I. Tổng quan về sự trung thành thương hiệu bánh kẹo truyền thống Miền Trung Tây Nguyên
Sự trung thành thương hiệu là khái niệm trung tâm trong quản trị thương hiệu hiện đại. Đối với nhóm sản phẩm bánh kẹo truyền thống khu vực Miền Trung – Tây Nguyên, đây là yếu tố sống còn quyết định sức tồn tại của các làng nghề và cơ sở sản xuất địa phương. Luận án tiến sĩ của Đặng Hồng Vương (Đại học Thương mại, 2021) đặt vấn đề nghiên cứu trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng đứng trước nhiều lựa chọn thay thế từ hàng công nghiệp và sản phẩm nhập khẩu. Bánh kẹo truyền thống mang giá trị văn hóa, lịch sử và hương vị đặc trưng vùng miền. Tuy nhiên, sự gắn kết của người tiêu dùng với các thương hiệu này chưa được nghiên cứu một cách hệ thống. Khoảng trống nghiên cứu này tạo cơ sở cho việc xây dựng mô hình lý thuyết đo lường các nhân tố tác động đến lòng trung thành thương hiệu theo góc tiếp cận người tiêu dùng tại thị trường đặc thù. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học giúp doanh nghiệp hoạch định chiến lược thương hiệu phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội tại khu vực Miền Trung – Tây Nguyên.
1.1. Khái niệm và vai trò của trung thành thương hiệu trong ngành bánh kẹo
Trung thành thương hiệu phản ánh cam kết mua lặp lại và giới thiệu sản phẩm của người tiêu dùng đối với một thương hiệu nhất định. Trong ngành bánh kẹo truyền thống, trung thành thương hiệu không chỉ thể hiện qua hành vi mua mà còn qua thái độ tích cực bền vững với sản phẩm. Dick và Basu (2001) phân biệt hai chiều cạnh: trung thành hành vi và trung thành thái độ. Sự kết hợp cả hai chiều này mới tạo ra trung thành thương hiệu thực sự. Đối với bánh kẹo truyền thống, yếu tố văn hóa và cảm xúc có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành và duy trì lòng trung thành này.
1.2. Đặc điểm thị trường bánh kẹo truyền thống khu vực Miền Trung Tây Nguyên
Khu vực Miền Trung – Tây Nguyên sở hữu nhiều làng nghề bánh kẹo truyền thống với lịch sử lâu đời. Các sản phẩm đặc trưng như bánh đậu xanh, kẹo gừng, bánh in mang bản sắc vùng miền rõ nét. Thị trường này có tính cạnh tranh cao khi đối mặt với sản phẩm công nghiệp hiện đại. Cơ sở sản xuất chủ yếu là hộ gia đình và doanh nghiệp vừa và nhỏ. Năng lực xây dựng thương hiệu còn hạn chế. Người tiêu dùng địa phương có xu hướng gắn bó với sản phẩm quen thuộc, nhưng lớp người tiêu dùng trẻ dễ bị thu hút bởi thương hiệu hiện đại hơn.
II. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự trung thành thương hiệu của người tiêu dùng
Nghiên cứu xác định sáu nhóm yếu tố chính tác động đến trung thành thương hiệu bánh kẹo truyền thống. Hình ảnh thương hiệu là yếu tố nền tảng. Thương hiệu có hình ảnh hấp dẫn, nhất quán tạo ra nhận thức thuận lợi trong tâm trí người tiêu dùng. Islam và Rahman (2016) khẳng định hình ảnh thương hiệu càng hấp dẫn, người tiêu dùng càng gắn kết chặt chẽ hơn. Tác động thương hiệu đề cập đến phản ứng cảm xúc mà tên gọi, logo hoặc slogan gợi lên trong người tiêu dùng. Matzler và cộng sự (2008) xác định đây là nhân tố then chốt. Chất lượng cảm nhận phản ánh đánh giá chủ quan của người tiêu dùng về sự vượt trội của sản phẩm so với kỳ vọng. Sự hài lòng thương hiệu là trạng thái cảm xúc sau mỗi trải nghiệm tiêu dùng. Niềm tin thương hiệu và sự cam kết thương hiệu hoàn thiện chuỗi nhân tố. Chaudhuri và Holbrook (2001) chứng minh tác động thương hiệu ảnh hưởng mạnh mẽ đến thái độ và hành vi trung thành của người tiêu dùng. Mỗi nhân tố vận hành theo cơ chế riêng nhưng có mối tương quan chặt chẽ với nhau.
2.1. Hình ảnh thương hiệu và tác động thương hiệu đối với lòng trung thành
Hình ảnh thương hiệu bao gồm toàn bộ liên tưởng mà người tiêu dùng có về một thương hiệu. Johnson và cộng sự (2001) khẳng định hình ảnh thương hiệu dẫn đến thái độ tích cực và từ đó hình thành lòng trung thành. Với bánh kẹo truyền thống, hình ảnh thương hiệu gắn liền với di sản văn hóa, nguồn gốc xuất xứ và câu chuyện sản phẩm. Tác động thương hiệu là phản ứng tâm lý tức thì khi tiếp xúc với các yếu tố nhận diện thương hiệu. Phản ứng này có thể tích cực hoặc tiêu cực. Các cơ sở sản xuất cần đầu tư xây dựng hình ảnh và tạo tác động cảm xúc nhất quán để củng cố lòng trung thành của người tiêu dùng địa phương.
2.2. Chất lượng cảm nhận sự hài lòng và niềm tin thương hiệu
Chất lượng cảm nhận là đánh giá tổng thể của người tiêu dùng về chất lượng sản phẩm dựa trên trải nghiệm thực tế và kỳ vọng trước khi mua. Đối với bánh kẹo truyền thống, chất lượng cảm nhận liên quan đến hương vị, nguyên liệu tự nhiên và quy trình sản xuất thủ công. Sự hài lòng tích lũy qua nhiều lần mua tạo nền tảng cho niềm tin thương hiệu. Niềm tin thương hiệu là kỳ vọng chắc chắn rằng thương hiệu sẽ thực hiện đúng cam kết. Khi niềm tin được thiết lập vững chắc, người tiêu dùng ít bị tác động bởi các lựa chọn thay thế và mức độ trung thành thương hiệu tăng cao đáng kể.
III. Phương pháp nghiên cứu và mô hình đo lường sự trung thành thương hiệu bánh kẹo truyền thống
Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp gồm nghiên cứu định tính và định lượng. Giai đoạn định tính sử dụng phỏng vấn sâu chuyên gia và thảo luận nhóm tập trung để xây dựng thang đo phù hợp với bối cảnh văn hóa địa phương. Giai đoạn định lượng thu thập dữ liệu từ người tiêu dùng tại khu vực Miền Trung – Tây Nguyên thông qua bảng hỏi có cấu trúc. Phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích nhân tố khẳng định (CFA) kiểm tra độ tin cậy và giá trị của thang đo. Mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) được sử dụng để kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ nhân quả giữa các biến. Mô hình nghiên cứu đề xuất sáu yếu tố độc lập: hình ảnh thương hiệu, tác động thương hiệu, chất lượng cảm nhận, sự hài lòng, niềm tin và cam kết thương hiệu. Biến phụ thuộc là mức độ trung thành thương hiệu của người tiêu dùng. Nghiên cứu được thực hiện tại các tỉnh thành có ngành bánh kẹo truyền thống phát triển như Đà Nẵng, Quảng Nam, Bình Định, Đắk Lắk.
3.1. Thiết kế nghiên cứu và xây dựng thang đo
Thang đo trong nghiên cứu được xây dựng dựa trên kế thừa các thang đo đã được kiểm chứng trong nghiên cứu quốc tế, sau đó điều chỉnh phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Mỗi khái niệm nghiên cứu được đo bằng từ ba đến năm biến quan sát sử dụng thang Likert 5 bậc. Nghiên cứu sơ bộ định tính thực hiện với 15 chuyên gia ngành và 30 người tiêu dùng. Nghiên cứu định lượng chính thức thu thập mẫu đại diện với cỡ mẫu đảm bảo yêu cầu phân tích SEM. Phần mềm SPSS và AMOS hỗ trợ phân tích dữ liệu. Các tiêu chí đánh giá mô hình gồm chỉ số phù hợp CFI, TLI, RMSEA và độ tin cậy tổng hợp CR, phương sai trích AVE.
3.2. Đóng góp lý luận của mô hình nghiên cứu tại thị trường Việt Nam
Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về trung thành thương hiệu theo góc tiếp cận người tiêu dùng trong bối cảnh thị trường đang phát triển. Mô hình nghiên cứu tích hợp các tiếp cận từ lý thuyết tài sản thương hiệu, lý thuyết hành vi người tiêu dùng và lý thuyết cam kết – niềm tin. Đây là đóng góp lý luận quan trọng khi phần lớn nghiên cứu trước tập trung vào sản phẩm công nghiệp hiện đại. Việc áp dụng mô hình cho nhóm sản phẩm truyền thống mang tính đặc thù văn hóa cao tạo ra tri thức mới cho lĩnh vực quản trị thương hiệu tại Việt Nam và các nền kinh tế có ngành nghề truyền thống tương đồng.
IV. Kết luận và hàm ý quản trị nhằm tăng cường trung thành thương hiệu bánh kẹo truyền thống
Kết quả nghiên cứu xác nhận sáu yếu tố đều có tác động dương có ý nghĩa thống kê đến sự trung thành thương hiệu. Niềm tin thương hiệu và sự hài lòng có mức độ tác động mạnh nhất. Hình ảnh thương hiệu và tác động thương hiệu đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thái độ ban đầu. Chất lượng cảm nhận và cam kết thương hiệu củng cố hành vi mua lặp lại. Các cơ sở sản xuất bánh kẹo truyền thống cần ưu tiên đầu tư vào kiểm soát chất lượng và xây dựng câu chuyện thương hiệu gắn với di sản văn hóa. Đặt tên thương hiệu rõ ràng, thiết kế bao bì chuyên nghiệp và tạo dấu ấn cảm xúc qua các kênh truyền thông địa phương là giải pháp thiết thực. Cơ quan quản lý nhà nước cần ban hành chính sách hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm bánh kẹo truyền thống. Liên kết giữa các cơ sở sản xuất trong chuỗi giá trị sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh thương hiệu vùng. Đây là nền tảng để bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề trong bối cảnh hội nhập kinh tế.
4.1. Giải pháp xây dựng và phát triển thương hiệu bánh kẹo truyền thống
Các doanh nghiệp và hộ sản xuất cần xây dựng nhận diện thương hiệu nhất quán gồm tên gọi, logo, bao bì và câu chuyện sản phẩm. Đầu tư vào kiểm soát chất lượng nguyên liệu và quy trình sản xuất tạo nền tảng cho chất lượng cảm nhận bền vững. Hoạt động truyền thông cần khai thác yếu tố văn hóa, di sản và bản sắc vùng miền để tạo tác động cảm xúc mạnh mẽ. Chương trình khách hàng thân thiết và chính sách hậu mãi tốt tạo môi trường nuôi dưỡng sự hài lòng và niềm tin. Tham gia các hội chợ thương mại, lễ hội ẩm thực địa phương giúp tiếp cận người tiêu dùng mới và củng cố mối quan hệ với khách hàng hiện tại.
4.2. Hàm ý chính sách và định hướng nghiên cứu tiếp theo
Nhà nước cần tạo điều kiện thuận lợi cho đăng ký bảo hộ thương hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý đối với sản phẩm bánh kẹo truyền thống có giá trị văn hóa cao. Chương trình đào tạo quản trị thương hiệu dành cho chủ cơ sở sản xuất làng nghề sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn. Các nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng phạm vi địa lý và so sánh liên vùng để xác định sự khác biệt trong hành vi người tiêu dùng. Nghiên cứu tác động của thương mại điện tử và mạng xã hội đến lòng trung thành thương hiệu bánh kẹo truyền thống cũng là hướng nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao trong giai đoạn chuyển đổi số hiện nay.