MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết nghiên cứu Lý thuyết và thực tiễn phát triển thƣơng mại đã cho thấy vai trò của chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình hình thành và phát triển thị trƣờng nông sản nói chung và ở khu vực nông thôn nói riêng. Ở Việt Nam, vai trò của chợ không chỉ giới hạn trong phát triển kinh tế, mà còn tác động đến phát triển văn hóa, xã hội, nhiều nơi chợ mang đậm nét phong tục tập quán của mỗi địa phƣơng và mang tính đặc trƣng của các vùng miền. Chợ bán buôn hàng nông sản đƣợc xem là một trong những kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội quan trọng ở thị trƣờng nông thôn.
Sự hình thành và phát triển của chợ bán buôn hàng nông sản thƣờng gắn liền với sự hình thành và phát triển của nền sản xuất nông nghiệp và phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện phát triển kinh tế của các địa phƣơng, các vùng miền. Đến lƣợt mình, quá trình hoạt động của chợ bán buôn cũng có những tác động trở lại và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, làm sâu sắc hơn quá trình giao lƣu kinh tế, văn hoá, xã hội giữa các địa phƣơng và giữa các cộng đồng dân cƣ. Trong những năm qua, quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới trên phạm vi cả nƣớc đã và đang đƣợc triển khai một cách đồng bộ, đây là một quá trình lâu dài và không có điểm kết thúc nhằm phát triển về kinh tế - xã hội khu vực nông thôn theo hƣớng hiện đại, bao gồm việc thực hiện các tiêu chí xây dựng nông thôn mới và các định hƣớng chiến lƣợc phát triển nông nghiệp, nông thôn với những mục tiêu chính là: “Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bƣớc hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; đời sống vật chất và tinh thần của ngƣời dân ngày càng đƣợc nâng cao,.”; và “Hình thành kết cấu hạ tầng căn bản phục vụ hiệu quả sản xuất nông nghiệp, phát triển kinh tế nông thôn. Cơ cấu 2 sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn chuyển đổi theo nhu cầu thị trƣờng.
Công nghiệp, dịch vụ và kinh tế đô thị phối hợp hiệu quả với sản xuất và kinh doanh nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn,…”, trong đó vai trò của các loại hình kết cấu hạ tầng thƣơng mại nói chung và chợ bán buôn hàng nông sản nói riêng giữ vị trí quan trọng, có tác động đến việc hoàn thành các mục tiêu nêu trên cũng nhƣ góp phần thúc đẩy việc hình thành một nền sản xuất nông nghiệp theo hƣớng hiện đại, làm cầu nối giữa ngƣời sản xuất, thƣơng nhân và ngƣời tiêu dùng, rút ngắn khoảng cách giữa nơi sản xuất hàng hóa với thị trƣờng tiêu thụ, tạo việc làm và nâng cao đời sống cho ngƣời dân khu vực nông thôn, đóng góp nguồn thu cho ngân sách,. Tuy nhiên trên thực tế, việc đầu tƣ phát triển mạng lƣới cũng nhƣ hoạt động tổ chức kinh doanh tại các chợ bán buôn hàng nông sản vẫn còn nhiều bất cập, số lƣợng và phân bố các chợ chƣa đều; công tác chuyển đổi mô hình tổ chức và quản lý chợ chƣa thực sự hiệu quả; hoạt động tổ chức kinh doanh còn nhiều hạn chế; chƣa tạo dựng đƣợc mối liên kết bền vững giữa ngƣời sản xuất với thƣơng nhân;… nên chƣa phát huy tối đa vai trò trung tâm của chợ trong việc tiêu thụ hàng hóa cho nông dân và dẫn dắt họ tham gia vào các hệ thống thị trƣờng để chuyển dịch sản xuất theo nhu cầu thị trƣờng, qua đó hạn chế tác động tích cực của chợ đối với quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới, chƣa khuyến khích và huy động đƣợc các doanh nghiệp (nhất là doanh nghiệp có kinh nghiệm trong quản lý kinh doanh chợ) tham gia đầu tƣ xây dựng và kinh doanh chợ. Mặt khác, nguyên nhân làm hạn chế vai trò của chợ bán buôn hàng nông sản đối với sự hình thành và phát triển của thị trƣờng hàng nông sản cũng nhƣ quá trình phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn xuất phát từ tƣ duy của nền sản xuất nhỏ trƣớc đây, cùng với cơ chế quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh còn lạc hậu,… dẫn đến hạn chế trong nhận thức về việc phát triển một mô hình phân phối hiện đại, chuyên nghiệp. 3 Trƣớc những yêu cầu của quá trình xây dựng và phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn, trong đó có việc tiếp tục thực hiện các tiêu chí cơ bản và tiêu chí nâng cao của quá trình xây dựng nông thôn mới, những mục tiêu phát triển nông nghiệp, nông thôn của các địa phƣơng,… việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng và làm rõ mối quan hệ giữa phát triển chợ bán buôn hàng nông sản với quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới nhằm tìm kiếm những giải pháp cơ bản và lâu dài cho việc phát huy tối đa vai trò của chợ bán buôn hàng nông sản đối với phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hƣớng hiện đại là hết sức cần thiết và cấp bách.
Xuất phát từ những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài luận án: “Phát triển chợ bán buôn hàng nông sản trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới”. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan Đối với chợ nói chung và loại hình chợ bán buôn nói riêng, đã có nhiều công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nƣớc đề cập hoặc nghiên cứu sâu. Các công trình nghiên cứu tập trung vào phân tích khái niệm, sự hình thành và quá trình hoạt động của chợ bán buôn, một số tài liệu đề cập đến chợ bán buôn nhƣng đƣợc lồng ghép với các loại hình kết cấu hạ tầng thƣơng mại khác. Ngoài ra, luận án cũng liệt kê và khái quát một số công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn, bao gồm: 2.
Các công trình nghiên cứu trong nước Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến phát triển chợ: - Lê Trịnh Minh Châu (2002), Các giải pháp phát triển hệ thống phân phối hàng hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Thƣơng mại), mã số 2002-78-013. Đề tài nghiên cứu và làm rõ một số vấn đề lý luận về phát triển hệ thống phân phối hàng hóa ở Việt Nam nói chung, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của 4 chợ trong hệ thống. Trên cơ sở nghiên cứu các chính sách hiện hành, đề tài đƣa ra quan điểm và định hƣớng cũng nhƣ đề xuất một số giải pháp phát triển hệ thống phân phối hàng hóa ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Kết quả nghiên cứu của đề tài có ý nghĩa quan trọng thúc đẩy lƣu thông phân phối hàng hóa trên phạm vi cả nƣớc, tạo tiền đề cho việc hình thành một số loại hình hạ tầng thƣơng mại, trong đó có chợ.
Về mặt lý luận, đề tài đã khái quát và làm rõ hơn một số nội dung liên quan đến hệ thống phân phối bán buôn, vai trò của hệ thống phân phối bán buôn trong nền kinh tế. Đây là những kết quả nghiên cứu mà Luận án có thể tham khảo và kế thừa. - Lê Thiền Hạ (2002), Định hướng và giải pháp phát triển cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Thƣơng mại), mã số 2001-78-051. Đề tài đã làm rõ một số vấn đề lý luận về cơ sở hạ tầng thƣơng mại nông thôn, bao gồm khái niệm, phân loại, các yếu tố ảnh hƣởng đến hạ tầng thƣơng mại nông thôn.
Thông qua các số liệu thu thập đƣợc, tác giả đã rút ra một số kết luận về thực trạng phát triển kết cấu hạ tầng thƣơng mại khu vực nông thôn, trong đó nhấn mạnh đến một số hạn chế trong phát triển, bao gồm: Thực tế còn thiếu và chƣa đồng bộ; vấn đề an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trƣờng còn chƣa đảm bảo; hệ thống hạ tầng thƣơng mại chuyên doanh theo các ngành hàng chƣa phát triển; nguồn vốn đầu tƣ cho phát triển hạ tầng còn hạn chế, chƣa hiệu quả trong huy động nguồn lực xã hội; chính sách còn phải tiếp tục hoàn thiện. Từ đó, đƣa ra đƣợc mục tiêu và phƣơng hƣớng phát triển thƣơng mại trên địa bàn nông thôn đến năm 2010, trong đó có định hƣớng đƣợc xác định cụ thể với từng loại hình hạ tầng (bao gồm cả chợ). Đồng thời, tác giả cũng đề xuất một số giải pháp phát triển cơ sở hạ tầng thƣơng mại nông thôn, đặc biệt nhấn mạnh đến giải pháp về chính sách đối với phát triển kết cấu hạ tầng thƣơng mại. Với những đề xuất nhằm phát triển hạ tầng thƣơng mại khu vực nông thôn, đây sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng trong việc đánh giá, nghiên cứu sự 5 phát triển chợ trong mối quan hệ qua lại với chƣơng trình nông thôn mới sau này.
Tuy vậy, mặc dù công trình có đề cập đến thực trạng và định hƣớng phát triển mạng lƣới chợ nói chung, song mới dừng lại ở mức độ liệt kê, chƣa có đánh giá nhiều trong mối quan hệ với các chƣơng trình phát triển kinh tế - xã hội khác. Do đó, đây cũng là điểm mà Luận án sau này sẽ phải hoàn thiện. - Phạm Hồng Tú (2005), Giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng thương mại (hệ thống chợ), Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Thƣơng mại), mã số 2004-78-020. Đề tài tập trung làm rõ một số vấn đề lý luận và cơ sở khoa học của hoạt động đầu tƣ phát triển hệ thống chợ, đánh giá thực trạng đầu tƣ và hiệu quả đầu tƣ phát triển hệ thống chợ ở nƣớc ta.
Từ đó, đề tài đã đề xuất đƣợc một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tƣ phát triển hệ thống hạ tầng thƣơng mại, trong đó có chợ. Thông qua kết quả khảo sát điển hình đối với hệ thống chợ trên địa bàn tỉnh Hà Nam năm 2005, đề tài đƣa ra kết luận về kết quả đạt đƣợc và hạn chế trong việc nâng cao hiệu quả đầu tƣ phát triển hệ thống chợ ở nƣớc ta. Trên cơ sở đánh giá thực trạng, đề tài đƣa ra một số dự báo về xu hƣớng phát triển hệ thống chợ cả nƣớc đến năm 2010, đồng thời xác định quan điểm, định hƣớng và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tƣ phát triển hệ thống chợ đến năm 2010.
