Luận án tiến sĩ phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong

• Tác giả: Vương Quang Lượng
• Người hướng dẫn: Lê Trịnh Minh Châu
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Chiến Lược, Chính Sách Công Thương
• Chuyên ngành: Kinh doanh thương mại
• Đề tài: Phát Triển Chợ Bán Buôn Hàng Nông Sản Trong Quá Trình Xây Dựng Và Phát Triển Nông Thôn Mới
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Sự cần thiết nghiên cứu
• Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan
• Các công trình nghiên cứu trong nước
• Các công trình nghiên cứu nước ngoài
• Khoảng trống nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu của Luận án
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận án
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu của Luận án
• Những đóng góp mới của Luận án
• Kết cấu của Luận án
• 1. Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CHỢ BÁN BUÔN HÀNG NÔNG SẢN VÀ QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN MỚI
• 1.1. Khái niệm và mối quan hệ giữa phát triển chợ bán buôn hàng nông sản với quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 1.1.1. Khái niệm và đặc điểm
• 1.1.1.1. Đặc điểm của chợ bán buôn hàng nông sản
• 1.1.2. Mối quan hệ giữa phát triển chợ bán buôn hàng nông sản với quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 1.1.2.1. Phát triển hoạt động thương mại trên chợ bán buôn hàng nông sản tác động tích cực đến quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 1.1.2.2. Mối quan hệ qua lại giữa phát triển chợ bán buôn hàng nông sản với quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 1.1.3. Một số vấn đề đặt ra đối với phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 1.2. Vai trò và những tiêu chí đánh giá sự phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 1.2.1. Chức năng của chợ bán buôn hàng nông sản
• 1.2.2. Vai trò của chợ bán buôn hàng nông sản
• 1.2.3. Tiêu chí đánh giá sự phát triển chợ bán buôn hàng nông sản
• 1.2.3.1. Địa điểm xây dựng chợ
• 1.2.3.2. Lực lượng tham gia kinh doanh tại chợ
• 1.2.3.3. Cơ sở vật chất của chợ
• 1.2.3.4. Hoạt động cung ứng dịch vụ tại chợ
• 1.2.3.5. Công tác tổ chức và quản lý chợ
• 1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của chợ bán buôn hàng nông sản
• 1.3.1. Nhóm nhân tố từ bên trong
• 1.3.1.1. Kết cấu hạ tầng của chợ
• 1.3.1.2. Hệ thống dịch vụ của chợ
• 1.3.1.3. Chiến lược kinh doanh của đơn vị quản lý chợ
• 1.3.1.4. Năng lực của đơn vị quản lý chợ
• 1.3.2. Nhóm nhân tố từ bên ngoài
• 1.3.2.1. Sản xuất và cung ứng hàng hóa
• 1.3.2.2. Nhân tố về văn hóa
• 1.3.2.3. Nhân tố về công nghệ
• 1.3.2.4. Hệ thống chính sách của nhà nước
• 1.4. Kinh nghiệm phát triển chợ bán buôn hàng nông sản ở một số nước và bài học cho Việt Nam
• 1.4.1. Kinh nghiệm ở một số nước
• 1.4.2. Bài học cho Việt Nam
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CHỢ BÁN BUÔN HÀNG NÔNG SẢN TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN MỚI GIAI ĐOẠN 2015 - 2020
• 2.1. Tổng quan về quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 2.1.1. Một số kết quả của quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2015 - 2020
• 2.1.2. Những tác động của quá trình XD&PT NTM đến sản xuất nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2015 - 2020
• 2.1.2.1. Về quy mô và tốc độ tăng của sản xuất nông nghiệp
• 2.1.2.2. Về việc hình thành các vùng sản xuất tập trung
• 2.1.2.3. Về nhu cầu giải quyết đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp
• 2.2. Thực trạng phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 2.2.1. Thực trạng phát triển chợ bán buôn hàng nông sản vùng Đồng bằng sông Hồng
• 2.2.2. Thực trạng hoạt động tiêu thụ hàng nông sản cho nông dân thông qua khảo sát điển hình tại một số chợ bán buôn hàng nông sản
• 2.2.2.1. Thực trạng tiêu thụ hàng nông sản của các chợ
• 2.2.2.2. Sự tác động của chợ bán buôn hàng nông sản với quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới trên địa bàn
• 2.3. Đánh giá chung về sự phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 2.3.1. Những kết quả đạt được
• 2.3.2. Một số hạn chế và nguyên nhân
• 2.3.3. Một số vấn đề đặt ra cần giải quyết
• 3. Chương 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CHỢ BÁN BUÔN HÀNG NÔNG SẢN TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN MỚI THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Những triển vọng phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn
• 3.1.1. Triển vọng xây dựng và phát triển nông thôn mới
• 3.1.2. Triển vọng phát triển hoạt động bán buôn hàng nông sản
• 3.1.2.1. Triển vọng phát triển hệ thống phân phối hàng nông sản
• 3.1.2.2. Triển vọng phát triển hoạt động bán buôn hàng nông sản
• 3.1.2.3. Triển vọng phát triển chợ bán buôn hàng nông sản
• 3.2. Quan điểm, mục tiêu và định hướng phát triển chợ bán buôn hàng nông sản
• 3.2.1. Quan điểm phát triển
• 3.2.2. Mục tiêu phát triển
• 3.2.2.1. Mục tiêu chung
• 3.2.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2.3. Định hướng phát triển
• 3.2.3.1. Định hướng phát triển hoạt động tổ chức kinh doanh của chợ bán buôn hàng nông sản
• 3.2.3.2. Định hướng kết nối các xã nông thôn mới với hoạt động của chợ bán buôn hàng nông sản
• 3.3. Đề xuất giải pháp phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong thời gian tới
• 3.3.1. Nhóm giải pháp từ các cơ quan quản lý nhà nước
• 3.3.1.1. Đẩy mạnh thực hiện các mục tiêu phát triển nông nghiệp, nông thôn
• 3.3.1.2. Rà soát và hoàn thiện chính sách phát triển chợ
• 3.3.1.3. Hoàn thiện việc chuyển đổi mô hình tổ chức và quản lý chợ
• 3.3.2. Nhóm giải pháp từ các đơn vị quản lý, kinh doanh chợ
• 3.3.2.1. Tăng cường kết nối và tiêu thụ hàng nông sản cho các xã nông thôn mới
• 3.3.2.2. Phát huy vai trò của chợ trong hệ thống phân phối hàng nông sản
• 3.3.2.3. Đa dạng hóa các loại hình dịch vụ tại chợ
• 3.3.2.4. Một số giải pháp về thu hút đầu tư xây dựng chợ
• 3.3.3. Nhóm giải pháp từ Hiệp hội phát triển chợ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA NGHIÊN CỨU SINH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phát triển chợ bán buôn nông sản

Phát triển chợ bán buôn nông sản là một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới. Chợ bán buôn không chỉ là nơi giao dịch hàng hóa mà còn là trung tâm kết nối giữa người sản xuất và thị trường. Việc phát triển hệ thống chợ bán buôn giúp tăng cường tiêu thụ nông sản, nâng cao thu nhập cho nông dân và thúc đẩy phát triển bền vững nông thôn. Các chợ này cần được quy hoạch hợp lý, đầu tư cơ sở hạ tầng và kết nối với các vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm.

1.1. Vai trò của chợ bán buôn nông sản

Chợ bán buôn nông sản đóng vai trò trung tâm trong việc kết nối thị trường nông sản với người sản xuất. Chúng giúp giảm thiểu rủi ro về giá cả, tăng cường khả năng tiếp cận thị trường và nâng cao chất lượng sản phẩm. Đồng thời, chợ bán buôn cũng góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn bằng cách tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

1.2. Quy hoạch và phát triển cơ sở hạ tầng

Việc quy hoạch chợ nông sản cần được thực hiện dựa trên nhu cầu thực tế của từng vùng. Các chợ cần được đầu tư cơ sở hạ tầng hiện đại, bao gồm hệ thống kho bãi, đường giao thông và dịch vụ hỗ trợ. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả hoạt động của chợ mà còn góp phần phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn một cách bền vững.

II. Xây dựng nông thôn mới

Xây dựng nông thôn mới là một chương trình quốc gia nhằm cải thiện đời sống kinh tế - xã hội ở khu vực nông thôn. Chương trình này tập trung vào việc phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn, nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy nông nghiệp bền vững. Trong đó, việc phát triển chợ nông sản và thương mại nông sản đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối sản xuất với thị trường, góp phần thực hiện các mục tiêu của chương trình.

2.1. Tác động của chợ bán buôn đến nông thôn mới

Chợ bán buôn nông sản có tác động tích cực đến quá trình xây dựng nông thôn mới bằng cách thúc đẩy tiêu thụ nông sản, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Đồng thời, chợ cũng góp phần phát triển kinh tế nông thôn thông qua việc kết nối các vùng sản xuất với thị trường tiêu thụ.

2.2. Chính sách hỗ trợ nông dân

Các chính sách nông thôn mới cần tập trung vào việc hỗ trợ nông dân thông qua việc phát triển chợ đầu mối nông sản và kết nối thị trường nông sản. Điều này giúp nông dân tiếp cận thị trường dễ dàng hơn, giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả sản xuất.

III. Kết nối thị trường nông sản

Kết nối thị trường nông sản là yếu tố then chốt trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Việc kết nối này không chỉ giúp nông dân tiếp cận thị trường tiêu thụ mà còn góp phần nâng cao giá trị sản phẩm nông nghiệp. Các chợ bán buôn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra mạng lưới phân phối hiệu quả, giúp nông sản được tiêu thụ nhanh chóng và đạt giá trị cao hơn.

3.1. Phát triển hệ thống phân phối

Việc phát triển hệ thống phân phối nông sản cần được thực hiện đồng bộ từ khâu sản xuất đến tiêu thụ. Các chợ bán buôn cần được kết nối với các kênh phân phối hiện đại như siêu thị, cửa hàng tiện ích và thương mại điện tử để mở rộng thị trường tiêu thụ.

3.2. Đa dạng hóa dịch vụ tại chợ

Các chợ bán buôn cần đa dạng hóa các loại hình dịch vụ như bảo quản, đóng gói và vận chuyển để nâng cao giá trị sản phẩm. Điều này không chỉ giúp tăng cường khả năng cạnh tranh của nông sản mà còn góp phần phát triển bền vững nông thôn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong tiến trình xây dựng và phát triển nông thôn mới là một chủ đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với sự phát triển kinh tế thương mại Việt Nam. Được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Vương Quang Lượng tại Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương (Bộ Công Thương) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Trịnh Minh Châu và PGS.TS. Lưu Đức Hải, luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh doanh thương mại (mã số: 62.21) với tiêu đề: "Phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới" (Hà Nội, 2021) đã định hình một hướng tiếp cận toàn diện về hạ tầng thương mại nông thôn.

Bối cảnh khoa học của công trình xuất phát từ yêu cầu tất yếu của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng nông nghiệp: chuyển từ tư duy sản xuất nhỏ lẻ, manh mún sang nền nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn, hiện đại, gia tăng giá trị gia tăng. Trong giai đoạn 2015 - 2020, chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới đã tạo ra bước chuyển biến căn bản về cơ sở hạ tầng và hình thành các vùng sản xuất chuyên canh tập trung. Tuy nhiên, hệ thống kênh phân phối nông sản, đặc biệt là mạng lưới chợ bán buôn, chưa phát triển tương xứng, trở thành điểm nghẽn lớn trong chuỗi giá trị nông sản.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ nét: Các công trình trước đây của Lê Thiền Hạ (2002), Phạm Hồng Tú (2005, 2006) hay Nguyễn Huy Bách (2017) chủ yếu tiếp cận chợ dưới góc độ quản lý mạng lưới hạ tầng thương mại truyền thống hoặc quy hoạch đô thị đơn thuần. Chưa có một công trình học thuật nào đánh giá chợ bán buôn hàng nông sản với tư cách là "thị trường trung tâm" (central wholesale market) giữ vai trò dẫn dắt quá trình sản xuất, định hình cơ chế giá cả và kết nối hai chiều với các tiêu chí nâng cao của chương trình xây dựng nông thôn mới.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• RQ1: Những yếu tố cấu thành và tiêu chí đánh giá sự phát triển của chợ bán buôn hàng nông sản trong bối cảnh nông thôn mới là gì?
• RQ2: Thực trạng hoạt động và mối quan hệ tương hỗ giữa chợ bán buôn hàng nông sản với sản xuất nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2015 - 2020 đang diễn ra như thế nào?
• RQ3: Cần triển khai hệ thống giải pháp thể chế, quản trị và logistics nào để chợ bán buôn thực sự trở thành hạt nhân phát luồng nông sản bền vững?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• H1: Sự phát triển về quy mô cơ sở hạ tầng và dịch vụ giá trị gia tăng tại chợ bán buôn có tác động thuận chiều mạnh mẽ đến việc mở rộng quy mô vùng sản xuất nông nghiệp tập trung.
• H2: Việc chuyển đổi mô hình quản lý chợ từ hành chính sự nghiệp sang doanh nghiệp/hợp tác xã thúc đẩy hiệu quả tiêu thụ nông sản và tính minh bạch về giá cả.
• H3: Mức độ kết nối thương mại giữa các xã nông thôn mới và chợ bán buôn tỷ lệ thuận với mức thu nhập bình quân và tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết Kênh phân phối (Distribution Channel Theory), Lý thuyết Địa bàn trung tâm (Central Place Theory) và Lý thuyết Chi phí giao dịch (Transaction Cost Economics). Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng hóa vai trò của chợ bán buôn nông sản (xác lập ngưỡng doanh số bán buôn tối thiểu trên 60%), phân tích dữ liệu thực nghiệm tại 11 tỉnh, thành phố vùng Đồng bằng sông Hồng, khảo sát chuyên sâu tại các điểm nút trọng yếu (chợ Đông Tảo, chợ Minh Khai, chợ Thổ Tang) trong khung thời gian 2015 - 2020 để đề xuất định hướng chiến lược đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong nước cho thấy ba dòng nghiên cứu chính:

1. Dòng nghiên cứu về hệ thống phân phối và kết cấu hạ tầng thương mại: Lê Trịnh Minh Châu (2002) trong đề tài cấp Bộ "Các giải pháp phát triển hệ thống phân phối hàng hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế" đã đặt nền móng lý luận về mạng lưới bán buôn. Tiếp đó, Lê Thiền Hạ (2002), Đinh Văn Thành (2005) và Thúy Ngọc (2015) đã phác họa bức tranh hạ tầng bán buôn nhưng còn dừng lại ở mức độ thống kê cơ học, thiếu liên kết với chuỗi giá trị nông nghiệp hiện đại.
2. Dòng nghiên cứu về chợ đầu mối và chuyển đổi mô hình quản lý: Phạm Hồng Tú (2005, 2006) đã xác lập các tiêu chí ban đầu về hình thành chợ đầu mối nông sản tại vùng kinh tế trọng điểm. Bộ Công Thương (2012, 2018) qua các hội thảo chuyên đề đã nhấn mạnh tính cấp bách của việc hoàn thiện thể chế quản lý chợ. Nguyễn Huy Bách (2017) phân tích xu hướng vận động của chợ truyền thống trong hội nhập, song chưa làm nổi bật chức năng logistics hiện đại của chợ bán buôn chuyên doanh.
3. Dòng nghiên cứu về kinh tế nông thôn mới: Lê Bá Thăng (2001), Nguyễn Văn Hùng (2015), Trần Tiến Khai (2015), Đoàn Thị Hân (2017) và Mai Thanh Long (2019) đã phân tích sâu các khía cạnh kinh tế - xã hội, nguồn lực tài chính và ứng dụng khoa học kỹ thuật trong chương trình nông thôn mới, nhưng chỉ xem hạ tầng thương mại (Tiêu chí số 7) như một điều kiện tĩnh thay vì động lực phát triển kinh tế vùng.

Trên bình diện quốc tế, Jim Quinn và Leigh Sparks (2007) trên tạp chí Review of Retail Distribution and Consumer Research chỉ ra rằng bán buôn là mắt xích điều phối thông tin và quản trị rủi ro tối quan trọng trong chuỗi cung ứng. Báo cáo của Hideo Akashi (2011) do Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản chủ trì đã cung cấp bài học kinh nghiệm sâu sắc về Hệ thống chợ bán buôn trung tâm (Central Wholesale Markets), nơi áp dụng Luật Chợ bán buôn nghiêm ngặt với phương thức đấu giá công khai, kiểm soát an toàn thực phẩm tuyệt đối và hạ tầng chuỗi lạnh hoàn chỉnh. Hanumanthaiah (2012) khi nghiên cứu tại Ấn Độ đã so sánh hiệu quả kênh siêu thị và kênh chợ truyền thống, nhấn mạnh vai trò hiện đại hóa kỹ thuật để thúc đẩy nông dân sản xuất nông sản an toàn. Các báo cáo của IBISWorld (2015) và The Business Research Company (2020) về xu hướng bán buôn toàn cầu cũng khẳng định bán buôn hiện đại phải chuyển đổi sang nền tảng logistics tích hợp và thương mại điện tử B2B. Báo cáo phát triển của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2016) mang tên "Chuyển đổi nông nghiệp Việt Nam: Tăng giá trị, giảm đầu vào" đã khuyến nghị tái cơ cấu hệ thống phân phối để giảm tổn thất sau thu hoạch.

Về tranh luận học thuật, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất cho rằng sự trỗi dậy của các chuỗi siêu thị và thương mại điện tử hiện đại sẽ dần thay thế hoàn toàn chợ bán buôn truyền thống.
• Quan điểm thứ hai (được luận án bảo vệ và củng cố) khẳng định chợ bán buôn hàng nông sản vẫn là hạ tầng trung tâm không thể thay thế trong cấu trúc thương mại của các nước đang phát triển, với điều kiện chợ phải được tái cấu trúc từ mô hình tụ điểm giao dịch sơ khai sang trung tâm phân phối logistics hiện đại.

Vị trí của luận án được xác lập rõ ràng: Đây là công trình đầu tiên bắc cầu nối lý luận và thực chứng giữa hạ tầng chợ bán buôn hàng nông sản với chiến lược xây dựng nông thôn mới bền vững, giải quyết căn bản bài toán "đầu ra" cho nông nghiệp hàng hóa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Chi phí Giao dịch (Coase, 1937; Williamson, 1985) và Lý thuyết Kênh Phân phối (Stern et al., 1996) trong bối cảnh nền nông nghiệp đang chuyển đổi:

1. Chuẩn hóa khái niệm học thuật: Luận án phân định tường minh giữa "chợ truyền thống", "chợ đầu mối" và "chợ bán buôn hàng nông sản". Tác giả đưa ra định nghĩa có giá trị khoa học cao:

"Chợ bán buôn hàng nông sản là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa dịch vụ, trong đó nòng cốt là hoạt động bán buôn hàng nông sản giữa người sản xuất với thương nhân hoặc giữa thương nhân với thương nhân (bao gồm cả thương nhân bán buôn, thương nhân bán lẻ và thương nhân xuất nhập khẩu hàng nông sản). Xét về bản chất, chợ bán buôn hàng nông sản là thị trường trung tâm bán buôn hàng nông sản, có điều kiện về cơ sở vật chất và trang thiết bị hiện đại, cung cấp đầy đủ các dịch vụ hỗ trợ cho hoạt động bán buôn hàng nông sản với quy mô lớn và phạm vi rộng, có ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp và các hoạt động thương mại khác."

2. Bổ sung luận điểm về cơ chế hình thành giá và phát luồng: Khẳng định chợ bán buôn không chỉ là mặt bằng vật lý mà là một thiết chế thị trường thực hiện ba chức năng kinh tế cốt lõi: chức năng cân bằng cung - cầu và khám phá giá (price discovery); chức năng điều tiết phát luồng hàng hóa liên vùng; và chức năng truyền dẫn tín hiệu chất lượng, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm ngược về khu vực sản xuất nông thôn.

3. Lý giải mối quan hệ tương hỗ hai chiều: Xây dựng mô hình quan hệ hữu cơ giữa chợ bán buôn và nông thôn mới: Tiến trình xây dựng nông thôn mới thúc đẩy tích tụ ruộng đất, chuyên canh hóa tạo nguồn cung nông sản dồi dào; ngược lại, chợ bán buôn giải quyết nút thắt tiêu thụ, nâng cao thu nhập của cư dân nông thôn, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động và đóng góp nguồn thu ngân sách địa phương.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                      TIẾN TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI                        |
| - Quy hoạch vùng sản xuất tập trung   - Nâng cao năng suất & chất lượng SP   |
| - Chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn - Hạ tầng giao thông kết nối hoàn thiện|
+---------------------------------------+---------------------------------------+
                                        | (Tác động tích cực nguồn cung)
                                        v
+-------------------------------------------------------------------------------+
|                    CHỢ BÁN BUÔN HÀNG NÔNG SẢN HIỆN ĐẠI                        |
|  [Hạ tầng kỹ thuật] <---> [Dịch vụ Logistics/Chuỗi lạnh] <---> [Khám phá giá] |
|  [Tập kết & Sơ chế] <---> [Kiểm định ATTP/Truy xuất]    <---> [Bán buôn >60%] |
+---------------------------------------+---------------------------------------+
                                        | (Dẫn dắt thị trường & Phát luồng)
                                        v
+-------------------------------------------------------------------------------+
|                     HIỆU QUẢ KINH TẾ - XÃ HỘI NÔNG THÔN                       |
| - Ổn định đầu ra nông sản            - Giảm chi phí giao dịch & tổn thất     |
| - Tăng thu nhập hộ nông dân           - Hoàn thành tiêu chí NTM nâng cao      |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá sự phát triển của chợ bán buôn hàng nông sản bao gồm 5 nhóm cấu phần với các điều kiện biên xác định:

• Tiêu chí 1 - Địa điểm và quy hoạch: Vị trí cửa ngõ giao thông, kết nối liên vùng, nằm trong quy hoạch phát triển thương mại gắn với vùng chuyên canh.
• Tiêu chí 2 - Lực lượng tham gia và tỷ trọng giao dịch: Thương nhân chuyên nghiệp, hợp tác xã, hộ nông dân sản xuất lớn; tỷ trọng doanh số bán buôn bắt buộc đạt trên 60% tổng lượng luân chuyển.
• Tiêu chí 3 - Cơ sở vật chất - kỹ thuật: Quy mô diện tích đủ lớn, phân khu chức năng hoàn chỉnh (khu giao dịch, bến bãi bốc xếp, kho bảo quản, kho lạnh chuyên dụng, hệ thống xử lý rác thải môi trường).
• Tiêu chí 4 - Hoạt động cung ứng dịch vụ hỗ trợ: Cung ứng dịch vụ logistics, kiểm nghiệm an toàn thực phẩm nhanh, thông tin thị trường, tài chính - thanh toán và dịch vụ thủ tục xuất nhập khẩu.
• Tiêu chí 5 - Mô hình tổ chức và năng lực quản lý: Vận hành theo mô hình doanh nghiệp hoặc hợp tác xã kinh doanh chợ hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin trong điều hành và giao dịch.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan hiện thực có phê phán (Critical Realism) kết hợp chủ nghĩa thực dụng (Pragmatism), cho phép xem xét hiện tượng phát triển chợ bán buôn hàng nông sản vừa là một thực thể hạ tầng kinh tế khách quan, vừa chịu sự chi phối bởi cấu trúc xã hội, thể chế quản lý và hành vi của các tác nhân thương mại. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods) đa tầng được xây dựng chặt chẽ:

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                            THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU                              |
+-----------------------------------------------------------------------------+
                                       |
       +-------------------------------+-------------------------------+
       |                                                               |
       v                                                               v
[DỮ LIỆU THỨ CẤP (Secondary Data)]             [DỮ LIỆU SƠ CẤP (Primary Data)]
- Niên giám Thống kê GSO 2015-2020             - Khảo sát điển hình 03 chợ BBNS:
- Báo cáo Bộ Công Thương & Bộ NN&PTNT            + Chợ Đông Tảo (Hưng Yên)
- Số liệu 11 Sở Công Thương ĐBSH                 + Chợ Minh Khai (Hà Nội)
- Khung thể chế: NĐ 02/2003, QCVN 02-30:2018     + Chợ Thổ Tang (Vĩnh Phúc)
- TCVN 9211:2012                               - Đối tượng: Ban quản lý chợ,
                                                 thương nhân, đại diện HTX
                                       |                               |
       +-------------------------------+-------------------------------+
                                       |
                                       v
                     [PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH & ĐỐI SOÁT]
                     - Thống kê mô tả & Ma trận so sánh
                     - Phân tích định tính chuyên sâu
                     - Phương pháp tham vấn chuyên gia
                     - Đối soát tam giác (Triangulation)

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Chiến lược lấy mẫu và thu thập dữ liệu:

   • Lựa chọn 03 chợ bán buôn hàng nông sản điển hình tại vùng Đồng bằng sông Hồng đại diện cho các phương thức hoạt động khác nhau:
     • Chợ Đông Tảo (Khoái Châu, Hưng Yên): Đại diện cho chợ gắn trực tiếp với vùng sản xuất chuyên canh cây ăn quả và gia cầm đặc sản.
     • Chợ Minh Khai (Bắc Từ Liêm, Hà Nội): Đại diện cho chợ bán buôn cửa ngõ đô thị lớn, làm nhiệm vụ trung chuyển, phát luồng nông sản cho nội đô.
     • Chợ Thổ Tang (Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc): Đại diện cho trung tâm trung chuyển, đầu mối buôn bán nông sản quy mô liên tỉnh và xuất nhập khẩu tiểu ngạch.
   • Phiếu khảo sát chuẩn hóa thu thập thông tin về: Cơ sở vật chất kỹ thuật, mặt bằng kinh doanh, lưu lượng hàng hóa giao dịch ngày/đêm, tỷ lệ phương thức thanh toán, các loại hình dịch vụ phụ trợ, cơ chế kiểm soát chất lượng thực phẩm và mức độ tham gia của nông dân địa phương.

2. Đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học:

   • Data Triangulation: Đối soát số liệu giữa báo cáo thống kê của Tổng cục Thống kê, báo cáo của Sở Công Thương 11 địa phương vùng ĐBSH và dữ liệu điều tra sơ cấp tại cơ sở.
   • Methodological Triangulation: Kết hợp thống kê mô tả, phân tích định tính chuyên sâu và phân tích chuỗi giá trị.
   • Investigator Triangulation: Tham vấn hội đồng chuyên gia thuộc Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng các nhà quản lý thực tiễn tại các chợ.

Data và phân tích

• Mẫu dữ liệu: 11 tỉnh/thành phố vùng Đồng bằng sông Hồng (Hà Nội, Hải Phòng, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình, Quảng Ninh).
• Dữ liệu thể chế và tiêu chuẩn:
  • Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính phủ về phát triển và quản lý chợ, xác định: "Chợ đầu mối là chợ có vai trò chủ yếu thu hút, tập trung lượng hàng hoá lớn từ các nguồn sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế hoặc của ngành hàng để tiếp tục phân phối tới các chợ và các kênh lưu thông khác".
  • Tiêu chuẩn TCVN 9211:2012 về "Chợ - Tiêu chuẩn thiết kế".
  • Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia QCVN 02-30:2018/BNNPTNT ban hành kèm Thông tư số 11/2018/TT-BNNPTNT về an toàn thực phẩm chợ đầu mối nông lâm thủy sản, quy định là: "Nơi có địa điểm cố định, diễn ra các hoạt động tập kết, mua bán sản phẩm, hàng hóa thực phẩm nông lâm thủy sản, sau đó được phân phối đến các chợ bán lẻ hoặc các kênh lưu thông khác".
• Công cụ phân tích: Sử dụng phần mềm thống kê xử lý các chỉ tiêu tổng hợp, tốc độ tăng trưởng GRDP nông nghiệp vùng giai đoạn 2015 - 2019 (Bảng 2.1), khối lượng hàng hóa lưu thông bình quân qua chợ năm 2018 (Hình 2.3), tỷ lệ phương thức giao dịch (Hình 2.4) và tỷ lệ các xã nông thôn mới có hàng hóa tiêu thụ qua chợ (Hình 2.5).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tồn tại nghịch lý giữa tốc độ sản xuất hàng hóa nông nghiệp và hạ tầng thương mại phân phối: Trong giai đoạn 2015 - 2020, vùng Đồng bằng sông Hồng dẫn đầu cả nước về tỷ lệ xã đạt chuẩn nông thôn mới và hình thành hàng trăm vùng chuyên canh quy mô lớn (lúa chất lượng cao, rau an toàn, cây ăn quả đặc sản). Tuy nhiên, mạng lưới chợ bán buôn hàng nông sản phân bố không đều, tập trung chủ yếu ở Hà Nội và vùng phụ cận, thiếu vắng các chợ bán buôn hiện đại tại các tỉnh trọng điểm nông nghiệp như Nam Định, Thái Bình, Hải Dương.

2. Phương thức giao dịch lạc hậu, thiếu tính liên kết chuỗi: Kết quả khảo sát tại chợ Đông Tảo, Minh Khai và Thổ Tang cho thấy:

   • Trên 85% giao dịch vẫn thực hiện theo phương thức truyền thống (mua bán trao tay, thanh toán tiền mặt ngay tại chỗ).
   • Tỷ lệ giao dịch thông qua hợp đồng kinh tế dài hạn, sàn giao dịch điện tử hoặc đặt hàng trước chỉ chiếm dưới 15%.
   • Người nông dân sản xuất nhỏ lẻ chiếm tỷ trọng thấp trong số thương nhân cố định tại chợ; phần lớn hàng hóa bị chi phối bởi các thương lái trung gian tự do, dẫn đến tình trạng ép giá và thiếu minh bạch thông tin thị trường.

3. Thiếu hụt nghiêm trọng cơ sở hạ tầng logistics và chuỗi lạnh chuyên dụng:

   • 100% các chợ được khảo sát thiếu hệ thống kho lạnh tiêu chuẩn để bảo quản nông sản tươi sống, dẫn đến tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch tại chợ ước tính lên tới 15% - 22%.
   • Không có khu sơ chế, đóng gói, chiếu xạ, khử trùng hoặc dán tem truy xuất nguồn gốc đạt chuẩn. Dịch vụ tại chợ chủ yếu dừng lại ở việc cho thuê mặt bằng và thu phí bốc xếp thủ công.

4. Bất cập về thể chế quản trị và mô hình quản lý: Phần lớn chợ bán buôn vẫn duy trì mô hình Ban quản lý chợ (đơn vị sự nghiệp có thu) hoặc tổ quản lý xã phường, thiếu động lực và nguồn vốn để tái đầu tư mở rộng; chính sách xã hội hóa thu hút doanh nghiệp đầu tư hạ tầng chợ (theo Nghị định 02/2003/NĐ-CP và Nghị định 114/2009/NĐ-CP) gặp nhiều rào cản về ưu đãi tiền thuê đất, quy hoạch mặt bằng và cơ chế thu hồi vốn.

5. Sự thiếu vắng kiểm soát an toàn thực phẩm thực chất tại nguồn: Mặc dù Quy chuẩn QCVN 02-30:2018/BNNPTNT đã ban hành, các chợ chưa được trang bị phòng kiểm nghiệm nhanh hoặc quy trình kiểm dịch cố định, khiến nông sản an toàn (VietGAP, GlobalGAP) bị đánh đồng phẩm cấp và giá bán với nông sản thông thường tại chợ bán buôn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính cấp thiết phải chuyển đổi mô hình tư duy từ "quản lý địa điểm họp chợ" sang "quản trị hệ sinh thái dịch vụ thương mại nông sản", bổ sung luận cứ về logistics nông nghiệp vào lý thuyết kinh doanh thương mại.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ 5 nhóm tiêu chí định lượng giúp các cơ quan quản lý nhà nước rà soát, xếp hạng và quy hoạch mạng lưới chợ bán buôn nông sản phù hợp với bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu.
• Về ứng dụng thực tiễn: Chỉ rõ lộ trình chuyển đổi từ hình thức Ban quản lý sang Doanh nghiệp cổ phần hoặc Hợp tác xã thương mại dịch vụ nhằm huy động nguồn lực đầu tư khu vực tư nhân; tích hợp hệ thống kho lạnh mini và khu kiểm chuẩn chất lượng tại các chợ hạt nhân.
• Về chính sách công: Đề xuất sửa đổi toàn diện Nghị định 02/2003/NĐ-CP, ban hành Luật Phát triển Thương mại trong nước, lồng ghép chỉ tiêu chợ bán buôn nông sản quy mô liên huyện/liên tỉnh vào Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn 2050.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về không gian địa lý: Phạm vi khảo sát thực nghiệm tập trung tại vùng Đồng bằng sông Hồng – nơi có đặc thù mật độ dân số cao, mạng lưới giao thông dày đặc và quy mô canh tác bình quân đầu người thấp. Các đặc tính này có thể tạo ra độ lệch khi suy rộng cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long (vựa nông sản hàng hóa quy mô lớn) hoặc vùng Tây Nguyên, Trung du Miền núi phía Bắc.
2. Giới hạn về dữ liệu vi mô: Do đặc thù khu vực thương mại phi chính thức tại chợ truyền thống còn lớn, việc thu thập dữ liệu chính xác về doanh thu thực tế, biên lợi nhuận ròng của từng hộ thương nhân bán buôn gặp nhiều rào cản về tính minh bạch.
3. Phương pháp phân tích kinh tế lượng: Luận án chủ yếu sử dụng thống kê mô tả, so sánh định tính và ý kiến chuyên gia, chưa áp dụng mô hình định lượng nâng cao (như mô hình cấu trúc tuyến tính SEM hoặc mô hình cân bằng không gian Spatial Equilibrium Model) để đo lường định lượng mức độ co giãn của thu nhập nông dân đối với cự ly tiếp cận chợ.

Chương trình nghiên cứu trong 5 - 10 năm tới:

• Xây dựng mô hình chuỗi cung ứng nông sản ngắn (Short Food Supply Chains - SFSC) kết hợp chợ bán buôn điện tử (Digital B2B Wholesale Platforms) trong kỷ nguyên kinh tế số.
• Đánh giá tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) đến tiêu chuẩn kỹ thuật hàng hóa lưu thông qua hệ thống chợ bán buôn.
• Nghiên cứu mô hình đối tác công - tư (PPP) trong đầu tư xây dựng các Trung tâm Logistics Nông sản cấp vùng (Agri-Logistics Hubs) thay thế cho các chợ bán buôn truyền thống tự phát.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các viện nghiên cứu, trường đại học khối kinh tế trong giảng dạy chuyên ngành Kinh doanh thương mại, Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
• Chuyển đổi ngành thương mại nông sản: Định hướng tái cấu trúc chuỗi giá trị nông sản vùng ĐBSH, giảm tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch từ mức 20% hiện nay xuống dưới 10% thông qua việc tích hợp dịch vụ chuỗi lạnh tại chợ.
• Tác động chính sách: Trực tiếp phục vụ công tác tham mưu chính sách cho Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp & PTNT trong việc xây dựng Tiêu chí cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn mới giai đoạn 2021 - 2025; hỗ trợ UBND các tỉnh ĐBSH điều chỉnh quy hoạch mạng lưới hạ tầng thương mại.
• Lợi ích xã hội: Góp phần ổn định giá cả nông sản, xóa bỏ tình trạng "được mùa mất giá", gia tăng giá trị nhận được của người nông dân lên thêm 12% - 15% thông qua việc rút ngắn các tầng nấc trung gian không cần thiết.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích hệ thống về chợ bán buôn và bộ tiêu chí đánh giá phát triển hạ tầng thương mại nông thôn đã được kiểm chứng thực tế.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT, Sở Công Thương các tỉnh): Có cơ sở khoa học xác đáng để rà soát quy hoạch, sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật và ban hành các chính sách ưu đãi đất đai, tín dụng cho doanh nghiệp đầu tư chợ.
• Doanh nghiệp và Hợp tác xã quản lý chợ: Nhận diện rõ mô hình quản trị tiên tiến, chiến lược phát triển dịch vụ giá trị gia tăng (logistics, tài chính, kiểm định) nhằm tối ưu hóa hiệu quả vận hành.
• Người nông dân và Hộ sản xuất nông thôn: Hưởng lợi từ kênh tiêu thụ nông sản ổn định, minh bạch thông tin giá cả, giảm thiểu rủi ro bị ép giá bởi thương lái bất hợp pháp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Lý thuyết Địa bàn trung tâm và Lý thuyết Kênh phân phối khi xác lập mô hình "Thị trường trung tâm bán buôn nông sản" tích hợp chức năng logistics hai chiều trong mối quan hệ hữu cơ với tiêu chuẩn xây dựng nông thôn mới hiện đại, thay thế cho quan niệm coi chợ chỉ là bến bãi tụ họp mua bán vật lý đơn thuần.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì cải tiến so với các công trình trước? So với công trình của Phạm Hồng Tú (2006) hay Nguyễn Huy Bách (2017), luận án kết hợp đối soát tam giác giữa dữ liệu thống kê liên tỉnh 5 năm (2015 - 2019) với khảo sát sâu tại 03 chợ đầu mối điển hình đại diện cho 3 phân khúc đặc trưng (vùng sản xuất - Đông Tảo, trung chuyển tiêu thụ đô thị - Minh Khai, và phân phối liên vùng xuất khẩu - Thổ Tang).

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa thực tiễn nhất từ dữ liệu thực địa? Phát hiện về "nghịch lý hạ tầng": Mặc dù 100% các xã vùng ĐBSH đạt tiêu chuẩn nông thôn mới về hạ tầng giao thông và điện lưới, nhưng tỷ lệ nông sản hàng hóa được tiêu thụ thông qua kênh chợ bán buôn chính quy có kiểm định an toàn thực phẩm lại chưa đạt 20%, chủ yếu do thiếu vắng hạ tầng kho lạnh và thể chế chợ hoạt động theo cơ chế thị trường.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) không? Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chuẩn 5 nhóm tiêu chí định lượng hóa (vị trí, chủ thể, hạ tầng, dịch vụ, quản trị) và bảng hỏi chuẩn mực có thể áp dụng trực tiếp để khảo sát, đánh giá hiện trạng mạng lưới chợ bán buôn nông sản tại các vùng kinh tế khác như Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ hoặc Đồng bằng sông Cửu Long.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Tập trung nghiên cứu chuyển đổi mô hình chợ bán buôn nông sản truyền thống sang mô hình "Trung tâm Agri-Logistics xanh và thông minh" (Green & Smart Agri-Logistics Hubs), tích hợp sàn đấu giá nông sản điện tử, công nghệ Blockchain truy xuất nguồn gốc và cơ chế liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vương Quang Lượng đã đạt được những thành tựu học thuật và ứng dụng thực tiễn nổi bật:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về chợ bán buôn hàng nông sản trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới.
2. Xác lập hệ thống 5 nhóm tiêu chí khoa học đánh giá sự phát triển của chợ bán buôn hàng nông sản cả về chiều rộng lẫn chiều sâu.
3. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện, đa chiều về thực trạng mạng lưới chợ bán buôn hàng nông sản vùng Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2015 - 2020 qua các điển hình chợ Đông Tảo, Minh Khai, Thổ Tang.
4. Nhận diện chính xác các nút thắt thể chế, hạ tầng chuỗi lạnh và mô hình quản trị cản trở chợ bán buôn phát huy vai trò đầu mối tiêu thụ nông sản.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện khung khổ pháp lý của Nhà nước, đổi mới mô hình tổ chức của doanh nghiệp quản lý chợ đến tăng cường kết nối chuỗi giá trị nông sản giữa các xã nông thôn mới và thị trường tiêu thụ.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu về tích hợp logistics hiện đại, sàn giao dịch hàng hóa nông sản điện tử và nông nghiệp bền vững tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết nghiên cứu Lý thuyết và thực tiễn phát triển thƣơng mại đã cho thấy vai trò của chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình hình thành và phát triển thị trƣờng nông sản nói chung và ở khu vực nông thôn nói riêng. Ở Việt Nam, vai trò của chợ không chỉ giới hạn trong phát triển kinh tế, mà còn tác động đến phát triển văn hóa, xã hội, nhiều nơi chợ mang đậm nét phong tục tập quán của mỗi địa phƣơng và mang tính đặc trƣng của các vùng miền. Chợ bán buôn hàng nông sản đƣợc xem là một trong những kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội quan trọng ở thị trƣờng nông thôn.

Sự hình thành và phát triển của chợ bán buôn hàng nông sản thƣờng gắn liền với sự hình thành và phát triển của nền sản xuất nông nghiệp và phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện phát triển kinh tế của các địa phƣơng, các vùng miền. Đến lƣợt mình, quá trình hoạt động của chợ bán buôn cũng có những tác động trở lại và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, làm sâu sắc hơn quá trình giao lƣu kinh tế, văn hoá, xã hội giữa các địa phƣơng và giữa các cộng đồng dân cƣ. Trong những năm qua, quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới trên phạm vi cả nƣớc đã và đang đƣợc triển khai một cách đồng bộ, đây là một quá trình lâu dài và không có điểm kết thúc nhằm phát triển về kinh tế - xã hội khu vực nông thôn theo hƣớng hiện đại, bao gồm việc thực hiện các tiêu chí xây dựng nông thôn mới và các định hƣớng chiến lƣợc phát triển nông nghiệp, nông thôn với những mục tiêu chính là: “Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bƣớc hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; đời sống vật chất và tinh thần của ngƣời dân ngày càng đƣợc nâng cao,.”; và “Hình thành kết cấu hạ tầng căn bản phục vụ hiệu quả sản xuất nông nghiệp, phát triển kinh tế nông thôn. Cơ cấu 2 sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn chuyển đổi theo nhu cầu thị trƣờng.

Công nghiệp, dịch vụ và kinh tế đô thị phối hợp hiệu quả với sản xuất và kinh doanh nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn,…”, trong đó vai trò của các loại hình kết cấu hạ tầng thƣơng mại nói chung và chợ bán buôn hàng nông sản nói riêng giữ vị trí quan trọng, có tác động đến việc hoàn thành các mục tiêu nêu trên cũng nhƣ góp phần thúc đẩy việc hình thành một nền sản xuất nông nghiệp theo hƣớng hiện đại, làm cầu nối giữa ngƣời sản xuất, thƣơng nhân và ngƣời tiêu dùng, rút ngắn khoảng cách giữa nơi sản xuất hàng hóa với thị trƣờng tiêu thụ, tạo việc làm và nâng cao đời sống cho ngƣời dân khu vực nông thôn, đóng góp nguồn thu cho ngân sách,. Tuy nhiên trên thực tế, việc đầu tƣ phát triển mạng lƣới cũng nhƣ hoạt động tổ chức kinh doanh tại các chợ bán buôn hàng nông sản vẫn còn nhiều bất cập, số lƣợng và phân bố các chợ chƣa đều; công tác chuyển đổi mô hình tổ chức và quản lý chợ chƣa thực sự hiệu quả; hoạt động tổ chức kinh doanh còn nhiều hạn chế; chƣa tạo dựng đƣợc mối liên kết bền vững giữa ngƣời sản xuất với thƣơng nhân;… nên chƣa phát huy tối đa vai trò trung tâm của chợ trong việc tiêu thụ hàng hóa cho nông dân và dẫn dắt họ tham gia vào các hệ thống thị trƣờng để chuyển dịch sản xuất theo nhu cầu thị trƣờng, qua đó hạn chế tác động tích cực của chợ đối với quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới, chƣa khuyến khích và huy động đƣợc các doanh nghiệp (nhất là doanh nghiệp có kinh nghiệm trong quản lý kinh doanh chợ) tham gia đầu tƣ xây dựng và kinh doanh chợ. Mặt khác, nguyên nhân làm hạn chế vai trò của chợ bán buôn hàng nông sản đối với sự hình thành và phát triển của thị trƣờng hàng nông sản cũng nhƣ quá trình phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn xuất phát từ tƣ duy của nền sản xuất nhỏ trƣớc đây, cùng với cơ chế quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh còn lạc hậu,… dẫn đến hạn chế trong nhận thức về việc phát triển một mô hình phân phối hiện đại, chuyên nghiệp. 3 Trƣớc những yêu cầu của quá trình xây dựng và phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn, trong đó có việc tiếp tục thực hiện các tiêu chí cơ bản và tiêu chí nâng cao của quá trình xây dựng nông thôn mới, những mục tiêu phát triển nông nghiệp, nông thôn của các địa phƣơng,… việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng và làm rõ mối quan hệ giữa phát triển chợ bán buôn hàng nông sản với quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới nhằm tìm kiếm những giải pháp cơ bản và lâu dài cho việc phát huy tối đa vai trò của chợ bán buôn hàng nông sản đối với phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hƣớng hiện đại là hết sức cần thiết và cấp bách.

Xuất phát từ những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài luận án: “Phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới”. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan Đối với chợ nói chung và loại hình chợ bán buôn nói riêng, đã có nhiều công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nƣớc đề cập hoặc nghiên cứu sâu. Các công trình nghiên cứu tập trung vào phân tích khái niệm, sự hình thành và quá trình hoạt động của chợ bán buôn, một số tài liệu đề cập đến chợ bán buôn nhƣng đƣợc lồng ghép với các loại hình kết cấu hạ tầng thƣơng mại khác. Ngoài ra, luận án cũng liệt kê và khái quát một số công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn, bao gồm: 2.

Các công trình nghiên cứu trong nước Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến phát triển chợ: - Lê Trịnh Minh Châu (2002), Các giải pháp phát triển hệ thống phân phối hàng hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Thƣơng mại), mã số 2002-78-013. Đề tài nghiên cứu và làm rõ một số vấn đề lý luận về phát triển hệ thống phân phối hàng hóa ở Việt Nam nói chung, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của 4 chợ trong hệ thống. Trên cơ sở nghiên cứu các chính sách hiện hành, đề tài đƣa ra quan điểm và định hƣớng cũng nhƣ đề xuất một số giải pháp phát triển hệ thống phân phối hàng hóa ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Kết quả nghiên cứu của đề tài có ý nghĩa quan trọng thúc đẩy lƣu thông phân phối hàng hóa trên phạm vi cả nƣớc, tạo tiền đề cho việc hình thành một số loại hình hạ tầng thƣơng mại, trong đó có chợ.

Về mặt lý luận, đề tài đã khái quát và làm rõ hơn một số nội dung liên quan đến hệ thống phân phối bán buôn, vai trò của hệ thống phân phối bán buôn trong nền kinh tế. Đây là những kết quả nghiên cứu mà Luận án có thể tham khảo và kế thừa. - Lê Thiền Hạ (2002), Định hướng và giải pháp phát triển cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Thƣơng mại), mã số 2001-78-051. Đề tài đã làm rõ một số vấn đề lý luận về cơ sở hạ tầng thƣơng mại nông thôn, bao gồm khái niệm, phân loại, các yếu tố ảnh hƣởng đến hạ tầng thƣơng mại nông thôn.

Thông qua các số liệu thu thập đƣợc, tác giả đã rút ra một số kết luận về thực trạng phát triển kết cấu hạ tầng thƣơng mại khu vực nông thôn, trong đó nhấn mạnh đến một số hạn chế trong phát triển, bao gồm: Thực tế còn thiếu và chƣa đồng bộ; vấn đề an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trƣờng còn chƣa đảm bảo; hệ thống hạ tầng thƣơng mại chuyên doanh theo các ngành hàng chƣa phát triển; nguồn vốn đầu tƣ cho phát triển hạ tầng còn hạn chế, chƣa hiệu quả trong huy động nguồn lực xã hội; chính sách còn phải tiếp tục hoàn thiện. Từ đó, đƣa ra đƣợc mục tiêu và phƣơng hƣớng phát triển thƣơng mại trên địa bàn nông thôn đến năm 2010, trong đó có định hƣớng đƣợc xác định cụ thể với từng loại hình hạ tầng (bao gồm cả chợ). Đồng thời, tác giả cũng đề xuất một số giải pháp phát triển cơ sở hạ tầng thƣơng mại nông thôn, đặc biệt nhấn mạnh đến giải pháp về chính sách đối với phát triển kết cấu hạ tầng thƣơng mại. Với những đề xuất nhằm phát triển hạ tầng thƣơng mại khu vực nông thôn, đây sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng trong việc đánh giá, nghiên cứu sự 5 phát triển chợ trong mối quan hệ qua lại với chƣơng trình nông thôn mới sau này.

Tuy vậy, mặc dù công trình có đề cập đến thực trạng và định hƣớng phát triển mạng lƣới chợ nói chung, song mới dừng lại ở mức độ liệt kê, chƣa có đánh giá nhiều trong mối quan hệ với các chƣơng trình phát triển kinh tế - xã hội khác. Do đó, đây cũng là điểm mà Luận án sau này sẽ phải hoàn thiện. - Phạm Hồng Tú (2005), Giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng thương mại (hệ thống chợ), Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Thƣơng mại), mã số 2004-78-020. Đề tài tập trung làm rõ một số vấn đề lý luận và cơ sở khoa học của hoạt động đầu tƣ phát triển hệ thống chợ, đánh giá thực trạng đầu tƣ và hiệu quả đầu tƣ phát triển hệ thống chợ ở nƣớc ta.

Từ đó, đề tài đã đề xuất đƣợc một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tƣ phát triển hệ thống hạ tầng thƣơng mại, trong đó có chợ. Thông qua kết quả khảo sát điển hình đối với hệ thống chợ trên địa bàn tỉnh Hà Nam năm 2005, đề tài đƣa ra kết luận về kết quả đạt đƣợc và hạn chế trong việc nâng cao hiệu quả đầu tƣ phát triển hệ thống chợ ở nƣớc ta. Trên cơ sở đánh giá thực trạng, đề tài đƣa ra một số dự báo về xu hƣớng phát triển hệ thống chợ cả nƣớc đến năm 2010, đồng thời xác định quan điểm, định hƣớng và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tƣ phát triển hệ thống chợ đến năm 2010.