Luận án tiến sĩ: Hệ thống chỉ tiêu tài chính đánh giá năng lực tài chính ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam - Nguyễn Thu Hằng, ĐH Kinh tế Quốc dân

Phân tích hệ thống chỉ tiêu tài chính đánh giá năng lực ngân hàng TMCP Việt Nam. Khám phá tiêu chí, phương pháp quản lý và ứng dụng trong giám sát tài chính.

• Tác giả: Nguyễn Thu Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thị Gái
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kế toán - Kiểm toán và Phân tích
• Đề tài: Nghiên cứu hệ thống chỉ tiêu tài chính nhằm đánh giá năng lực tài chính của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về hệ thống chỉ tiêu tài chính đánh giá ngân hàng thương mại

Hệ thống chỉ tiêu tài chính đóng vai trò then chốt trong việc đánh giá năng lực tài chính của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Năng lực tài chính phản ánh sức khỏe tổng thể của ngân hàng, bao gồm khả năng huy động vốn, quản lý rủi ro và tạo ra lợi nhuận bền vững. Các chỉ tiêu tài chính được xây dựng dựa trên cơ sở lý thuyết kế toán, tài chính ngân hàng và thực tiễn hoạt động tại Việt Nam. Hệ thống chỉ tiêu này giúp nhà quản trị, nhà đầu tư và cơ quan giám sát đánh giá khách quan tình hình tài chính. Nghiên cứu của Nguyễn Thu Hằng (2021) tại Đại học Kinh tế Quốc dân đã hệ thống hóa các chỉ tiêu thành các nhóm chính: chỉ tiêu thanh khoản, chỉ tiêu an toàn vốn, chỉ tiêu hiệu quả hoạt động và chỉ tiêu tăng trưởng. Mỗi nhóm chỉ tiêu phản ánh một khía cạnh cụ thể của năng lực tài chính ngân hàng. Việc áp dụng hệ thống chỉ tiêu này cần phù hợp với đặc thù của hệ thống ngân hàng Việt Nam và các quy định của Ngân hàng Nhà nước.

1.1. Khái niệm năng lực tài chính ngân hàng thương mại cổ phần

Năng lực tài chính ngân hàng thương mại cổ phần là khả năng tổng hợp thể hiện sức mạnh tài chính của ngân hàng trong quá trình hoạt động kinh doanh. Khái niệm này bao gồm nhiều chiều cạnh: khả năng huy động vốn từ thị trường, khả năng cho vay và đầu tư hiệu quả, khả năng thanh toán các nghĩa vụ nợ đến hạn và khả năng sinh lời cho cổ đông. Năng lực tài chính mạnh giúp ngân hàng duy trì hoạt động ổn định, mở rộng quy mô và đối phó với các rủi ro tài chính. Theo các nghiên cứu trong nước, năng lực tài chính ngân hàng được đo lường thông qua hệ thống chỉ tiêu định lượng phản ánh các khía cạnh an toàn, thanh khoản và hiệu quả.

1.2. Vai trò của hệ thống chỉ tiêu tài chính trong đánh giá ngân hàng

Hệ thống chỉ tiêu tài chính cung cấp công cụ đánh giá khách quan và có hệ thống về tình hình hoạt động của ngân hàng. Các chỉ tiêu giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu trong quản lý tài chính và so sánh hiệu quả hoạt động giữa các ngân hàng. Đối với cơ quan quản lý, hệ thống chỉ tiêu là cơ sở giám sát an toàn hệ thống ngân hàng. Đối với nhà đầu tư, các chỉ tiêu hỗ trợ ra quyết định đầu tư sáng suốt. Đối với ban lãnh đạo ngân hàng, hệ thống chỉ tiêu là công cụ quản trị hiệu quả, giúp xây dựng chiến lược phát triển phù hợp với thực tế thị trường và năng lực nội tại.

II. Phân tích các nhóm chỉ tiêu tài chính đánh giá năng lực ngân hàng

Hệ thống chỉ tiêu tài chính đánh giá năng lực ngân hàng thương mại cổ phần được phân thành bốn nhóm chính. Nhóm chỉ tiêu thanh khoản đo lường khả năng đáp ứng các nghĩa vụ ngắn hạn, bao gồm tỷ lệ an toàn thanh khoản và khả năng chuyển đổi tài sản thành tiền mặt. Nhóm chỉ tiêu an toàn vốn đánh giá mức độ bảo vệ người gửi tiền và duy trì hoạt động ổn định, thể hiện qua hệ số an toàn vốn CAR và tỷ lệ nợ xấu. Nhóm chỉ tiêu hiệu quả hoạt động phản ánh khả năng sinh lời thông qua ROA, ROE và biên lợi nhuận ròng NIM. Nhóm chỉ tiêu tăng trưởng đánh giá tốc độ phát triển qua các kỳ kế toán, bao gồm tăng trưởng vốn chủ sở hữu, tăng trưởng dư nợ cho vay và tăng trưởng lợi nhuận. Mỗi nhóm chỉ tiêu có công thức tính toán chuẩn và ngưỡng đánh giá riêng. Sự kết hợp các nhóm chỉ tiêu tạo nên bức tranh toàn diện về năng lực tài chính của ngân hàng.

2.1. Nhóm chỉ tiêu thanh khoản và an toàn vốn ngân hàng

Nhóm chỉ tiêu thanh khoản bao gồm tỷ lệ khả năng thanh toán ngắn hạn, tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn và tỷ lệ dự trữ bắt buộc. Các chỉ tiêu này phản ánh khả năng ngân hàng đáp ứng các nghĩa vụ nợ đến hạn mà không gặp khó khăn về dòng tiền. Nhóm chỉ tiêu an toàn vốn bao gồm hệ số an toàn vốn CAR, tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ và tỷ lệ dự phòng rủi ro. Theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, hệ số CAR tối thiểu là 8% theo chuẩn Basel II. Tỷ lệ nợ xấu cần duy trì dưới 3% để đảm bảo an toàn hệ thống. Việc đánh giá hai nhóm chỉ tiêu này giúp nhận diện rủi ro tiềm ẩn trong hoạt động ngân hàng.

2.2. Nhóm chỉ tiêu hiệu quả hoạt động và tăng trưởng ngân hàng

Nhóm chỉ tiêu hiệu quả hoạt động bao gồm ROA (tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản), ROE (tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) và NIM (biên lợi nhuận ròng). ROA cho biết mỗi đồng tài sản tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận. ROE phản ánh hiệu quả sử dụng vốn cổ đông. NIM thể hiện chênh lệch giữa lãi suất cho vay và lãi suất huy động. Nhóm chỉ tiêu tăng trưởng bao gồm tốc độ tăng trưởng vốn chủ sở hữu, tăng trưởng dư nợ tín dụng và tăng trưởng lợi nhuận trước thuế. Các chỉ tiêu tăng trưởng giúp đánh giá xu hướng phát triển và tiềm năng tương lai của ngân hàng trong dài hạn.

III. Phương pháp xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá năng lực tài chính

Xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá năng lực tài chính ngân hàng thương mại cổ phần đòi hỏi phương pháp khoa học và phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng. Nghiên cứu định tính thông qua phân tích tài liệu, phỏng vấn chuyên gia và tổng hợp kinh nghiệm quốc tế. Nghiên cứu định lượng sử dụng dữ liệu tài chính từ báo cáo tài chính kiểm toán của các ngân hàng giai đoạn 2013-2018. Phương pháp phân tích tỷ lệ tài chính là công cụ chính, kết hợp với phân tích so sánh ngang và phân tích xu hướng dọc. Hệ thống chỉ tiêu được xây dựng theo nguyên tắc toàn diện, có trọng số phù hợp với đặc thù hoạt động ngân hàng. Các chỉ tiêu được lựa chọn dựa trên tần suất sử dụng trong nghiên cứu trước đó và mức độ phản ánh năng lực tài chính. Phương pháp đánh giá sử dụng thang điểm và xếp hạng để so sánh hiệu quả giữa các ngân hàng trong cùng thời kỳ.

3.1. Nguyên tắc và quy trình xây dựng hệ thống chỉ tiêu

Xây dựng hệ thống chỉ tiêu tuân thủ các nguyên tắc: tính toàn diện bao quát các khía cạnh tài chính, tính khả thi về dữ liệu thu thập, tính so sánh giữa các ngân hàng và tính phù hợp với quy định pháp luật. Quy trình xây dựng gồm bốn bước. Bước một, tổng hợp lý thuyết và nghiên cứu trước đó về chỉ tiêu tài chính ngân hàng. Bước hai, lựa chọn chỉ tiêu dựa trên mức độ phù hợp và tính đại diện. Bước three, xác định công thức tính toán và ngưỡng đánh giá. Bước bốn, kiểm định hệ thống chỉ tiêu bằng dữ liệu thực tế từ các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam để đảm bảo tính tin cậy và giá trị ứng dụng.

3.2. Nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập xử lý thông tin

Nguồn dữ liệu chính bao gồm báo cáo tài chính năm đã được kiểm toán của các ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ các nguồn công khai: website của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Sở Giao dịch Chứng khoán và hệ thống công bố thông tin của các ngân hàng. Phương pháp xử lý dữ liệu sử dụng phần mềm thống kê để tính toán các chỉ tiêu, phân tích xu hướng và kiểm định giả thuyết. Dữ liệu được chuẩn hóa để đảm bảo tính so sánh giữa các ngân hàng có quy mô khác nhau. Thời kỳ nghiên cứu tập trung giai đoạn 2013-2018 để đánh giá biến động năng lực tài chính qua các năm.

IV. Kết luận và ứng dụng hệ thống chỉ tiêu tài chính ngân hàng

Nghiên cứu hệ thống chỉ tiêu tài chính nhằm đánh giá năng lực tài chính các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam mang lại nhiều kết quả có giá trị. Hệ thống chỉ tiêu được xây dựng đáp ứng yêu cầu đánh giá toàn diện năng lực tài chính ngân hàng trên bốn khía cạnh: thanh khoản, an toàn vốn, hiệu quả hoạt động và tăng trưởng. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự khác biệt đáng kể về năng lực tài chính giữa các ngân hàng thương mại cổ phần trong giai đoạn 2013-2018. Các ngân hàng lớn có lợi thế về quy mô vốn và mạng lưới hoạt động thường có chỉ tiêu tài chính ổn định hơn. Hệ thống chỉ tiêu này có tính ứng dụng cao trong thực tiễn quản trị ngân hàng, giám sát tài chính và đầu tư. Ngân hàng Nhà nước có thể sử dụng hệ thống chỉ tiêu để đánh giá sức khỏe hệ thống ngân hàng. Nhà đầu tư áp dụng để lựa chọn cổ phiếu ngân hàng có nền tảng tài chính vững chắc.

4.1. Kết quả nghiên cứu chính về năng lực tài chính ngân hàng

Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống chỉ tiêu tài chính có khả năng đánh giá và phân loại năng lực tài chính của các ngân hàng thương mại cổ phần. Nhóm chỉ tiêu an toàn vốn và thanh khoản có ý nghĩa quan trọng nhất trong đánh giá năng lực tài chính ngân hàng. Nghiên cứu phát hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa các chỉ tiêu hiệu quả hoạt động và chỉ tiêu tăng trưởng. Các ngân hàng có ROE và ROA cao thường duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định. Hệ thống chỉ tiêu giúp nhận diện ngân hàng có năng lực tài chính mạnh, ngân hàng có tiềm năng phát triển và ngân hàng cần cải thiện để đảm bảo an toàn hoạt động trong dài hạn.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và kiến nghị phát triển hệ thống chỉ tiêu

Hệ thống chỉ tiêu tài chính có thể ứng dụng rộng rãi trong nhiều đối tượng sử dụng. Ngân hàng thương mại cổ phần áp dụng để tự đánh giá và cải thiện năng lực tài chính nội bộ. Cơ quan thanh tra giám sát sử dụng để đánh giá sức khỏe từng ngân hàng và toàn hệ thống. Nhà đầu tư tổ chức và cá nhân tham khảo để ra quyết định đầu tư vào cổ phiếu ngân hàng. Kiến nghị phát triển hệ thống chỉ tiêu bao gồm: bổ sung chỉ tiêu đánh giá rủi ro tín dụng chi tiết hơn, tích hợp chỉ tiêu phi tài chính như quản trị doanh nghiệp, cập nhật theo chuẩn Basel III và ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu lớn để nâng cao hiệu quả đánh giá năng lực tài chính ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) giữ vị trí huyết mạch trong việc cung ứng vốn và trung gian thanh toán của nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, sau chuỗi biến động từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và giai đoạn tái cơ cấu bắt buộc tại Việt Nam (điển hình là sự hợp nhất của ba ngân hàng Đệ Nhất, Sài Gòn, Tín Nghĩa năm 2012 hay việc Ngân hàng Nhà nước mua lại bắt buộc với giá 0 đồng đối với Ngân hàng Xây dựng và GP Bank năm 2014), tính cấp bách của việc giám sát an toàn tài chính đã trở thành vấn đề sống còn. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Hằng (2021), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Thị Gái tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, đã thực hiện luận án tiến sĩ kinh tế ngành Kế toán - Kiểm toán và Phân tích (mã số 9340301) với đề tài: "Nghiên cứu hệ thống chỉ tiêu tài chính nhằm đánh giá năng lực tài chính của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam".

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) xuất phát từ thực tiễn các phương pháp phân tích báo cáo tài chính truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế, không giúp phát hiện và cảnh báo sớm "thể trạng" yếu kém của các tổ chức tín dụng. Tác giả chỉ ra rằng: "Nếu căn cứ vào số liệu công bố của các ngân hàng... tỷ số sinh lợi trên vốn chủ sở hữu và tài sản của các NHTMCP cao hơn so với mặt bằng chung toàn hệ thống... Tuy nhiên, theo số liệu công bố của NHNN thì mức sinh lợi của các NHTMCP lại thấp hơn so với khối NHTMNN và toàn hệ thống trong giai đoạn 2016-2018". Hơn nữa, việc đánh giá năng lực tài chính (NLTC) theo khung CAMEL tại Việt Nam trước đây đa phần dừng lại ở nghiên cứu định tính, đơn lẻ trên một vài định chế (Nguyễn Việt Hùng, 2005; Nguyễn Văn Đông, 2011), chưa có công trình nào đánh giá bao quát toàn bộ 31 NHTMCP gắn với phân tích định lượng xác định mức độ tác động của từng nhân tố.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và các giả thuyết cụ thể:

• RQ1: Thực trạng hệ thống chỉ tiêu tài chính và năng lực tài chính của các NHTMCP Việt Nam theo khung an toàn CAMEL giai đoạn 2013–2018 diễn biến như thế nào?
• RQ2: Các nhân tố nội tại và vĩ mô tác động như thế nào đến các chỉ tiêu phản ánh năng lực tài chính (ROA, ROE, NIM) của các NHTMCP Việt Nam?
• RQ3: Những giải pháp trọng tâm nào cần được triển khai nhằm hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu tài chính đánh giá chuẩn xác năng lực tài chính của các NHTMCP Việt Nam?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa: Lý thuyết Trung gian tài chính (Financial Intermediation Theory), Lý thuyết Đại diện (Agency Theory), Khung an toàn giám sát CAMEL (với 5 cấu phần: Vốn - C, Chất lượng tài sản - A, Năng lực quản trị - M, Khả năng sinh lợi - E, Thanh khoản - L) và Chuẩn mực an toàn vốn Basel II/Basel III.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ $31/31$ NHTMCP Việt Nam hoạt động tại hai trung tâm kinh tế là Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn 6 năm (2013–2018). Mẫu nghiên cứu được phân hóa thành 3 nhóm quy mô vốn chủ sở hữu (VCSH): Nhóm 1 gồm 9 NHTMCP lớn ($\text{VCSH} > 15.000$ tỷ đồng), Nhóm 2 gồm 7 NHTMCP vừa ($8.000 \le \text{VCSH} \le 15.000$ tỷ đồng), và Nhóm 3 gồm 15 NHTMCP nhỏ ($\text{VCSH} < 8.000$ tỷ đồng).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn học thuật được tổng hợp thành hai dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào hệ thống chỉ tiêu tài chính truyền thống trong doanh nghiệp và ngân hàng. Điển hình tại Việt Nam, Phạm Trọng Bình (2000) xây dựng mô hình xếp hạng tín nhiệm cho doanh nghiệp niêm yết; Nguyễn Thị Quyên (2011) hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu cho công ty cổ phần niêm yết bổ sung các chỉ số thị trường (EPS, P/E, P/B, DYR); Nguyễn Thị Cẩm Thúy (2013) nghiên cứu chỉ tiêu tài chính công ty chứng khoán; Nguyễn Năng Phúc (2011a) và Hoàng Thị Thu Hường (2019) thiết lập 8 nội dung phân tích tài chính NHTMCP niêm yết nhưng mới dừng lại ở kỹ thuật thống kê mô tả. Trên bình diện quốc tế, Mabwe & Robert Webb (2011) khảo sát 5 ngân hàng lớn nhất Nam Phi giai đoạn 2006–2010 với bộ chỉ số thanh khoản (LADST, NLTA, NLDTS) và chất lượng tín dụng (LRGL), song chưa kiểm soát toàn diện các biến số kinh tế vĩ mô.

Dòng nghiên cứu thứ hai ứng dụng khung CAMEL và phân tích định lượng đánh giá NLTC. R. Alton Gilbert và cộng sự (2002) tại Mỹ và John Tatom (2008) tại Ấn Độ đã sử dụng mô hình hồi quy Probit để phân tích xác suất thất bại và dự báo rủi ro dựa trên 5 nhân tố CAMEL. Ongore & Kusa (2013) nghiên cứu hệ thống ngân hàng thương mại tại Kenya, khẳng định an toàn vốn, chất lượng tài sản và hiệu quả quản lý chi phối mạnh mẽ ROA, ROE, NIM, trong khi GDP và lạm phát có tác động nghịch chiều. Ishaq et al. (2016) tại Pakistan và Zedan & Daas (2017) tại Palestine chỉ ra rằng các ngân hàng tiệm cận chuẩn an toàn CAMEL có hiệu quả sinh lời và khả năng chống chịu thanh khoản vượt trội. Tại Việt Nam, Phan Thị Hằng Nga (2013) xác định 13 yếu tố chi phối NLTC ngân hàng giai đoạn 2003–2012, và Nguyễn Văn Thụy (2015) dùng mô hình SEM lượng hóa tác động của NLTC lên năng lực cạnh tranh ($\beta = 0{,}304$).

Cuộc tranh luận học thuật (Academic Debate) tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất cho rằng các chỉ số sinh lời kế toán truyền thống (ROA, ROE) là đủ để đại diện cho sức mạnh tài chính ngân hàng (Ongore & Kusa, 2013; Marie L., 2012).
• Quan điểm thứ hai khẳng định các chỉ số tài chính của ngân hàng mang tính đặc thù cao do tỷ lệ đòn bẩy nợ chiếm 80–90% tổng nguồn vốn, do đó NLTC phải được đo lường đa chiều bằng hệ thống chỉ tiêu tích hợp an toàn vốn (CAR), chất lượng tài sản (tỷ lệ nợ xấu, DPRR), quản trị chi phí (CIR) và thanh khoản (Frank Heid, 2007; Phùng Thị Lan Hương, 2015).

Luận án định vị nghiên cứu bằng cách kết hợp khung phân tích tài chính doanh nghiệp đặc thù ngành ngân hàng với khung giám sát an toàn CAMEL, sử dụng phương pháp hồi quy dữ liệu bảng đa biến (Panel Data Regression) với các mô hình Pooled OLS, FEM và REM, kiểm định Hausman để khắc phục khiếm khuyết của các nghiên cứu định tính thuần túy trước đó tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Trung gian tài chính và Lý thuyết Quản trị danh mục ngân hàng thương mại của Peter S. Rose (2004) trong bối cảnh thị trường mới nổi:

1. Khái niệm hóa chuẩn xác tài chính NHTMCP: Luận án đưa ra định nghĩa mang tính bao hàm: "Tài chính NHTMCP là sự vận động của các nguồn tài chính gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh của các ngân hàng".
2. Đặc thù hóa 5 thuộc tính tài chính ngân hàng: Luận án hệ thống hóa 5 đặc điểm cốt lõi phân biệt NHTMCP với doanh nghiệp phi tài chính: (1) Tính nhạy cảm cao với môi trường vĩ mô; (2) Phụ thuộc vào khả năng tạo tiền (tạo bút tệ thông qua chuyển khoản thanh toán); (3) Kết cấu vốn đặc thù với vốn tự có chỉ chiếm dưới 10% trong khi nợ phải trả chiếm 80–90%; (4) Hoạt động gắn liền chặt chẽ với sức khỏe tài chính doanh nghiệp khách hàng; và (5) Tiềm ẩn rủi ro hệ thống mang tính lan truyền cao.
3. Mô hình hóa các mối quan hệ đa biến: Thiết lập hệ thống giả thuyết kiểm định tác động của Vốn chủ sở hữu ($LNVCSH$), Hệ số an toàn vốn ($LNCAR$), Đòn bẩy tài chính ($LNL$), Tỷ lệ cho vay ($LNTLCV$), Nợ xấu ($LNTLNX$), Chi phí hoạt động ($LNCSCPHD$), Thanh khoản ngắn hạn ($LNHSTKNG$) và Đảm bảo tiền gửi ($LNHSDBTG$) lên ba thước đo năng lực tài chính: $LNROA$, $LNROE$, và $LNNIM$.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 3 cấu phần lý thuyết: Khung tỷ số phân tích truyền thống (Dupont Framework), Mô hình giám sát định lượng CAMEL, và Chuẩn mực giám sát an toàn vốn Basel II (thể chế hóa qua Thông tư 41/2016/TT-NHNN và Quyết định 457/2005/QĐ-NHNN).

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  NĂNG LỰC TÀI CHÍNH NHTMCP VIỆT NAM                     |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
    +--------------------------------+-------------------------------+
    |                                                                |
    v                                                                v
+-----------------------+                        +------------------------+
| HỆ THỐNG CHỈ TIÊU     |                        | KHUNG GIÁM SÁT CAMEL   |
| TÀI CHÍNH TRUYỀN THỐNG|                        | & BASEL II             |
+-----------------------+                        +------------------------+
| 1. Cấu trúc tài chính |                        | C: Vốn (CAR, VCSH/TS)  |
| 2. Tăng trưởng vốn    |                        | A: Tài sản (Nợ xấu, N5)|
| 3. Khả năng sinh lợi  |                        | M: Chi phí (CIR, LDR)  |
| 4. Khả năng thanh toán|                        | E: Sinh lời (ROA, ROE) |
| 5. An toàn sử dụng vốn|                        | L: Thanh khoản (L/TS)  |
+-----------------------+                        +------------------------+
    |                                                                |
    +--------------------------------+-------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
| MÔ HÌNH HỒI QUY DỮ LIỆU BẢNG (PANEL DATA - REM)                         |
| LN(ROA) / LN(ROE) / LN(NIM) = f(VCSH, CAR, L, TLCV, TLNX, CIR, LDR, ...) |
+-------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Mô hình áp dụng cho các NHTMCP hoạt động dưới sự điều tiết của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, có dữ liệu kiểm toán độc lập liên tục 2013–2018, không bao gồm các ngân hàng thương mại 100% vốn Nhà nước (Agribank) hoặc chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khác biệt căn bản về cơ chế sở hữu và cấu trúc vốn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Nghiên cứu theo chủ nghĩa thực chứng (Positivism), kết hợp suy diễn logic từ lý thuyết tài chính - ngân hàng để xây dựng các mô hình định lượng và kiểm định thực nghiệm trên dữ liệu thứ cấp được kiểm toán độc lập.
• Thiết kế mẫu toàn diện: Mẫu nghiên cứu đạt tỷ lệ $100%$ tổng thể các NHTMCP Việt Nam tại thời điểm nghiên cứu ($N = 31$ ngân hàng), loại bỏ hoàn toàn sai số chọn mẫu (Sampling Error). Dữ liệu chuỗi thời gian 6 năm (2013–2018) tạo thành bộ dữ liệu bảng cân bằng (Balanced Panel Data) với 186 quan sát.

Quy trình nghiên cứu

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa: Dữ liệu được trích xuất từ Báo cáo tài chính đã kiểm toán độc lập (Big 4 và các công ty kiểm toán hàng đầu), Báo cáo thường niên, Báo cáo quản trị của 31 NHTMCP, kết hợp các báo cáo giám sát từ Ngân hàng Nhà nước và Ngân hàng Thế giới (World Bank).
2. Kỹ thuật Triangulation: Kết hợp đối chiếu chéo giữa số liệu tự công bố của NHTMCP với số liệu thống kê thanh tra giám sát của NHNN và cơ sở dữ liệu định mức tài chính vĩ mô.
3. Độ tin cậy và giá trị nội tại: Luận án loại trừ việc sử dụng bảng hỏi sơ cấp nhằm tránh thiên lệch chủ quan: "Đối với nguồn dữ liệu sơ cấp thông qua việc thu thập phiếu khảo sát... những câu trả lời này mang tính chủ quan... việc không thể kiểm định được kết quả trả lời sẽ ảnh hưởng nhất định đến tính khách quan... Chính vì lí do đó, luận án không sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp".

Data và phân tích

Toàn bộ các biến độc lập và phụ thuộc được logarit hóa tự nhiên ($Ln$) nhằm đồng nhất thứ nguyên đo lường và đưa về dạng mô hình hàm Co-logarithm. Phương trình hồi quy tổng quát:

$$\ln(Y_{it}) = C(1) + \sum_{k=2}^{K} C(k) \cdot \ln(X_{k,it}) + u_{it}$$

Trong đó:

• $Y_{it}$ lần lượt là $\text{ROA}$, $\text{ROE}$, $\text{NIM}$.
• $X_{k,it}$ gồm: $\text{VCSH}$, $\text{CAR}$, đòn bẩy tài chính ($L = \text{Tổng tài sản} / \text{VCSH}$), $\text{TLCV}$ (Dư nợ cho vay / Tổng tài sản), $\text{TLNX}$ (Nợ xấu / Tổng dư nợ), $\text{CSCPHD}$ (Chi phí hoạt động / Tổng thu nhập hoạt động), $\text{HSDBTG}$ (Vốn tự có / Tổng tiền gửi), $\text{HSTKNG}$ (Tài sản thanh khoản ngắn hạn / Nợ ngắn hạn), $\text{TLTKTS}$ (Tài sản thanh khoản / Tổng tài sản), $\text{TLDNCV}$ (Dư nợ cho vay / Tiền gửi).
• Phần mềm hỗ trợ xử lý: SPSS và MS Excel.

Quy trình kiểm định kinh tế lượng:

• So sánh Mô hình Pooled OLS, Mô hình Tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM) và Mô hình Tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM).
• Kiểm định Hausman ($p < 0{,}05$ hoặc $p \ge 0{,}05$) được thực hiện nhằm lựa chọn mô hình tối ưu. Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình REM làm mô hình giải thích chính thức, sau đó tiến hành loại bỏ các biến thừa không có ý nghĩa thống kê để tối ưu hóa phương trình ước lượng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Thực trạng phân hóa sâu sắc về quy mô vốn và an toàn CAR: Hệ số CAR bình quân toàn hệ thống NHTMCP có xu hướng giảm nhẹ và phân hóa mạnh giữa 3 nhóm ngân hàng. Nhóm 9 NHTMCP lớn (CTG, BID, VCB, TCB, MB, VPB, ACB, SHB, STB) duy trì CAR đạt chuẩn quy định hiện hành ($\ge 9%$ theo QĐ 457/2005/QĐ-NHNN), trong khi nhóm NHTMCP nhỏ gặp áp lực nặng nề trong việc tăng vốn tự có cấp 1 để đáp ứng tiêu chuẩn Basel II (hệ số $\text{CAR} \ge 8%$ với tài sản có rủi ro được định mức chặt chẽ hơn).
2. Nợ xấu nhóm 5 và tính chuẩn xác của báo cáo tài chính: Tỷ lệ nợ xấu tự công bố trên BCTC của nhiều NHTMCP chỉ phản ánh một phần rủi ro thực tế so với số liệu thanh tra của NHNN. Tỷ lệ nợ xấu nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn) trên tổng dư nợ tại một số ngân hàng nhỏ vẫn ở mức đáng lo ngại, kéo theo chi phí trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (DPRR) ăn mòn lợi nhuận thuần.
3. Quy mô Vốn chủ sở hữu ($LNVCSH$) tác động tích cực mạnh mẽ nhất đến hiệu quả sinh lời: Kết quả kiểm định REM khẳng định $LNVCSH$ có mối quan hệ đồng biến có ý nghĩa thống kê cao đối với cả $LNROA$ và $LNROE$. Quy mô vốn lớn tạo nền tảng nâng cao hạn mức cấp tín dụng, mở rộng tài sản sinh lời và củng cố niềm tin thị trường.
4. Tác động tiêu cực vượt trội của Chỉ số chi phí hoạt động ($LNCSCPHD$) và Nợ xấu ($LNTLNX$): Chi phí hoạt động tăng cao và nợ xấu gia tăng là hai lực cản lớn nhất đối với tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và tỷ lệ thu nhập lãi thuần cận biên (NIM).
5. Nghịch lý thanh khoản và khả năng sinh lời cận biên (NIM): Tỷ lệ thanh khoản tài sản ($LNTLTKTS$) và hệ số đảm bảo tiền gửi ($LNHSDBTG$) duy trì ở mức quá cao làm giảm NIM, do ngân hàng phải phân bổ nguồn lực vào các tài sản có tính thanh khoản cao nhưng lợi suất thấp (như tiền gửi tại NHNN, trái phiếu chính phủ).

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Chứng minh tính tương thích của việc kết hợp khung phân tích tài chính vi mô với mô hình giám sát an toàn CAMEL tại các thị trường tài chính đang phát triển; cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn mực cho các nghiên cứu tiếp theo về ngân hàng thương mại tại Việt Nam.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình phân tích gồm 3 bước logic: Đánh giá thực trạng hệ thống chỉ tiêu $\rightarrow$ Đánh giá NLTC theo chuẩn CAMEL $\rightarrow$ Xây dựng mô hình hồi quy đa biến kiểm soát đặc tính bảng.
• Về thực tiễn quản trị ngân hàng:
  • Cấu trúc tài chính: Đảm bảo tỷ lệ đầu tư vào TSCĐ luôn tuân thủ $\le 50%$ vốn tự có (chuẩn mực quốc tế khuyến nghị $\le 20%$).
  • Tín dụng và Thanh khoản: Kiểm soát tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn (công thức 2.7) nhằm giảm thiểu rủi ro chênh lệch kỳ hạn (Maturity Mismatch).
  • Quản trị chi phí: Tối ưu hóa chỉ số CIR thông qua chuyển đổi số và tự động hóa quy trình tín dụng.
• Về chính sách vĩ mô: Ngân hàng Nhà nước cần siết chặt việc giám sát phân loại nợ theo chuẩn IFRS 9 thay vì chuẩn kế toán Việt Nam (VAS) cũ; thiết lập lộ trình áp dụng Basel III về đệm vốn bảo toàn vốn (Capital Conservation Buffer) và tỷ lệ đòn bẩy (Leverage Ratio).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn thời gian và cấu phần CAMEL: Dữ liệu dừng lại ở năm 2018 (chưa bao quát tác động của đại dịch COVID-19 giai đoạn 2020–2021). Mô hình tập trung vào 5 yếu tố CAMEL mà chưa lượng hóa đầy đủ yếu tố thứ sáu là "S" (Sensitivity to Market Risk - Mức độ nhạy cảm với rủi ro thị trường) do hạn chế công bố thông tin về các công cụ tài chính phái sinh tại Việt Nam.
• Nguồn dữ liệu: Hoàn toàn dựa trên dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính kiểm toán; chưa tích hợp phương pháp phỏng vấn chuyên sâu chuyên gia để đánh giá chất lượng quản trị định tính.

Hướng nghiên cứu tương lai:

1. Mở rộng khung phân tích sang mô hình CAMELS đầy đủ, tích hợp các công cụ đo lường rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng (IRRBB) và rủi ro tỷ giá.
2. Ứng dụng kỹ thuật kinh tế lượng nâng cao như hồi quy GMM (Generalized Method of Moments) hoặc mô hình cấu trúc tuyến tính SEM để kiểm soát hiện tượng nội sinh (Endogeneity).
3. Đánh giá tác động của công nghệ tài chính (Fintech), chuyển đổi số và tín dụng xanh (ESG) đến năng lực tài chính NHTMCP.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kế toán, Tài chính - Ngân hàng tại các trường đại học khối kinh tế; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa Kế toán quản trị và Quản trị rủi ro ngân hàng.
• Tác động ngành: Cung cấp khung đo lường thực chứng giúp Hội đồng Quản trị và Ban Điều hành 31 NHTMCP tự đánh giá vị thế tài chính so với trung bình ngành, định hình chiến lược tăng vốn và tái cơ cấu danh mục tài sản sinh lời.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học cho Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng (NHNN) trong việc đánh giá hiệu quả quá trình tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng theo Đề án của Thủ tướng Chính phủ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận phân tích tài chính ngân hàng kết hợp mô hình CAMEL và dữ liệu bảng toàn diện 31 NHTMCP.
• Nhà quản trị NHTMCP: Sở hữu hệ thống công thức chỉ tiêu cụ thể từ (2.1) đến (2.13) để chuẩn hóa quy trình phân tích nội bộ, kiểm soát tỷ lệ an toàn vốn, tỷ lệ nợ xấu nhóm 5 và tối ưu hóa NIM.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (NHNN, UBCKNN): Có thêm căn cứ khoa học để hoàn thiện khung pháp lý giám sát an toàn vi mô, quy định về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu và điều kiện niêm yết cổ phiếu ngân hàng trên thị trường chứng khoán.
• Nhà đầu tư và Khách hàng gửi tiền: Nắm bắt công cụ phân tích khách quan để đánh giá đúng "sức khỏe" tài chính ngân hàng, đưa ra quyết định đầu tư cổ phiếu hoặc gửi tiền an toàn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Trung gian tài chính của Peter S. Rose (2004) bằng cách hệ thống hóa và lượng hóa thành công mối quan hệ hữu cơ giữa hệ thống chỉ tiêu tài chính truyền thống với 5 thành tố của mô hình CAMEL, xác lập mô hình thực nghiệm đặc thù cho thị trường ngân hàng đang phát triển tại Việt Nam.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với nghiên cứu của Nguyễn Việt Hùng (2005) chỉ khảo sát thời đoạn ngắn hay Hoàng Thị Thu Hường (2019) chỉ phân tích định tính tại 9 ngân hàng niêm yết, luận án khảo sát toàn diện $100%$ tổng thể ($31/31$ NHTMCP) trong 6 năm, ứng dụng mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng (REM) với dạng hàm Co-logarithm đồng nhất.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Tỷ lệ thanh khoản tài sản ($TLTKTS$) quá cao có tác động nghịch biến rõ rệt đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần ($NIM$), chỉ ra thực trạng nhiều ngân hàng quy mô nhỏ phải dự trữ thanh khoản bị động do năng lực dự báo dòng tiền kém, dẫn đến suy giảm biên lợi nhuận hoạt động.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ công thức tính toán chỉ tiêu từ (2.1) đến (2.13), danh mục mã hóa biến, phân loại 3 nhóm quy mô ngân hàng và quy trình hồi quy REM trên phần mềm SPSS/Excel đều được trình bày chi tiết và minh bạch.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án là gì? Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro tài chính ngân hàng ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (Machine Learning/AI) dựa trên nền tảng tích hợp dữ liệu lớn (Big Data) và khung an toàn vốn Basel III.

Kết luận

1. Chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu: Luận án đã hệ thống hóa và phân loại hoàn chỉnh hệ thống chỉ tiêu tài chính NHTMCP thành 5 nhóm: cấu trúc tài chính, tăng trưởng vốn, khả năng sinh lợi, thanh toán và mức độ an toàn sử dụng vốn.
2. Khảo sát tổng thể $31/31$ NHTMCP: Đánh giá bức tranh thực trạng tài chính khách quan của toàn bộ hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam giai đoạn 2013–2018 theo khung CAMEL.
3. Lượng hóa nhân tố tác động: Xác định chính xác mức độ tác động của quy mô vốn chủ sở hữu, chi phí hoạt động, nợ xấu và thanh khoản lên ROA, ROE, NIM thông qua mô hình hồi quy REM.
4. Đề xuất hệ giải pháp đồng bộ: Đưa ra các giải pháp khả thi từ hoàn thiện chỉ tiêu cấu trúc vốn, quản trị rủi ro tín dụng đến các kiến nghị chính sách đối với Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý.
5. Mở ra hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về giám sát an toàn hệ thống ngân hàng theo các chuẩn mực quốc tế Basel II và Basel III tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HỆ THỐNG CHỈ TIÊU TÀI CHÍNH VÀ NĂNG LỰC TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN Trong những năm gần đây, khi nền kinh tế thị trường đã và đang phát triển, cuộc khủng hoảng tài chính trên thế giới kéo dài đã tác động không nhỏ đến nền kinh tế các nước. Song, để cung cấp những thông tin tài chính, giúp các nhà quản trị và các đối tượng sử dụng thông tin đánh giá thực trạng tài chính trong các doanh nghiệp, các nhà phân tích tài chính trong nước cũng như các nước có nền kinh tế phát triển trên thế giới thường có các phương pháp tiếp cận khác nhau. Qua việc tìm hiểu và tham khảo các công trình nghiên cứu trước, có thể chia cách tiếp thành hai nhóm sau: Nhóm thứ nhất: gồm những công trình, các đề tài nghiên cứu sử dụng các chỉ tiêu tài chính thông thường trong phân tích tài chính doanh nghiệp hoặc các tổ chức tín dụng.

Các tác giả trình bày công thức xác định, nội dung và ý nghĩa kinh tế của các chỉ tiêu phân tài chính doanh nghiệp và các tổ chức tín dụng, sau đó kiến nghị phương hướng hoàn thiện các chỉ tiêu đó. Nhóm thứ hai: gồm các công trình, các đề tài nghiên cứu sử dụng các chỉ tiêu tài chính của mô hình Camel trong đánh giá năng lực tài chính của các tổ chức tín dụng và các ngân hàng thương mại. Tổng quan các công trình nghiên cứu về hệ thống chỉ tiêu tài chính thông thường trong phân tích tài chính doanh nghiệp hoặc các tổ chức tín dụng Phân tích tài chính trong doanh nghiệp là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản trị, nhà đầu tư và đối tượng khác quan tâm. Ngoài ra, phân tích chỉ tiêu tài chính còn là một nội dung quan trọng để đánh giá, xếp hạng doanh nghiệp.

Thực tế đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Trước hết, phải kể đến đề tài nghiên cứu cấp bộ của Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước do tác giả Phạm Trọng Bình làm chủ nhiệm vào năm 2000. Phạm Trọng Bình (2000) đã đề xuất mô hình đánh giá tài chính của các doanh nghiệp niêm yết dựa trên cơ cở định mức tín nhiệm thông qua 2 nhóm chỉ tiêu định tính và định lượng. Trong các chỉ tiêu định lượng có 3 nhóm chỉ tiêu chính được xem xét đánh giá đó là khả năng thanh toán, cơ cấu tài chính và năng lực hoạt động.

Nhóm chỉ tiêu năng lực hoạt động thể hiện hiệu quả của doanh nghiệp trong việc sử dụng các nguồn lực kinh tế và khả năng đem lại lợi nhuận cho doanh nghiệp, đây là nhóm chỉ tiêu rất quan trọng cần được phân tích 11 cụ thể khi đánh giá tài chính doanh nghiệp. Nhưng các chỉ tiêu phân tích tài chính trong nghiên cứu này chỉ được đưa ra như một nội dung quan trọng để xếp hạng và đánh giá mức độ tín nhiệm của doanh nghiệp còn việc phân tích các chỉ tiêu, đánh giá, bình luận, nhận xét và tìm ra nguyên nhân ảnh hưởng là không được đề cập. Tiếp theo đó, đã có các tác giả đi sâu vào việc hệ thống hoá cơ sở lý thuyết về hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính sau đó đánh giá thực trạng và cuối cùng là hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính trong các doanh nghiệp. Có thể kể đến các nghiên cứu sau: Nguyễn Thị Quyên (2011) khi nghiên cứu về hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính trong các công ty cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính trong các doanh nghiệp nói chung và công ty cổ phần niêm yết nói riêng; phân tích và đánh giá thực trạng hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính của công ty cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Các chỉ tiêu phân tích tài chính được chia thành hai phân hệ với các nhóm cụ thể chi tiết như sau: - Phân hệ chỉ tiêu sử dụng để đánh giá khái quát tài chính: đánh giá khái quát mức độ độc lập vốn, khả năng sinh lợi, khả năng thanh toán. - Phân hệ chỉ tiêu sử dụng phân tích chuyên sâu tài chính: nhóm chỉ tiêu phản ánh cấu trúc tài chính, tình hình thanh toán và khả năng thanh toán theo thời gian, hiệu quả kinh doanh, rủi ro tài chính và dự báo chỉ tiêu tài chính, phân tích luồng tiền. Qua nghiên cứu thực tế, luận án thấy rằng hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính của các công ty cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam chưa được xây dựng, công bố phù hợp. Các chỉ tiêu phân tích tài chính đã được đề cập trong nội dung công bố thông tin của bản cáo bạch và báo cáo thường niên, tuy nhiên chất lượng của hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính chưa cung cấp đủ thông tin cho các đối tượng sử dụng.

Do vậy, việc hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính của công ty cổ phần niêm yết là vấn đề cần được khắc phục, hoàn thiện hơn nữa. Từ đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính của các công ty cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Tác giả đã đưa ra hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính trong công ty cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán ngoài các chỉ tiêu phân tích TCDN nói chung, bao gồm: lãi cơ bản trên cố phiếu (EPS), tỉ lệ cổ tức so với giá trị thị trường của cổ phiếu (DYR), tỉ lệ giá trên thu nhập của cổ phiếu (P/E), tỉ lệ giá trị thị trường trên giá trị sổ sách (P/B). 12 Cùng hướng nghiên cứu với tác giả Nguyễn Thị Quyên (2011), Nguyễn Thị Cẩm Thuý (2013) đã nghiên cứu để hoàn thiện phân tích tình hình tài chính của các công ty chứng khoán Việt Nam.

Luận án tập trung nghiên cứu thực trạng phân tích tình hình tài chính tại các công ty chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2010 đến tháng 06/2012. Luận án giới hạn nghiên cứu thực trạng phân tích tình hình tài chính tại các công ty chứng khoán Việt Nam; trong đó tập trung vào các công ty chứng khoán trên 2 địa bàn chủ yếu là Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh. Với phần lý luận, nội dung phân tích tài chính của công ty chứng khoán mà tác giả đưa ra bao gồm: 1. Đánh giá khái quát tình hình tài chính: Đánh giá mức an toàn tài chính, Đánh giá khái quát tình hình huy động vốn, đánh giá khái quát mức độ độc lập tài chính, đánh giá khái quát khả năng thanh toán; 2.

Phân tích cấu trúc tài chính: phân tích cơ cấu nguồn vốn, phân tích cơ cấu tài sản, phân tích mối quan hệ giữa tài sản và nguồn vốn; 3. Phân tích cân bằng tài chính; 4. Phân tích tình hình và khả năng thanh toán thời gian; 5. Phân tích hiệu quả kinh doanh: phân tích khả năng sinh lợi của tài sản, phân tích khả năng sinh lợi của vốn chủ sở hữu; 6.

Phân tích rủi ro; 7. Phân tích vốn khả dụng; 8. Dự báo nhu cầu tài chính. Trong mỗi nội dung phân tích, tác giả trình bày tương đối đầy đủ công thức tính của các chỉ tiêu cụ thể.

Với phần thực trạng, tác giả đã đi sâu vào khảo sát thực trạng phân tích tình hình tài chính tại 30 công ty chứng khoán niêm yết trên hai Sở Giao dịch chứng khoán, đại diện cho mô hình công ty chứng khoán chuyên doanh và mô hình công ty chứng khoán đa năng. Luận án cũng đánh giá được thực trạng phân tích tình hình tài chính của các công ty chứng khoán: Căn cứ vào thực trạng phân tích tình hình tài chính của các công ty chứng khoán được khảo sát để đưa ra những nhận xét, đánh giá, những ưu điểm, những tồn tại trên các mặt như tổ chức phân tích, phương pháp phân tích và nội dung phân tích. 13 Theo quan điểm của NCS, NHTMCP cũng là một doanh nghiệp cổ phần nên khi phân tích tài chính NHTMCP có thể kế thừa các quan điểm về mục tiêu, chỉ tiêu, phương pháp và phân tích tài chính đối với doanh nghiệp nói chung và công ty cổ phần nói riêng. Tuy nhiên, NHTMCP có tính đặc thù về hoạt động kinh doanh (đối tượng kinh doanh, mức độ rủi ro, các loại hoạt động…) và đặc biệt hoạt động của nó ảnh hưởng mạnh mẽ đến nền kinh tế nên chịu sự giám sát, tuân theo quy định của cơ quan quản lý Nhà Nước.

Vì vậy, khi phân tích tài chính NHTMCP cần bổ sung thêm mục tiêu và nhiều nội dung đặc thù. Không chỉ có các nghiên cứu về doanh nghiệp hay công ty cổ phần, đã có nhiều tác giả trong nước nghiên cứu về phân tích tài chính của các ngân hàng thương mại. Nguyễn Năng Phúc (2011a) đã trình bày một nội dung nhỏ của phân tích tài chính trong các ngân hàng thương mại cổ phần. Trong bài báo, tác giả đã kiến nghị hệ thống chỉ tiêu đánh giá tình hình tài chính của ngân hàng thương mại cổ phần như: Hệ thống chỉ tiêu phân tích cấu trúc tài chính; Hệ thống chỉ tiêu phản ánh tốc độ tăng trưởng về huy động và đầu tư vốn; Hệ thống chỉ tiêu phản ánh khả năng thanh toán; Hệ thống chỉ tiêu phản ánh khả năng sinh lợi; Hệ thống chỉ tiêu phản ánh mức độ an toàn trong sử dụng vốn.

Bài báo này tuy có trình bày một cách khá đầy đủ và chi tiết hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính nhưng chỉ dưới dạng cơ sở lý thuyết còn không đi vào phân tích thực trạng cũng như sử dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng để nghiên cứu. Chính vì lý do đó, với tác giả luận án thì đây cũng là một định hướng tốt về mặt cơ sở lý luận cho tác giả vận dụng vào đề tài nghiên cứu của mình. Trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh khốc liệt đòi hỏi các lĩnh vực kinh doanh, các doanh nghiệp cần xây dựng cho mình một hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính riêng phù hợp với đặc điểm kinh doanh và yêu cầu quản lý. Hoàng Thị Thu Hường (2019) đã hoàn thiện nội dung phân tích tài chính các NHTMCP niêm yết ở Việt Nam.

Nội dung phân tích tài chính trong các NHTMCP: gồm 8 nội dung phân tích là phân tích tình hình nguồn vốn, phân tích tình hình tài sản, phân tích tình hình đảm bảo an toàn vốn, phân tích khả năng thanh toán, phân tích tình hình kinh doanh, phân tích rủi ro tài chính, phân tích dòng tiền và phân tích tình hình cố phiếu.