Luận án tiến sĩ dự báo cầu lao động ngành chế biến thực phẩm: Tiếp cận đối ngẫu từ phía doanh nghiệp - Lâm Văn Sơn, NEU

Luận án nghiên cứu dự báo cầu lao động ngành chế biến thực phẩm bằng phương pháp tiếp cận đối ngẫu. Phân tích chi tiết nhu cầu nhân lực và xu hướng phát triển.

• Tác giả: Lâm Văn Sơn
• Người hướng dẫn: Từ Thuý Anh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Toán kinh tế
• Đề tài: Sử dụng cách tiếp cận đối ngẫu dự báo cầu lao động của ngành chế biến thực phẩm: Tiếp cận từ phía doanh nghiệp
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về cách tiếp cận đối ngẫu dự báo cầu lao động

Dự báo cầu lao động là nhiệm vụ quan trọng trong hoạch định chính sách kinh tế và phát triển nguồn nhân lực. Cách tiếp cận đối ngẫu cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc để phân tích mối quan hệ giữa yếu tố đầu vào, bao gồm lao động, và đầu ra sản xuất. Phương pháp này dựa trên hai bài toán kinh tế cơ bản: cực đại hóa lợi nhuận và cực tiểu hóa chi phí. Khi doanh nghiệp tối ưu hóa hoạt động sản xuất, hàm cầu lao động được xác định thông qua giá cả các yếu tố sản xuất và mức sản lượng kỳ vọng. Cách tiếp cận từ phía doanh nghiệp cho phép nắm bắt trực tiếp hành vi sử dụng lao động của các đơn vị sản xuất. Điều này giúp dự báo sát thực tế hơn so với các phương pháp tiếp cận vĩ mô truyền thống. Ngành chế biến thực phẩm, với đặc thù sử dụng nhiều lao động và có tính thời vụ cao, đòi hỏi mô hình dự báo linh hoạt và chính xác.

1.1. Cơ sở lý thuyết hàm cầu lao động đối ngẫu

Hàm cầu lao động đối ngẫu được xây dựng dựa trên nguyên lý kinh tế học vi mô. Bài toán cực đại lợi nhuận xác định nhu cầu lao động tối ưu khi doanh nghiệp tối đa hóa chênh lệch giữa doanh thu và chi phí. Hàm sản xuất liên kết đầu ra với các yếu tố đầu vào, trong đó lao động là biến số quan trọng. Bài toán cực tiểu chi phí xác định hàm cầu có điều kiện đối với lao động, khi doanh nghiệp đạt mức sản lượng mục tiêu với chi phí thấp nhất. Hai cách tiếp cận này bổ sung và kiểm chứng lẫn nhau trong phân tích kinh tế lượng.

1.2. Đặc điểm ngành chế biến thực phẩm Việt Nam

Ngành chế biến thực phẩm đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Ngành có đặc thù sử dụng tỷ lệ lớn lao động giản đơn và bán kỹ thuật. Quy mô doanh nghiệp phân hóa mạnh, từ cơ sở nhỏ đến nhà máy lớn hiện đại. Tính thời vụ trong sản xuất nông nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu lao động theo chu kỳ. Ngành chịu tác động mạnh từ biến động giá nguyên liệu đầu vào và nhu cầu thị trường xuất khẩu. Những đặc điểm này tạo ra thách thức lớn trong dự báo cầu lao động chính xác.

II. Phân tích thực trạng cầu lao động ngành chế biến thực phẩm

Thực trạng cầu lao động ngành chế biến thực phẩm phản ánh sự phát triển năng động nhưng cũng đầy biến động. Giai đoạn 2015-2020, ngành chứng kiến tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 6-8% mỗi năm. Nhu cầu lao động tăng tương ứng, đặc biệt ở phân khúc lao động có tay nghề trung bình. Tuy nhiên, biến động về giá nguyên liệu, dịch bệnh và xu hướng tự động hóa tạo ra sự bất ổn trong dự báo. Nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong tuyển dụng và giữ chân lao động có kỹ năng. Dữ liệu từ khảo sát doanh nghiệp cho thấy mối quan hệ phi tuyến giữa sản lượng và số lượng lao động sử dụng. Các yếu tố như lương tối thiểu, năng suất lao động và công nghệ sản xuất đều tác động đáng kể đến hàm cầu lao động.

2.1. Vấn đề trong dự báo cầu lao động truyền thống

Phương pháp dự báo truyền thống dựa trên xu hướng ngoại suy và hệ số nhân lao động có nhiều hạn chế. Các mô hình này thường giả định mối quan hệ tuyến tính giữa tăng trưởng kinh tế và nhu cầu lao động. Thực tế cho thấy mối quan hệ này mang tính phi tuyến và thay đổi theo thời gian. Phương pháp tiếp cận nguồn nhân lực của OECD từng bị chỉ trích vì nhầm lẫn giữa lập kế hoạch giáo dục và dự báo cầu lao động thị trường. Độ chính xác giảm đáng kể khi áp dụng cho ngành cụ thể như chế biến thực phẩm.

2.2. Thách thức thu thập dữ liệu doanh nghiệp

Việc thu thập dữ liệu từ doanh nghiệp chế biến thực phẩm đối mặt nhiều trở ngại. Nhiều cơ sở sản xuất nhỏ không lưu trữ đầy đủ sổ sách kế toán. Dữ liệu về lao động thường không phân loại theo trình độ kỹ năng và loại hợp đồng. Tính bảo mật thông tin khiến doanh nghiệp ngại chia sẻ chi tiết về chi phí lao động và lợi nhuận. Dữ liệu mảng theo thời gian yêu cầu theo dõi liên tục nhiều doanh nghiệp, đòi hỏi nguồn lực lớn. Chất lượng dữ liệu ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của mô hình dự báo.

III. Phương pháp mô hình kinh tế lượng dự báo cầu lao động

Nghiên cứu áp dụng phương pháp kinh tế lượng hiện đại để ước lượng hàm cầu lao động theo cách tiếp cận đối ngẫu. Mô hình dữ liệu mảng kết hợp thông tin từ nhiều doanh nghiệp qua các năm khác nhau.Ước lượng sử dụng phương pháp bình phương tổng quát có điều chỉnh hiệp phương sai. Mô hình không gian kinh tế được bổ sung để nắm bắt hiệu ứng lan tỏa giữa các doanh nghiệp trong cùng ngành. Hàm chi phí translog linh hoạt được lựa chọn vì khả năng xấp xỉ tốt hàm chi phí thực tế mà không đặt giả định cứng về công nghệ. Phương pháp dự báo kết hợp ước lượng mô hình với kịch bản tăng trưởng GDP và giá cả các yếu tố sản xuất. Kiểm định chẩn đoán đảm bảo mô hình thỏa mãn các tính chất lý thuyết như đối xứng và đồng nhất tuyến tính.

3.1. Mô hình hàm chi phí translog và ước lượng tham số

Hàm chi phí translog là công cụ phân tích phổ biến trong kinh tế học sản xuất. Hàm này xấp xỉ任意 hàm chi phí bằng khai triển Taylor bậc hai của logarit. Các tham số ước lượng cho phép tính toán co giãn cầu có điều kiện đối với lao động.Ước lượng sử dụng dữ liệu mảng từ khảo sát doanh nghiệp chế biến thực phẩm. Kiểm định Wald xác nhận tính đối xứng của ma trận hệ số. Kiểm định tỷ lệ tương hợp đánh giá tính nhất quán của mô hình với lý thuyết đối ngẫu.

3.2. Kỹ thuật dự báo và kịch bản cầu lao động

Dự báo cầu lao động sử dụng phương pháp mô phỏng Monte Carlo kết hợp với kịch bản tăng trưởng. Các kịch bản được xây dựng dựa trên giả định về tăng trưởng sản lượng, biến đổi giá nguyên liệu và tiến bộ công nghệ. Khoảng tin cậy cho dự báo được tính toán để đánh giá mức độ không chắc chắn. Phương pháp cho phép phân tích cầu lao động theo nhóm kỹ năng và quy mô doanh nghiệp. Kết quả dự báo được so sánh với các phương pháp truyền thống để đánh giá cải thiện về độ chính xác.

IV. Kết luận và ứng dụng dự báo cầu lao động thực tiễn

Nghiên cứu chứng minh tính ưu việt của cách tiếp cận đối ngẫu trong dự báo cầu lao động ngành chế biến thực phẩm. Mô hình kinh tế lượng dựa trên hàm chi phí translog cho phép tính toán co giãn cầu lao động chính xác. Kết quả ước lượng cho thấy cầu lao động có tính co giãn thấp đối với biến động lương, phản ánh đặc thù sản xuất cần nhiều lao động.Ứng dụng thực tiễn của mô hình bao gồm hỗ trợ doanh nghiệp lập kế hoạch tuyển dụng và đào tạo. Cơ quan quản lý nhà nước sử dụng kết quả dự báo để hoạch định chính sách lao động và giáo dục nghề nghiệp. Phương pháp có thể mở rộng áp dụng cho các ngành sản xuất khác trong nền kinh tế. Giới hạn nghiên cứu bao gồm độ bao phủ mẫu khảo sát và giả định về hàm sản xuất. Hướng phát triển là tích hợp dữ liệu lớn và học máy để cải thiện độ chính xác dự báo.

4.1. Đóng góp lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu đóng góp vào kho tàng kiến thức về dự báo cầu lao động ở Việt Nam. Về lý luận, nghiên cứu hệ thống hóa cơ sở lý thuyết đối ngẫu và áp dụng vào ngành chế biến thực phẩm. Về thực tiễn, mô hình cung cấp công cụ dự báo khoa học cho doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Kết quả giúp đánh giá tác động của chính sách lương tối thiểu và tự động hóa đến việc làm. Nghiên cứu cũng chỉ ra khoảng trống về dữ liệu doanh nghiệp cần được cải thiện.

4.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu hiện tại có một số hạn chế cần được giải quyết trong công trình tương lai. Mẫu khảo sát chủ yếu tập trung vào doanh nghiệp quy mô vừa và lớn, bỏ qua nhiều cơ sở nhỏ. Dữ liệu mảng chưa đủ dài để nắm bắt đầy đủ chu kỳ kinh doanh của ngành. Giả định hàm sản xuất Cobb-Douglas hoặc CES có thể không phản ánh đúng công nghệ thực tế. Hướng nghiên cứu tiếp theo nên áp dụng dữ liệu lớn và phương pháp học máy để cải thiện mô hình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Các nghiên cứu lý thuyết liên quan Lý thuyết sản xuất đưa ra nhiều mô hình thay thế khác nhau để đại diện cho các khả năng sản xuất. Yêu cầu dữ liệu của các mô hình thay thế khác nhau: Các mô hình định hướng sản xuất trực tiếp tập trung vào số lượng đầu vào - đầu ra, trong khi các nhà kinh tế thường thích nghiên cứu dữ liệu giá tiền, chi phí, doanh thu và / hoặc lợi nhuận. Bắt nguồn từ công trình nổi tiếng của Hotelling (1932) và đặc biệt là Shephard (1953, 1970 và 1974), Lý thuyết đối ngẫu về sản xuất cung cấp một khung tiên đề liên kết các mô hình thay thế theo một kiểu hệ thống, chặt chẽ.

Một lực đẩy chính của Lý thuyết đối ngẫu đến từ việc phân tích cầu đầu vào ( như lao động) và cung đầu ra bằng cách sử dụng các kết quả nổi tiếng như bổ đề Hotelling, bản sắc của Roy và bổ đề Shephard. Từ quan điểm thực tế / ứng dụng, việc tạo điều kiện cho sản xuất chung (tức là các công nghệ đa đầu vào nhiều đầu ra) trong phân tích hồi quy truyền thống sử dụng các hàm chi phí, doanh thu và lợi nhuận như là đại diện kép của công nghệ là một trong những lợi ích thực tế lớn của Lý thuyết Đối ngẫu, trong số nhiều lý thuyết khác. Lịch sử hàm chi phí đối ngẫu của hàm sản xuất. Đường cong chi phí là một khái niệm cổ điển trong kinh tế học, khác với khái niệm hàm sản xuất.

Tuy nhiên, việc phân tích một cách hệ thống các thuộc tính của các đạo hàm giá cả của hàm chi phí dường như bắt nguồn từ một bài báo của Hotelling (1932) về bài toán tương đương về mặt toán học của việc giảm thiểu chi tiêu của người tiêu dùng với giới hạn mức độ tiện ích. Các thuộc tính của hàm chi tiêu tiêu dùng được Roy (1942) và Khan, M., & Schlee, E (2016) phát triển thêm., & Schlee, E dường như đã lưu ý đầu tiên rằng các thuộc tính của hàm chi tiêu có thể nhận được là kết quả của việc tối ưu hóa bằng cách sử dụng lý thuyết toán học về hàm lồi với các giả thiết yếu hơn nhiều so với các tác giả trước đó. Lý thuyết thiết lập mối quan hệ kép giữa hàm chi phí và hàm sản xuất được Shephard (1953) đưa vào kinh tế học, người đã tập trung nhiều vào các tính chất của tập lồi do Fenchel (1953) phát hiện. Những đóng góp bổ sung cho các ứng dụng kinh tế của lý thuyết đối ngẫu đã được thực hiện bởi Uzawa (1964), McFadden (1962), Hanoch (1975) và Lau (1976a).

Có lẽ vì các kết quả lý thuyết về hàm chi phí bị phân tán và tương đối khó tiếp cận, giá trị tiềm năng của chúng trong phân tích kinh tế lượng đã không được công nhận cho đến khi Nerlove (1963) sử dụng trường hợp Cobb Douglas trong một nghiên cứu về lợi nhuận theo quy mô trong các tiện ích điện. Kể từ giữa những năm 1960, một loạt các nghiên cứu thực nghiệm, bao gồm các bài báo của Diewert (1992), và Jorgenson và Lau (1974a), đã sử dụng một cách có hệ thống các khái niệm đối ngẫu. Từ tiếp toán kinh tế, người ta đã đi đến ước lượng và dự báo cầu lao động.2 Cách tiếp cận dự báo cầu lao động Cách tiếp cận đối ngẫu sử dụng hàm cực tiểu chi phí để xây dựng hàm cầu lao động. Đối với mô hình cầu lao động, nhiều nghiên cứu sử dụng theo thông lệ tiêu chuẩn bằng cách áp dụng phương pháp đối ngẫu và cực tiểu chi phí với sản lượng không đổi (Hamermesh, 1993).

Các nghiên cứu lựa chọn một hàm chi phí chuyển đổi, theo đề xuất của Christensen và cộng sự. (1973), là một phép tương ứng tuyến tính, bậc hai với một hàm chi phí tùy ý. Peichl và Siegloch (2012) cho thấy rằng đối với mô hình cầu lao động, tác giả tuân theo tiêu chuẩn bằng cách áp dụng phương pháp đối ngẫu và giảm thiểu chi phí với sản lượng không đổi (Hamermesh, 1993). Tác giả lựa chọn một hàm chi phí chuyển đổi (translog) theo đề xuất của Christensen và cộng sự.

Theo đề xuất của Diewert và Wales (1987) và tính toán chi phí C của một doanh nghiệp, cho trước đầu ra Y, hàm chi phí như sau: 𝑛 𝑛 𝑛 𝑛 𝑙𝑛𝐶 (𝑤𝑖 , 𝑌) = 𝛼0 ∑ 𝛼𝑖 𝑙𝑛𝑤𝑖 + 0., I, biểu thị chi phí đơn vị (tức là tiền lương) của đầu vào lao động thứ i và t là chỉ số thời gian. Bên cạnh điều kiện aij = aji, một số hạn chế khác đối với các tham số được giữ lại, đảm bảo tính đồng nhất tuyến tính trong giá nhân tố và cho phép lợi nhuận không đổi theo tỷ lệ: 𝑛 𝑛 𝑛 𝑛 𝑛 ∑ 𝛼𝑖 = 1 ∑ 𝛼𝑖𝑗 = ∑ 𝛼𝑖𝑗 = 0 ∑ 𝛽𝑖𝑌 = 0 ∑ 𝛿𝑖𝑡 = 0 𝑖=1 𝑖=1 𝑗=1 𝑖=1 𝑖=1 Các tác giả sử dụng Bổ đề Shephard (Shephard,1970) để đưa ra hàm cầu lao động. Yoshimi Kuroda (1987) đã phân tích mối quan hệ các yếu tố của nông nghiệp Nhật Bản thời hậu chiến để xác định các yếu tố giải thích sự sụt giảm đáng kể lao động trong lĩnh vực nông nghiệp. Tác giả ước lượng hàm chi phí và kết quả phân tích dựa trên các ước lượng cho thấy những thay đổi thiên lệch về kỹ thuật và sự thay thế yếu tố giá cả đóng vai trò quan trọng trong việc giảm bớt sự chuyển dịch lao động nông nghiệp sang khu vực phi nông nghiệp.

Tăng trưởng kinh tế nhanh chóng ở Nhật Bản trong những năm sau chiến tranh đã kéo theo sự chuyển dịch lao động đáng kể từ nông nghiệp sang các lĩnh vực phi nông nghiệp. Tỷ lệ giảm lao động trong nông nghiệp giảm bình 8 quân là 3,3% mỗi năm. Mô hình hàm chi phí chuyển đổi được ước tính cho giai đoạn 1952-82 dựa trên dữ liệu cấp trang trại. Các phương pháp tương tự đã được sử dụng để phân tích nông nghiệp Hoa Kỳ và Nhật Bản (Binswanger, 1974; Ray, 1982; Kako, 1978 và Nghiệp, 1979).

Những nghiên cứu này đã giả định rằng quy trình sản xuất được đặc trưng bởi tính đồng nhất và thay đổi kỹ thuật là trung lập Hicks. Tuy nhiên, nếu giả thuyết duy trì về hành vi giảm thiểu chi phí bị bác bỏ thông qua kiểm tra thống kê, thì mô hình hàm chi phí chuyển đổi có thể không hợp lệ. Ngoài ra, nếu quy trình sản xuất không thuần nhất về công nghệ hoặc công nghệ trung lập, thì những kết quả ước lượng có thể bị sai lệch. Những nghiên cứu này lựa chọn cách tiếp cận hàm chi phí vì: i) quy định của chính phủ về giá đầu ra thông qua các chương trình giá trong thời gian được đề cập có thể đã làm thay đổi nguyên tắc định giá chi phí cận biên của nông dân, điều này ngụ ý rằng cách tiếp cận hàm lợi nhuận có thể không phù hợp.

Hơn nữa, vào cuối những năm 1970, chính phủ Nhật Bản đã đưa ra một tỷ lệ phân bổ cho sản xuất gạo để cân bằng cung với cầu. Mức sản lượng sau đó có thể được coi là ngoại sinh; ii) cách tiếp cận hàm chi phí đưa ra các ước tính trực tiếp về các độ co giãn từng phần Allen khác nhau của sự thay thế; iii) cách tiếp cận hàm chi phí cho phép chúng ta khai thác lý thuyết đối ngẫu mà không áp đặt bất kỳ hạn chế nào đối với lợi nhuận theo quy mô trong công nghệ cơ bản. Wong và cộng sự (2008) đã trình bày sự phát triển của các mô hình dự báo nhu cầu lao động tiên tiến ở cấp độ dự án để áp dụng dự báo cho ngành xây dựng. Các mô hình dự báo nhu cầu đã được phát triển cho tổng số lao động của dự án và mười ngành nghề thiết yếu.

Dữ liệu được thu thập từ một mẫu của 54 dự án xây dựng. Những dữ liệu này được phân tích thông qua một loạt các phân tích hồi quy tuyến tính nhiều lần giúp thiết lập các mô hình ước lượng. Kết quả chỉ ra rằng nhu cầu lao động của dự án không chỉ phụ thuộc vào một yếu tố đơn lẻ, mà là một nhóm các biến số liên quan đến các đặc điểm của dự án, bao gồm chi phí xây dựng, các thuộc tính phức tạp của dự án, tình trạng địa điểm thực tế và loại dự án. Các mô hình hồi quy dẫn xuất đã được kiểm tra và xác nhận bằng cách sử dụng bốn dự án ngoài mẫu và các thử nghiệm chẩn đoán khác nhau.

Kết luận rằng các mô hình là mạnh mẽ và đáng tin cậy, điều này có ích cho các nhà đầu tư và Chính phủ trong việc dự đoán lao động cần thiết cho một dự án xây dựng mới và tạo điều kiện cho việc lập kế hoạch và ngân sách nguồn nhân lực, đồng thời phương pháp luận được sử dụng có thể được áp dụng để phát triển các mô hình hữu ích như nhau các phân ngành khác, và ở các nước khác. Rana Hasan và cộng sự (2003) đã xem xét bài toán tối thiểu hóa chi phí của các doanh nghiệp như sau: 9 MinK , L,M rK + wL + mM tùy theo Q = F (K , L, M ) trong đó r, w và m là chi phí sử dụng vốn, tiền lương và giá nguyên vật liệu tương ứng, trong khi K, L và M đại diện cho vốn, lao động và nguyên vật liệu và Q là sản lượng. Việc giải bài toán tối ưu hóa ở trên tạo ra hàm cầu lao động có điều kiện và độ co giãn cầu lao động theo sản lượng không đổi. Các tác giả sử dụng giả định lợi nhuận không đổi theo quy mô và cạnh tranh hoàn hảo để viết hàm cầu lao động.

Theo Hanan Nazier (2019) cho thấy lý thuyết cầu lao động nhấn mạnh cách doanh nghiệp chọn lượng lao động được sử dụng trong sản xuất và sự thay đổi của cầu đối với sản phẩm và giá của các yếu tố sản xuất. Cơ sở của lý thuyết cầu lao động là dựa vào mục đích tối đa hóa lợi nhuận hoặc tối thiểu hóa chi phí để điều chỉnh lượng lao động đầu vào. Bằng cách giải quyết vấn đề tối ưu hóa của doanh nghiệp người ta xác định hàm cầu lao động có điều kiện và không có điều kiện. Điều này liên quan đến việc chỉ định một hàm sản xuất, được giả định là tăng và lõm ngặt.

Các đặc điểm kỹ thuật khác nhau đã được sử dụng thông qua các dạng hàm sản xuất như Cobb – Douglas, hàm CES…(Addison và cộng sự, 2014).