ 0.1 đến 1.0. Điểm chuyển dịch (switching point) từ Phương án A sang Phương án B xác định khoảng giá trị của hệ số CRRA ($r$). Để đảm bảo tính giá trị nội tại (internal validity), nghiên cứu chi trả tiền thưởng thật (real payoff) bằng hiện kim ngẫu nhiên cho người chơi.

2. Đo lường nhận thức rủi ro: Xây dựng hệ thống 12 câu hỏi thang đo 5 điểm Likert bao quát hai nhóm cấu trúc: (i) Nhận thức rủi ro sức khỏe cấp tính/mãn tính (tác động lên hệ thần kinh, hô hấp, da liễu, ung thư); (ii) Nhận thức rủi ro sinh thái (ô nhiễm đất, nguồn nước mặt, suy thoái thiên địch, mất cân bằng hệ sinh thái đồng ruộng). Kiểm định Cronbach's Alpha đạt độ tin cậy $\alpha > 0.82$.

3. Xác định người tiếp xúc phơi nhiễm: Định danh chính xác đối tượng trực tiếp pha thuốc hoặc vừa pha vừa phun xịt, loại trừ hoàn toàn các quan sát hộ thuê mướn lao động 100% khi phân tích hàm chi phí sức khỏe.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu thực địa được mã hóa, làm sạch và xử lý bằng phần mềm kinh tế lượng chuyên dụng STATA:

• Thống kê mô tả: Khắc họa nhân khẩu học, độ tuổi, trình độ học vấn, số năm kinh nghiệm, diện tích canh tác bình quân, số lần phun xịt trung bình (5 - 8 lần/vụ), tỷ lệ áp dụng IPM (khoảng 15%) và phân bổ mức độ độc tính theo danh mục WHO (nhóm II và III chiếm trên 70%).
• Mô hình Hồi quy OLS: Ước lượng hàm cầu thuốc BVTV, kết hợp kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến (VIF < 2.5), phương sai sai số thay đổi (White test / Breusch-Pagan test) và tự tương quan.
• Mô hình Hồi quy Tobit: Khắc phục triệt để sai chệch cắt cụt dữ liệu chi phí y tế:

$$E[HC_i | X_i, HC_i > 0] = X_i\gamma + \sigma \lambda\left(\frac{X_i\gamma}{\sigma}\right)$$

với $\lambda(\cdot)$ là tỷ số nghịch đảo Mills (Inverse Mills Ratio), đảm bảo tính vững và không chệch của các hệ số hồi quy cận biên.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng từ luận án cung cấp 5 bằng chứng thực nghiệm đột phá:

1. Sự thống trị của tâm lý e ngại rủi ro: Đại đa số nông dân trồng lúa tại An Giang, Kiên Giang và Vĩnh Long thuộc nhóm không ưa thích rủi ro ($r > 0$). Kết quả hồi quy OLS khẳng định hệ số ưa thích rủi ro có mối tương quan dương có ý nghĩa thống kê ($p < 0.01$) với lượng thuốc BVTV sử dụng. Nông dân coi việc tăng số lần phun xịt (từ 5 - 8 lần/vụ) như biện pháp dự phòng tối ưu chống lại nguy cơ sụt giảm năng suất.

2. Nghịch biến giữa nhận thức toàn diện và lượng hóa chất tiêu thụ: Điểm nhận thức về rủi ro sức khỏe và môi trường tác động âm có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) lên hàm cầu thuốc BVTV. Nông dân có hiểu biết sâu sắc về độc tính tích lũy và suy thoái đất có xu hướng tuân thủ liều lượng khuyến cáo và giảm thiểu số lần phun ngừa định kỳ.

3. Tính nhạy cảm giá và sự chi phối thông tin của đại lý tư nhân: Lượng cầu thuốc BVTV co giãn âm với mức giá ($p < 0.05$). Đáng chú ý, kết quả điều tra thực địa chỉ ra nghịch lý: nguồn thông tin kỹ thuật từ hệ thống đại lý kinh doanh thuốc BVTV tư nhân là kênh được nông dân tiếp cận thường xuyên nhất và có mức độ tin cậy cao nhất, vượt trội hơn các kênh khuyến nông nhà nước. Điều này dẫn đến sự định hướng sai lệch, thúc đẩy nông dân mua vượt nhu cầu thực tế.

4. Bóc tách thứ bậc tác động lên chi phí y tế qua mô hình Tobit: Kết quả hồi quy Tobit chứng minh thuốc trừ sâu (insecticides) tạo ra tác động biên tế mạnh nhất đến việc gia tăng chi phí y tế trực tiếp và ngày công mất đi ($p < 0.01$), tiếp đến là thuốc trừ bệnh/nấm (fungicides, $p < 0.05$) và thuốc khác ($p < 0.1$). Các triệu chứng phổ biến nhất bao gồm: nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, ngứa da, suy nhược thần kinh và các bệnh lý mạn tính về gan, mật, đường hô hấp.

5. Hiệu ứng bảo vệ định lượng của trang thiết bị bảo hộ (PPE): Khác biệt với các nghiên cứu tiền nhiệm chỉ dùng biến giả, luận án lượng hóa số lượng biện pháp bảo vệ cá nhân và chứng minh việc gia tăng mỗi đơn vị thiết bị bảo hộ (đặc biệt là khẩu trang chuyên dụng và kính bảo hộ) giúp giảm thiểu rõ rệt chi phí khám chữa bệnh ($p < 0.01$).

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Xác lập mô hình kinh tế lượng chuẩn tắc kết hợp thực nghiệm hành vi và mô hình kiểm duyệt Tobit, cung cấp khung phương pháp luận có thể nhân rộng cho các nghiên cứu kinh tế nông nghiệp tại các quốc gia đang phát triển.
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước:
  • Cần xây dựng cơ chế giám sát, siết chặt chứng chỉ hành nghề và quy chuẩn tư vấn kỹ thuật của hệ thống đại lý thuốc BVTV cơ sở.
  • Áp dụng công cụ kinh tế: đánh thuế tiêu thụ đặc biệt hoặc điều chỉnh chính sách giá đối với các dòng thuốc BVTV thuộc nhóm độc tính cao (WHO nhóm I, II) nhằm hạn chế nhu cầu.
  • Tái cấu trúc chương trình đào tạo Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM) và "1 Phải 5 Giảm", chuyển trọng tâm từ chuyển giao kỹ thuật đơn thuần sang can thiệp thay đổi nhận thức rủi ro và nhận thức an toàn lao động.
• Về thực hành sản xuất nông hộ: Khuyến cáo chuyển dịch cơ cấu đầu vào sang chế phẩm sinh học, chuẩn hóa quy trình trang bị bảo hộ lao động đầy đủ khi pha chế và phun xịt, chấm dứt tập quán vứt bỏ vỏ chai, bao bì thuốc bừa bãi trực tiếp ra kênh rạch đồng ruộng.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Bản chất dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Dữ liệu thu thập trong niên vụ 2018 - 2019 chưa theo dõi được biến động dài hạn (Panel data) về sự thay đổi thái độ rủi ro và nhận thức của nông dân qua các chu kỳ kinh tế và thời tiết cực đoan.
2. Phạm vi không gian: Dù khảo sát tại 3 tỉnh đại diện (An Giang, Kiên Giang, Vĩnh Long), mẫu nghiên cứu chưa bao quát trọn vẹn đặc thù sinh thái bán đảo Cà Mau hoặc vùng ngập sâu Đồng Tháp Mười.
3. Đo lường chi phí sức khỏe dựa trên tự báo cáo (Self-reported health costs): Số liệu chi phí y tế phụ thuộc vào trí nhớ và hóa đơn tự lưu của nông hộ, chưa kết hợp các chỉ dấu sinh học y khoa (Biomarkers) như xét nghiệm hoạt độ enzyme Cholinesterase trong máu để định lượng chính xác mức độ nhiễm độc lân hữu cơ.
4. Giới hạn miền đo lường rủi ro: Trò chơi xổ số MPL mới chỉ tập trung đo lường trong miền nhận được (gains domain) để tránh tâm lý bỏ cuộc của người tham gia, chưa đo lường hệ số e ngại mất mát ($\lambda$) trong miền tổn thất (losses domain) theo Lý thuyết Triển vọng toàn diện.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Thiết lập bộ dữ liệu bảng theo dõi dọc (Longitudinal panel study) trong 5 - 10 năm để phân tích tính ổn định của hệ số CRRA.
• Tích hợp kỹ thuật y sinh học phân tử vào mô hình kinh tế lượng sức khỏe môi trường.
• Mở rộng nghiên cứu tác động của chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc nông sản đến hành vi giảm thiểu hóa chất của nông hộ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa Kinh tế học Hành vi (Behavioral Economics), Kinh tế học Phát triển (Development Economics) và Kinh tế học Môi trường & Y tế (Environmental and Health Economics). Khung phân tích và kết quả thực nghiệm có tiềm năng trích dẫn cao trên các tạp chí quốc tế chuyên ngành danh tiếng (như Agricultural Economics, Food Policy, Journal of Development Economics).
• Tác động ngành nông nghiệp: Thúc đẩy quá trình chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ĐBSCL theo hướng xanh, sạch, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe (GlobalGAP, SRP) tại các thị trường nhập khẩu cao cấp (EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản).
• Tác động chính sách vĩ mô: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng chuẩn xác cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng UBND các tỉnh ĐBSCL trong việc hoàn thiện Nghị định quản lý phân bón, thuốc BVTV, xây dựng Chiến lược Nông nghiệp Bền vững tầm nhìn 2030 - 2050.
• Tác động xã hội: Góp phần bảo vệ sức khỏe cho hàng triệu lao động trực tiếp trong ngành lúa nước, cắt giảm ngoại ứng tiêu cực và bảo tồn hệ sinh thái nguồn nước mặt vùng hạ lưu sông Mê Kông.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp thiết kế trò chơi kinh tế học thực nghiệm MPL chuẩn hóa và mô hình hồi quy Tobit xử lý biến kiểm duyệt trong nghiên cứu kinh tế nông nghiệp.
• Giảng viên & Nhà khoa học cao cấp: Khai thác các đóng góp lý thuyết mở rộng về hành vi nông hộ và hàm chi phí sức khỏe làm cơ sở phát triển các dự án tài trợ quốc tế.
• Doanh nghiệp R&D & Kinh doanh Nông dược: Nắm bắt độ co giãn của cầu và xu hướng dịch chuyển nhận thức của nông dân để định hướng nghiên cứu, phân phối các dòng thuốc trừ sâu sinh học, thân thiện môi trường.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước & Khuyến nông viên: Vận dụng các hàm ý chính sách để xây dựng lộ trình quản lý đại lý tư nhân, điều tiết giá và đổi mới phương thức tập huấn kỹ thuật hiệu quả.
• Cộng đồng Nông dân ĐBSCL: Nâng cao nhận thức về an toàn lao động, giảm thiểu chi phí y tế và nâng cao hiệu quả kinh tế bền vững trên từng hecta canh tác.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án mở rộng Lý thuyết Hành vi Nông hộ của Frank Ellis (1993) và Lý thuyết Lợi ích Kỳ vọng của Von Neumann & Morgenstern (1945) bằng cách chứng minh bằng thực nghiệm rằng trong môi trường sản xuất nhiều rủi ro sinh học, nông dân không tối đa hóa lợi nhuận mà tối đa hóa lợi ích kỳ vọng với hàm thỏa dụng lõm ($r > 0$). Thuốc BVTV được sử dụng như một hàng hóa bảo hiểm rủi ro sản lượng chủ quan.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Nguyễn Hữu Dũng và cộng sự (1999) hay Abdollahzadeh và cộng sự (2015) vốn chỉ sử dụng hồi quy tuyến tính OLS và biến giả, luận án đã: (i) Đo lường định lượng hệ số CRRA qua trò chơi xổ số trả thưởng thật MPL; (ii) Sử dụng mô hình Tobit xử lý triệt để biến phụ thuộc chi phí y tế bị kiểm duyệt tại giá trị 0; (iii) Lượng hóa số lượng thiết bị bảo hộ PPE thay cho biến nhị phân.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì?

Nghịch lý về vai trò thông tin: Mặc dù các chương trình khuyến nông của nhà nước được đầu tư lớn, hệ thống đại lý bán thuốc tư nhân lại là nguồn cung cấp thông tin kỹ thuật được nông dân tiếp cận nhiều nhất (>85%) và có độ tin cậy cao nhất. Sự xung đột lợi ích thương mại của đại lý chính là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy nông dân lạm dụng thuốc BVTV vượt ngưỡng kinh tế.

4. Quy trình lặp lại nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không?

Có. Luận án cung cấp chi tiết trong phụ lục toàn bộ: 10 ma trận tình huống trò chơi xổ số MPL, bảng hỏi cấu trúc 12 biến nhận thức Likert, quy trình phân bổ mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại 3 tỉnh và danh mục câu hỏi phỏng vấn sâu chuyên gia.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án định hướng thiết lập mô hình theo dõi bảng dọc (Longitudinal Panel) tích hợp đo lường y sinh học (nồng độ hoạt độ Cholinesterase máu) và đánh giá tác động của công nghệ phun xịt tự động bằng máy bay không người lái (Drone) đến việc giảm thiểu phơi nhiễm hóa chất trực tiếp tại ĐBSCL.

Kết luận

1. Khẳng định đa số nông dân trồng lúa ĐBSCL mang tâm lý e ngại rủi ro ($r > 0$), và chính đặc điểm ác cảm rủi ro này là động lực thúc đẩy gia tăng lượng thuốc BVTV sử dụng nhằm bảo toàn sản lượng.
2. Chứng minh nhận thức toàn diện về rủi ro sức khỏe và suy thoái sinh thái có tác động nghịch biến có ý nghĩa thống kê lên hàm cầu thuốc BVTV, đóng vai trò kiểm soát hành vi lạm dụng hóa chất.
3. Bóc tách và lượng hóa thành công thứ bậc tác hại y tế thông qua mô hình Tobit: thuốc trừ sâu gây tổn hại chi phí sức khỏe lớn nhất, tiếp theo là thuốc trừ bệnh và thuốc khác.
4. Xác lập bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả kinh tế - sức khỏe của việc áp dụng định lượng các trang thiết bị bảo hộ lao động cá nhân (PPE) trong quá trình pha chế và phun xịt.
5. Vạch rõ vai trò chi phối của hệ thống đại lý kinh doanh nông dược tư nhân đối với quyết định phun xịt của nông dân, cung cấp cơ sở cho việc tái cấu trúc mạng lưới quản lý nông dược cấp cơ sở.
6. Luận án mở ra 3 nhánh nghiên cứu liên ngành mới: Kinh tế học thực nghiệm nông hộ, Kinh tế lượng sức khỏe môi trường và Đánh giá chính sách nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu tại vùng hạ lưu sông Mê Kông và các nước đang phát triển trên thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Bối cảnh nghiên cứu 1. Sản xuất lúa tại Việt Nam và Đồng Bằng Sông Cửu Long Lúa là cây trồng đóng vai trò chủ đạo trong nông nghiệp tại Việt Nam. Diện tích canh tác lúa luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng diện tích cây trồng hàng năm.

Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê (TCTK) năm 2018, từ năm 2013 đến năm 2018, diện tích trồng lúa luôn chiếm trên 65% tổng diện tích cây trồng hàng năm. Sản lượng lúa của Việt Nam hằng năm đều tăng, tuy nhiên mức tăng không cao. Năm 2012, sản lượng lúa là 43,74 triệu tấn, đến năm 2018 đạt gần 44 triệu tấn (TCTK, 2018). Năm 2017, sản lượng xuất khẩu gạo của Việt Nam là 5,887 triệu tấn, tổng giá trị xuất khẩu đạt 2,661 tỷ USD, tăng 22,4% so với năm 2016 (Bộ NN&PTNT, 2017a), là nước có sản lượng xuất khẩu gạo đứng thứ ba thế giới, sau Thái Lan và Ấn Độ.

ĐBSCL là vựa lúa lớn nhất Việt Nam với 54% đến 55% tổng diện tích trồng lúa và 56 đến 57% tổng sản lượng lúa của cả nước giai đoạn 2014-2019 (TCTK, 2020). Diện tích và sản lượng lúa của ĐBSCL có cùng xu hướng diễn biến của cả nước. Mặc dù diện tích và sản lượng lúa của ĐBSCL giảm bình quân hàng năm lần lượt là 0,86% và 0,77% giai đoạn 2014-2019; tuy nhiên, năng suất lúa tăng bình quân hằng năm 0,09% trong cùng giai đoạn (TCTK, 2020). Năm 2019, diện tích gieo trồng của ĐBSCL là 4.070 ngàn ha với sản lượng 24,28 triệu tấn.

Bên cạnh đó, ĐBSCL cũng là vùng có sản lượng xuất khẩu gạo lớn nhất cả nước. Năm 2017, xuất khẩu gạo của khu vực ĐBSCL đạt 5,5 triệu tấn, đạt kim ngạch 2,49 tỷ USD, chiếm hơn 93% trong tổng kim ngạch xuất gạo cả nước (TCTK, 2018). Các lý do trên khẳng định vị trí và tầm quan trọng của ĐBSCL trong nền kinh tế nông nghiệp của Việt Nam. Do đó, nghiên cứu về việc canh tác cây lúa tại ĐBSCL không chỉ có ý nghĩa lý luận, mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn.2 thể hiện sự biến động về diện tích trồng lúa cả năm và sản lượng lúa cả năm của các vùng.00 Đồng bằng sông Hồng 3,500.00 Trung du và miền núi phía Bắc 3,000.00 Bắc Trung Bộ và Duyên hải 2,500.00 Đông Nam Bộ 1,000.00 Đồng bằng sông Cửu Long 500.00 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Biểu đồ GIỚI THIỆU.1 Diện tích lúa cả năm phân chia theo vùng Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2018 30,000.00 Đồng bằng sông Hồng Trung du và miền núi phía Bắc 15,000.00 Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung Tây Nguyên 10,000.00 Đông Nam Bộ Đồng bằng sông Cửu Long 5,000.00 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Biểu đồ GIỚI THIỆU.2 Sản lượng lúa cả năm phân theo vùng Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2018 3 1.

Thực trạng sử dụng thuốc Bảo vệ thực vật tại Việt Nam và Đồng Bằng Sông Cửu Long 1. Tình hình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tại Việt Nam Tại Việt Nam, thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) được sử dụng từ những năm 40 của thế kỷ 20 nhằm bảo vệ cây trồng. Từ năm 2013 đến năm 2015, mỗi năm Việt Nam nhập và sử dụng từ 70.000 tấn, tăng gấp hơn 10 lần so với giai đoạn trước năm 19851 (Tổng cục Môi trường, 2015). Các loại thuốc BVTV mà Việt Nam đang sử dụng có độ độc cao, nhiều loại thuốc đã lạc hậu (Tổng cục Môi trường, 2015).

Các loại thuốc BVTV được sử dụng tại Việt Nam bao gồm nhóm độc I (11,8-22%), nhóm độc II (40-58,8%), nhóm độc III (11-30%), và nhóm độc IV (10-17%) (Nguyên Khôi, 2016). Hầu hết thuốc BVTV sử dụng ở Việt Nam đều nhập khẩu từ nước ngoài, từ các nước: Trung Quốc (số lượng lớn nhất), Đức, Singapore, Ấn Độ, Thái Lan và một số quốc gia khác. Tình hình nhập khẩu các loại thuốc BVTV được thể hiện qua Bảng 1. Bảng GIỚI THIỆU.1 Nhập khẩu thuốc BVTV và nguyên liệu tại Việt Nam Chỉ tiêu 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Thuốc BVTV và nguyên liệu 748 768 786,3 776,2 1021,3 939,0 (Triệu USD) % so với năm trước - 102,7 102,4 98,7 131,6 91,9 Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2018 Số liệu Bảng GIỚI THIỆU.1 cho thấy, từ năm 2015 đến năm 2016, lượng thuốc BVTV nhập khẩu giảm dần, đến năm 2017 tăng mạnh.

Mặc dù đến năm 2018, lượng thuốc BVTV có giảm xuống nhưng mức giảm không đáng kể, vẫn cao hơn so với năm 2016. Như vậy, việc sử dụng thuốc BVTV của Việt Nam có xu hướng tăng. Việc sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam vẫn còn lạm dụng thuốc 1 Trước 1985, lượng hóa chất BVTV sử dụng hàng năm khoảng 6.000 tấn 4 BVTV rất nhiều. Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, thuốc BVTV của Việt Nam chủ yếu nhập khẩu từ Trung Quốc.

Trong tháng 11/2017, giá trị thuốc BVTV và nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc là 461,443 ngàn USD, chiếm 52,6% trong tổng lượng thuốc nhập khẩu tháng 11 và tăng 48,9% so với cùng kỳ năm 2016 (Bộ NN&PTNT, 2017). Thông tư 03/2018/TT-BNNPTNT quy định danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng trong nông nghiệp tại Việt Nam gồm 1. Tuy nhiên, các nghiên cứu tại Việt Nam về việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cho thấy, việc sử dụng thuốc BVTV tại Việt Nam chưa đúng phương pháp, chưa có sự quản lý chặt chẽ của chính quyền địa phương (Trần Thị Ngọc Lan và cộng sự, 2014; Trần Thị Ngọc Lan, 2016; Phan Văn Toàn, 2013). Có tới 80% thuốc BVTV đang được sử dụng không đúng cách, không cần thiết và rất lãng phí (Nguyên Khôi, 2016).

Do đó, cần thiết phải hiểu được nhận thức cũng như hành vi của các nông dân trong việc sử dụng thuốc BVTV. Trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp thích hợp để giảm thiểu tình trạng lạm dụng thuốc BVTV, dùng sai cách, quá liều như thực trạng nêu trên. Tình hình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tại Đồng Bằng Sông Cửu Long Tại ĐBSCL, thuốc BVTV được các nông dân sử dụng phổ biến. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc BVTV tồn tại nhiều vấn đề bất cập.

Nông dân ít sử dụng các thiết bị bảo hộ khi phun thuốc, chủ yếu đeo khẩu trang và đội nón. Các biện pháp bảo hộ khác khi tiếp xúc với thuốc BVTV cũng ít được sử dụng (Phan Văn Toàn, 2013). Mặc dù nông dân nhận thức được tác hại của thuốc BVTV, nhưng họ vẫn không mặc quần áo bảo hộ theo khuyến cáo của tổ chức y tế thế giới (WHO). Lý do xuất phát từ việc họ cảm thấy không thoải mái khi mặc đồ bảo hộ trong điều kiện khí hậu tại địa phương (Huỳnh Việt Khải, 2014).

Về tính độc của thuốc BVTV được sử dụng, nông dân ĐBSCL thường sử dụng các loại thuốc có độ độc loại II và III (theo phân loại của WHO). Thuốc BVTV không được sử dụng hợp lý về tần suất, thời gian, liều lượng và không 5 đảm bảo an toàn trong việc bảo quản. Ngoài ra, việc chất thải rắn và lỏng từ quá trình sử dụng thuốc thường không được quản lý, xử lý đúng cách ở đồng ruộng và ở nơi cất giữ. Điều này không chỉ làm ảnh hưởng đến sức khỏe của người phun thuốc, mà còn ảnh hưởng đến môi trường sống và các loại động thực vật có lợi khác (Phan Văn Toàn, 2013).

Hàng năm ở ĐBSCL, nông dân sử dụng hàng ngàn tấn thuốc BVTV. Trung bình, nông dân phun thuốc từ 5 đến 8 lần/vụ. Với lượng thuốc đó, lượng bao bì, vỏ thuốc tương ứng khoảng 4 đến 5kg/1ha. Tình trạng vứt bừa bãi các chai lọ đựng thuốc BVTV đã sử dụng xuống kênh rạch, bờ sông, bờ ruộng, tạo nên tình trạng ô nhiễm môi trường (Quốc Trung, 2018).

Sử dụng thuốc BVTV quá mức cần thiết cũng là một vấn đề. Theo thống kê, mỗi năm tại ĐBSCL có khoảng 210 tấn thuốc diệt cỏ, 1.224 tấn thuốc trừ sâu, 4.245 tấn hoạt chất thuốc diệt nấm bị lãng phí hoặc sử dụng không hợp lí trong sản xuất lúa (World Bank, 2017 trích trong Dương Đình Tường, 2018). Tình hình thực hiện IPM tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long Quản lý dịch hại tổng hợp (Integrated Pest Management – IPM) là biện pháp cân nhắc một cách cẩn thận tất cả các kỹ thuật phòng trừ dịch hại sẵn có, phối hợp các biện pháp phù hợp để giảm mật độ dịch hại, chỉ sử dụng thuốc BVTV khi quần thể dịch hại tới ngưỡng kinh tế nhằm giảm thiểu nguy cơ đến sức khỏe của người, động vật và môi trường (Cục bảo vệ thực vật, 2016). Tại khu vực ĐBSCL, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đầu tư 3,04 triệu USD (tương đương 62,907 tỷ đồng) từ nguồn vốn vay của Ngân hàng Thế giới (WB) để thực hiện Chương trình IPM trên cây lúa tại 7 tỉnh trọng điểm sản xuất nông nghiệp ĐBSCL: An Giang, Hậu Giang, Kiên Giang, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau.

Thời gian thực hiện từ cuối thập niên 1990 đến những năm 2000 (Minh Trí, 2013). Mặc dù chương trình IPM được áp dụng từ lâu song chưa phát huy hết hiệu quả. Trên thực tế, thuốc BVTV vẫn được sử dụng rất nhiều (Cục BVTV, 6 2016). Một cuộc khảo sát nông dân và cửa hàng thuốc BVTV được thực hiện tại 5 huyện trồng lúa thuộc tỉnh Đồng Tháp cho thấy, chỉ một phần nhỏ nông dân áp dụng IPM (84% báo cáo họ không áp dụng), mặc dù đã qua các lớp IPM từ những năm 1990, hầu hết nông dân phun thuốc khi không cần thiết.

Nông dân thường phun từ 7-10 lần/vụ, thường phun ngừa bệnh, hoặc khi phát hiện sâu hại. Bên cạnh đó cách phun của hộ nông dân hiện nay không an toàn và không hiệu quả, lượng thuốc phun vẫn cao hơn rất nhiều so với tiêu chuẩn quốc tế (Cục BVTV, 2016). Khảo sát của Phan Văn Toàn (2013) đối với các hộ nông dân ở ĐBSCL cho thấy tỷ lệ hộ nông nghiệp áp dụng IPM rất thấp khoảng 15%. Điều này cho thấy việc áp dụng IPM chưa được người nông dân chú trọng.

Người nông dân ít áp dụng IPM do một số nguyên nhân: họ không được tham gia các lớp IPM chính thức, rủi ro khi áp dụng kỹ thuật IPM lên thửa ruộng của mình khi không có sự áp dụng IPM ở các thửa ruộng xung quanh, sự phụ thuộc vào hóa chất do những tác động từ người bán thuốc (Phan Văn Toàn, 2013). Bên cạnh đó, các chương trình IPM trước đây không quan tâm nhiều đến nhận thức, hiểu biết của các hộ nông dân, nên mức độ hiểu biết về thuốc BVTV của các hộ nông dân vẫn còn thấp. Đây cũng có thể là nguyên nhân người nông dân không thực hiện IPM, vẫn sử dụng thuốc BVTV một cách không an toàn và không hiệu quả.