CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐÈ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Lý thuyết về hành vi tiêu dùng 1. Khái niệm người tiêu dùng, hành vi tiêu dùng và thị trường tiêu dùng “+ Người tiêu dung Trong nền kinh tế, người tiêu dùng (consumer) là một tác nhân kinh tế chịu trách nhiệm thực hiện hành vi tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ (HH&DV) cuối cùng trong quá trình kinh doanh — sản xuất.
Họ chính là chủ thé quyết định số lượng cùng các hình thức sản phâm và hàng hóa lưu thông trên thị trường. Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010 định nghĩa người tiêu dùng “/a người mua, sử dụng hang hóa, dịch vụ cho mục dich tiêu dùng, sinh hoạt cua cá nhân, gia đình, tổ chic.” Người tiêu dùng có thé là một hay nhiều cá nhân hoặc tô chức. Đối với chủ thể là một hộ gia đình (thuộc loại đối tượng nhóm cá nhân), nhu cầu người tiêu dùng sẽ được xem xét trong bối cảnh quyết định tập thể, dựa trên quan điêm của cha mẹ hay các thành viên lớn tuôi. s* Hanh vi tiêu dung Theo Hiệp hội Marketing Hoa Ky (AMA), hành vi tiêu dùng (hay còn gọi là hành vi khách hàng) là hành vi có thê làm thay đổi cuộc sông của con người qua việc nhận thức, hành vi và môi trường bị tác động bởi các nhân tố khác (bên trong và bên ngoài).
Engel, Blackwell và Miniard (2001) lại định nghĩa toàn bộ những hành động liên quan trực tiếp đến việc mua, tiêu dùng và xử lý thai bỏ HH&DV, bao gồm cả quá trình ra quyết định hay đánh giá trước và sau những hành động trên là hành vi khách hàng. Như vậy, hành vi tiêu dùng phản ánh suy nghĩ, cảm nhận hay những hành động khách hàng thực hiện trước, trong và sau quá trình tiêu dùng (bao gồm quyết định mua sam, sử dụng và xử lý thải bỏ), bị tác động bởi các yêu tố môi trường bên ngoài và tâm lý bên trong, mà thông qua đó, họ hiểu hơn về cuộc sống, về HH&DV và về 17 chính bản thân họ nhằm hướng tới một cuộc sống tốt hơn. Bởi được đặt trong sự “tương tác năng động” nên mọi hành vi tiêu dùng đều có thé bị thay đổi bởi các yếu tố như văn hóa, quảng cáo, giá cả, đánh giá từ những người tiêu dùng khác. s* Thi trường tiêu dùng Thị trường tiêu dùng (consumer market) là thị trường mà trong đó bao gồm các khách hang là người tiêu dùng cuối cùng, chỉ mua HH&DV cho mục đích tiêu dùng.
Ví dụ, thị trường xe máy ở Việt Nam là thị trường bao gồm các khách hàng là người tiêu dùng Việt Nam, thực hiện hành vi tiêu dùng là mua những chiếc xe máy đã hoàn thiện với mục đích sử dụng làm phương tiện di lại, van chuyền. Dựa trên định nghĩa này, đối tượng khách hàng/người tiêu dùng trong thị trường tiêu dung là khác nhau và vô cùng đa dạng. Họ khác nhau về nhiều mặt: tuổi tác, giới tính, tính cách, điều kiện và môi trường sống. Do đó, nhu cầu và mong muốn của khách hàng trong thị trường này là rất phong phú, quy mô thị trường cũng không hề nhỏ và luôn có xu hướng gia tăng.
Cùng với sự thay đổi về quy mô, thị trường tiêu dùng không ngừng biến đổi dưới sự tác động của những thay đổi về yếu tố từ phía người tiêu dùng bao gồm tuổi tác, tính cách, nhận thức. cùng các yếu tố trong môi trường sống như luật pháp, khoa học — công nghệ, chính trị, văn hóa. Hầu hết các giao dịch trong thị trường tiêu dùng đều mang giá trị không quá lớn vì người tiêu dùng có thể là một cá nhân, hộ gia đình, nhóm cá nhân hay tô chức và chỉ tiêu dùng HH&DV cuối cùng. Bởi tính thay đổi và phong phú của nó, những doanh nghiệp khi bước vào thị trường tiêu dùng mới thường sẽ triển khai nghiên cứu và điều tra, khảo sát về đặc thù nhân khẩu học của thị trường tại khu vực đó nhăm nắm bắt cơ sở chắc chắn dé tăng trưởng, phân phối những mẫu HH&DV tương thích với thị trường.
Tiến trình ra quyết định mua của người tiêu dùng Tiến trình ra quyết định mua có thé được mô hình hóa thành năm giai đoạn lần lượt như sau: (1) nhận thức nhu cầu, (2) tìm kiếm thông tin, (3) đánh giá các phương 18 án, (4) quyết định mua và (5) hành vi sau mua. Nhận Tìm kiếm Đánh giá Quyết Hành vi thức nhu thông tin các định mua sau mua cầu phương án Hình 1. Tiến trình quyết định mua hàng của người tiêu dùng (nguồn: Kotler, 2001) Trong trường hợp HH&DV hay nhãn hiệu đó đã là thứ quen thuộc, người tiêu dùng thường xuyên mua/sử dụng hoặc là sản pham ít cần dé tâm thì một hoặc một số trong các giai đoạn trên có thê được bỏ qua hay đảo thứ tự. Giai đoạn 1: Nhận thức về nhu cầu Nhu cầu của người tiêu dùng thường là những vấn đề cá nhân cần được đáp ứng, có thé xuất phát từ những nhân tổ kích thích bên trong (tình trạng thiếu thốn, đói khát.) hoặc bên ngoài (quảng cáo,.
Giai đoạn 2: Tìm kiếm, thu thập thông tin Thông thường, người tiêu dùng sẽ tìm kiếm thông tin thông qua bốn nhóm nguồn sau: ° Nguồn cá nhân: đánh giá từ gia đình, họ hàng, bạn bè,. e_ Nguồn thương mại: chương trình quảng cáo và khuyến mai, tư van từ nhân viên bán hàng, bao bịì,. e Nguồn công cộng: các phương tiện truyền thông đại chúng, các cơ quan nghiên cứu tiêu dùng. e Nguôn thực nghiệm: trực tiêp xem, cảm nhận, nghiên cứu va trải nghiệm HH&DV.
Giai đoạn 3: Đánh giá các phương án Sau khi đã thu thập một lượng thông tin nhất định, người tiêu dùng bắt đầu quá trình đánh giá dé chọn ra nhãn hiệu, sản phẩm phù hợp với nhu cau tiêu 19 dùng của mình. Họ sẽ xem mỗi HH&DV như một tập hợp các thuộc tinh rồi cân nhắc khả năng mang lại lợi ích và thỏa mãn nhu cầu của chúng. Cuối cùng, mỗi nhóm khách hàng sẽ có một tập lựa chọn các phương án nhãn hiệu, sản phẩm khác nhau với khả năng mang lại lợi ích mong muốn và thỏa mãn nhu câu cao nhât. Giai đoạn 4: Quyết định mua và hành động mua Giai đoạn này bị tác động nhiều bởi giai đoạn tìm kiếm thông tin và kết quả của quá trình đánh giá các phương án.
Ngoài ra, quyết định mua của người tiêu dùng cũng có thé bị chi phối bởi hai yếu tố: (1) thái độ/đánh giá của người khác và (2) tình huống bất ngờ. e Thai độ/Đánh giá của người khác về HH&DV càng mãnh liệt, càng gần gũi với người tiêu dùng thì khả năng quyết định mua bị điều chỉnh càng cao. e Khi chuẩn bị ra quyết định mua hàng, người tiêu dùng đã có sẵn các cơ sở như thu nhập dự kiến của họ, giá và lợi ích dự kiến của HH&DV. Nhưng khi có những tình huống bất ngờ xảy ra như giá thực tế của HH&DV đó cao hon giá dự kiến hoặc nếu chi tiêu cho HH&DV này, khoản chi sẽ là gánh nặng cho họ.
thì có thể người tiêu dùng sẽ hủy bỏ quyết định mua hàng hay thu thập thêm thông tin hỗ trợ khác trước khi tiếp tục quyết định mua. - — Giai đoạn 5: Hanh vi sau mua Người tiêu dùng xem xét và đánh giá về lợi ích nhận được cùng mức độ hài lòng của họ sau khi quyết định mua HH&DV. Những điều này sẽ trở thành kinh nghiệm cho các lần mua hàng sau và quyết định việc có tiếp tục sử dụng hay mua sản phâm đó nữa hay không. Những yếu tô ảnh hướng đến quyết định mua của người tiêu dùng Thông qua tìm hiểu tiến trình ra quyết định mua của người tiêu dùng, ta nhận thấy đây không phải một quá trình đơn giản mà còn chịu sự tác động từ nhiều yếu tố, 20 được phân thành bốn nhóm chính: (1) yếu tố văn hóa, (2) yếu tố xã hội, (3) yếu tố cá nhân và (4) yếu tố tâm lý.
VĂN HÓA XÃ HOI CÁ NHÂN " Vănhóa | " Nhóm " Nhánh tham * Tudi và vòng đời văn hó a kh ảo “ N gh ề ng hi ệp Động cơ " Giai tầng | " Giađình | " Phongcáchsống Nhận thức ' xã hội = Vai trò và | " Nhân cách và sự tự Tiệp thu, học hỏi dia vi quan niệm bản Niềm tin và thái độ thân Hình 1. Mô hình chỉ tiết các yếu tổ ảnh hưởng đến hành vi mua hàng của người tiêu dùng (nguồn: Nguyễn Văn Phát và Nguyễn Thị Minh Hòa, 2015) s* Các yếu tô văn hóa -_ Nền văn hóa: Mỗi người sống và tiếp xúc với những nền văn hóa khác nhau sẽ hình thành nên những nhân cách, sở thích và hành vi khác nhau. Do đó, hành vi tiêu dùng của mỗi người ít nhiều bị ảnh hưởng bởi nền văn hóa. - Nhánh văn hóa: Nhánh văn hóa mang những đặc điểm đặc thù như sắc tộc, tôn giáo, các nhóm chủng tộc và khu vực địa lý, có ảnh hưởng tới hành vi của con người tại từng vùng miễn, dân tộc.
-_ Giai tang xã hội: Xuất phát từ các đặc điểm khác nhau về nghề nghiệp, thu nhập, học van. giữa các tầng lớp trong xã hội mà người tiêu dùng thuộc tầng lớp khác nhau thường có văn hóa, lối sống, sở thích, thị hiếu tiêu dùng và các kênh thông tin khác nhau. Mặt khác, người tiêu dùng cũng có thé di chuyển từ tang lớp này sang tầng lớp khác dựa vào sự thay đổi của nghề nghiệp, học vấn, của cải,. Do đó hành vi tiêu dùng của một người cũng có thé thay đôi theo giai tang xã hội hay địa vị của họ.
21 s* Các yếu tô xã hội Nhóm tham khảo: Thái độ, hành vì của một người có thể bị ảnh hưởng (trực tiếp hoặc gián tiếp) bởi những nhóm người khác như bạn bè, đồng nghiệp,., được gọi là nhóm tham khảo. Những nhóm có sự tham gia và tác động qua lại của người tiêu dùng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi tiêu dùng, quyết định mua hàng của người đó. Song, cũng có những nhóm mà người này không tham gia nhưng vẫn ảnh hưởng gián tiếp lên hành vi của người này. Gia đình: Gia đình là một trong những nhóm tham khảo có ảnh hưởng trực tiếp tới hành vi tiêu dùng của một người.
Thông thường, một người sẽ có hai gia đình — gia đình lớn/gia đình định hướng (bao gồm bé mẹ, con cái, cháu chắt) và gia đình nhỏ/gia đình riêng (bao gồm vợ chồng, con cái), có tác động chủ yếu đến hành vi tiêu dùng hàng ngày của mỗi thành viên trong gia đình. Vai trò và địa vị: Đôi với mỗi vai trò và địa vị nhất định, sẽ có những chuẩn mực nhất định về phong cách, lối sống hay văn hóa.