CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài luận án Là một quốc gia đang phát triển, đối với Việt Nam, nhu cầu vốn để đầu tư phát triển cũng như bù đắp các khoản bội chi ngân sách là rất cần thiết. Chính vì vậy, nợ công tăng cao là vấn đề dễ hiểu. Tuy nhiên vấn đề cấp thiết đặt ra trong quá trình hội nhập và phát triển kinh tế- xã hội là quản lý nợ công minh bạch và hiệu quả.
Xác định vai trò của KTNN trong lĩnh vực quản lý nợ công là đòi hỏi cũng như là mối quan tâm của Quốc hội nói riêng và toàn xã hội nói chung trong thời gian gần đây. Tuy nhiên vai trò của KTNN trong quản lý nợ công ở Việt Nam vẫn chưa được xác lập được nghiên cứu rất mơ hồ. Cho đến nay, vai trò của KTNN trong quản lý nợ công vẫn là vấn đề mới và có rất ít công trình nghiên cứu trong nước. Trước năm 2009, gần như chưa có bài viết hoặc công trình nghiên cứu trong nước nào đề cập đến vai trò của KTNN trong quản lý nợ công.
Một số công trình nghiên cứu đã đề cập ít nhiều đến những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến nội dung nghiên cứu của đề tài ở những góc độ và giai đoạn khác nhau, giúp cho tác giả kế thừa một số vấn đề lý luận về nợ công, đánh giá tình hình quản lý nợ công, tổ chức kiểm toán nợ công. Năm 2008, KTNN có đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ về “Tổ chức kiểm toán các khoản vay nợ của Chính phủ” do TS. Lê Đình Thăng làm chủ nhiệm. Tại thời điểm nghiên cứu, Đề tài đã đề cập khá đầy đủ về nợ Chính phủ và quản lý nợ Chính phủ; những vấn đề về kiểm toán nợ Chính phủ; đồng thời đề xuất một số giải pháp tổ chức kiểm toán nợ Chính phủ.
Tuy nhiên, đề tài mới tập trung nghiên cứu về kiểm toán nợ Chính phủ trong khi nợ công bao gồm nợ Chính phủ, nợ được chính phủ bảo lãnh và nợ chính quyền địa phương; ngoài ra, Đề tài thực hiện khi Luật quản lý nợ công chưa ban hành, từ khi Luật quản lý nợ công được ban hành năm 2009, có hiệu lực từ ngày 01/01/2010 đến nay, công tác quản lý nợ công đã có rất nhiều thay đổi từ yêu cầu quản lý nợ, cơ quan quản lý nợ, cơ cấu nợ, cơ chế quản lý nợ,.; công tác kiểm toán của KTNN trong đó có kiểm toán nợ công từ năm 2008 đến nay đã có những thay đổi đáng chú ý là việc tăng cường kiểm toán hoạt động đối với các cuộc kiểm toán chuyên đề và nâng cao một bước về kiểm toán nợ công trong cuộc kiểm toán Quyết toán ngân sách nhà nước hằng năm. 23 Năm 2012, KTNN có đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ về “Các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 – 2009 và khủng hoảng nợ công tại một số nước Châu Âu dưới góc nhìn kiểm toán” do PGS, TS Nguyễn Đình Hòa làm chủ nhiệm. Đề tài đã tập trung nêu bật giá trị, lợi ích của hoạt động kiểm toán đặc biệt là hoạt động kiểm toán tài chính công; thống kê, tổng hợp, phân tích khá chi tiết các số liệu cụ thể về cuộc khủng hoảng nợ công tại một số nước Châu Âu, qua đó, đưa ra một số đánh giá về vai trò của KTNN đối với vấn đề nợ công và công tác quản lý nợ công. Năm 2013, luận án tiến sỹ của TS.
Vũ Thanh Hải với đề tài “Hoàn thiện tổ chức kiểm toán nợ công tại Việt Nam”, đề tài đã phần nào đưa ra được hệ thống lý luận về nợ công và những vấn đề cơ bản về KTNN liên quan đến kiểm toán nợ công. Trong đó, luận án đã đánh giá tình hình nợ công và quản lý nợ công trong giai đoạn 2006- 2012, tập trung phân tích thực trạng về tổ chức kiểm toán nợ công ở Việt Nam và đề xuất các giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm toán nợ công do KTNN Việt Nam thực hiện. Tuy nhiên, Luận án cũng không đi sâu nghiên cứu về thực trạng nợ công và quản lý nợ công của Việt Nam. Luận án cũng chưa đề cập đến vai trò của KTNN trong quản lý nợ công cũng như chưa đi sâu vào đánh giá những vai trò này.
Trên các tạp chí trong nước thời gian qua, nhất là sau khi xảy ra khủng hoảng nợ ở Hi Lạp, châu Âu, cũng bắt đầu đặt các vấn đề như: tình hình nợ công, nợ nước ngoài của Việt Nam hiện nay có rủi ro không? mức độ vay nợ nước ngoài hiện nay là bao nhiêu thì không xảy ra rủi ro? làm thế nào để cảnh báo được khủng hoảng nợ?. Tất cả các câu hỏi đó mới chỉ là một số bài viết, công trình nghiên cứu đơn lẻ về một vài nội dung cụ thể của nợ công và kiểm toán nợ công và dừng lại ở mức độ gợi mở vấn đề, mà chưa có nghiên cứu để giải đáp cụ thể về vai trò của KTNN trong việc quản lý và sử dụng các khoản nợ công. Về các cuộc hội thảo, vừa qua Việt Nam đã tổ chức 3 cuộc hội thảo, cụ thể như sau: Hội thảo “Nợ công- kinh nghiệm quốc tế và những bài học cho Việt Nam” do Ủy ban Tài chính- Ngân sách của Quốc hội tổ chức 9/2010. Tại đây, lần đầu tiên vấn đề nợ công được đưa ra bàn luận một cách nghiêm túc so với các cuộc hội thảo khác chủ yếu nói về nợ Chính phủ.
Tại cuộc Hội thảo, các chuyên gia cũng đưa ra được một bức tranh khái quát về tình hình nợ công tại Việt Nam, đưa ra một số cảnh báo về việc cần có công cụ kiểm tra, giám sát nợ công một cách hiệu quả hơn. Hội thảo cũng đưa một số các kinh nghiệm quốc tế về quản lý nợ công, trong đó có đưa ra một số thông lệ 24 tốt trong cách thức tổ chức bộ máy quản lý nợ công. Hội thảo cũng đưa ra một số tiêu chí về an toàn nợ; Hội thảo “Tổ chức kiểm toán đối với việc quản lý và sử dụng các khoản nợ công” do KTNN tổ chức 12/2010. Bên cạnh việc ghi nhận những giá trị và lợi ích của KTNN trong việc tăng cường minh bạch hệ thống tài chính quốc gia, các tham luận tại Hội thảo cũng phản ánh tình hình nợ công tại Việt Nam, cảnh báo những rủi ro trong công tác quản lý nợ.
Với câu hỏi: KTNN đóng góp vai trò như thế nào trong vấn đề quản lý và sử dụng các khoản nợ công? Các ý kiến trong Hội thảo cũng chỉ ra rằng, với tư cách là cơ quan chuyên môn về lĩnh vực kiểm tra tài chính nhà nước do Quốc hội thành lập, KTNN thực hiện kiểm tra việc quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước đối với mọi cơ quan, tổ chức quản lý, sử dụng ngân sách. Vì vậy, việc kiểm tra của KTNN đối với việc quản lý và sử dụng các khoản nợ công là cần thiết, đảm bảo tính minh bạch trong quản lý và sử dụng các khoản nợ công cũng như tính bền vững của NSNN. Thông qua hoạt động kiểm toán, KTNN sẽ cảnh báo, khuyến cáo khả năng xảy ra rủi ro tài chính quốc gia xét ở tầm vĩ mô và giúp Chính phủ, Quốc hội có được một bức tranh toàn diện về thu, chi, quản lý và sử dụng các khoản nợ, đánh giá tính bền vững của các khoản nợ, từ đó có các biện pháp và quyết định phù hợp. Ngoài ra, KTNN có thể thông báo cho các cơ quan về sự bất thường hoặc thâm thủng trong quản lý và sử dụng các khoản nợ công thông qua kiểm toán tính tuân thủ, tính kinh tế, tính hiệu quả, hiệu lực giúp cho việc nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng các khoản nợ công trong từng trường hợp cụ thể; Hội thảo quốc tế về "Quản lý nợ công và nợ nước ngoài quốc gia" do Bộ Tài chính, UNCTAD và Ngân hàng thế giới (WB) tổ chức 10/2011.
Bên cạnh việc báo cáo về tình hình và cơ cấu nợ công của Việt Nam hiện nay, Hội thảo đã chỉ ra sự khác biệt trong cách tính tỷ lệ nợ công/GDP của Chính Phủ Việt Nam với các Tổ chức tài chính quốc tế kéo dài từ nhiều năm nay. Tại hội thảo, đại diện World Bank và một số tổ chức quốc tế khác cho rằng, nợ của DNNN cần được tính vào nợ công, như thực tiễn tốt của quốc tế. Tuy nhiên, đại diện Bộ Tài chính đã lý giải rằng DNNN hoạt động theo Luật Doanh nghiệp và do vậy doanh nghiệp này cũng phải bình đẳng và phải tự chịu trách nhiệm vốn vay. Vì vậy, theo định nghĩa của Việt Nam, nợ công không thể tính gồm cả nợ của doanh nghiệp Nhà nước; 1.
Tổng quan các công trình nghiên cứu trên Thế giới liên quan đến đề tài luận án 25 Vấn đề nợ nước ngoài và mức độ an toàn nợ nước ngoài đã được các tổ chức quốc tế và các chuyên gia kinh tế tổng kết và nghiên cứu trong nhiều tác phẩm đã được công bố. Tuy nhiên, đề cập đến vai trò của KTNN trong quản lý nợ công thì không có nhiều tài liệu, chủ yếu là nghiên cứu, hướng dẫn khoa học, tài liệu nghiên cứu ứng dụng của các tổ chức như IMF, WB, UNCTAD, INTOSAI, ASOSAI. Bước đầu Nghiên cứu sinh đã nghiên cứu, khảo sát một số công trình nghiên cứu và nhận thấy, đối với nghiên cứu về nợ công có thể kể đến một số nghiên cứu như “External Debt, Public Investment, and Growth in Low – Income Countries” Benedict Clement, Rina Bhattacharya, and Toan Quoc Nguyen (2003), “External Debt Sustainability: Guidelines for Low – and Middle – income Countries” Claudio M.Loser, United Nations (3/2004) hay các tác giả như Nouriel Roubini, (New York University, 12/2001), Abdul Abiad and Jonathan D.Ostry, (IMF, 6/2003) Các nghiên cứu đều tiếp cận nợ công theo cách hiểu là toàn bộ số dư còn lại tại một thời điểm nhất định của các khoản vay mà một đối tượng nào đó có nghĩa vụ phải thanh toán (cả gốc và lãi) vào một hoặc nhiều thời điểm trong tương lai. Cũng đồng quan điểm nhưng rõ hơn, trong nghiên cứu “External Debt Sustainability and Domestic Debt in Heavily Indebted Poor Countries”, Marco Arnone and Andrea F.