Luận văn thạc sĩ về trang trí trên ngói ở Hoàng Thành Thăng Long

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu trang trí trên ngói tại Hoàng Thành Thăng Long qua tư liệu khai quật hố D4, D5, D6 khu D, địa điểm 18 Hoàng Diệu.

• Tác giả: Ngô Thị Lan
• Người hướng dẫn: PGS. Tống Trung Tín
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Trang trí trên ngói ở Hoàng thành Thăng Long qua tư liệu khai quật hố D4-D5-D6 (khu D) địa điểm 18 Hoàng Diệu - Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
• 0.5. Kết quả và đóng góp của luận văn
• 0.6. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TƯ LIỆU
• 1.1. Tổng quan những phát hiện và nghiên cứu về trang trí trên ngói ở khu vực Thăng Long – Hà Nội
• 1.1.1. Những phát hiện và nghiên cứu trước năm 1954
• 1.1.2. Những phát hiện và nghiên cứu sau năm 1954
• 1.2. Tình hình phát hiện ngói và trang trí trên ngói ở các hố D4-D5-D6 (khu D) khu di tích HTTL tại 18
• 1.2.1. Vài nét về vị trí và địa tầng các hố khai quật
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ngói và trang trí trên ngói ở các hố D4-D5-D6 (khu D)
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: HOA VĂN TRANG TRÍ TRÊN NGÓI Ở CÁC HỐ D4-D5-D6
• 2.1. Hoa văn trang trí trên các bộ phận trang trí gắn thêm trên ngói
• 2.2. Trang trí trên đầu ngói ống
• 2.3. Trang trí trên đầu ngói âm
• 2.4. Trang trí trên lá đề
• 2.5. Trang trí tượng uyên ương
• 2.6. Hoa văn trang trí trực tiếp trên thân ngói
• 2.7. Trang trí trên đầu ngói âm dương
• 2.8. Trang trí trên lưng ngói mũi sen đầu vát
• 2.9. Trang trí trên đầu và lưng ngói mũi sen đầu vát
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NIÊN ĐẠI VÀ ĐẶC TRƯNG TRANG TRÍ TRÊN NGÓI Ở CÁC HỐ D4-D5
• 3.1. Đặc trưng
• 3.2. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA TRANG TRÍ TRÊN NGÓI Ở CÁC HỐ D4-D5-D6
• 4.1. Trang trí trên ngói ở các hố D4-D5-D6 góp phần nghiên cứu tiến trình trang trí trên ngói ở HTTL và lịch sử trang trí ngói Việt Nam
• 4.2. Góp phần nhận diện kiến trúc ở các hố D4-D5-D6
• 4.3. Góp phần tìm hiểu lịch sử Mỹ thuật Thăng Long và mỹ thuật Việt Nam
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CHÚ GIẢI CÁC NGUỒN TÀI LIỆU
• CÁC BẢNG THỐNG KÊ, PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long

Nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long là một lĩnh vực quan trọng trong khảo cổ học Việt Nam. Qua các cuộc khai quật tại hố D4-D5-D6, nhiều phát hiện giá trị đã được ghi nhận, phản ánh sự phong phú của nghệ thuật trang trí trong lịch sử kiến trúc Việt Nam. Các di vật trang trí không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là chứng nhân lịch sử, giúp hiểu rõ hơn về văn hóa và xã hội của thời kỳ đó.

1.1. Lịch sử nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành

Lịch sử nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ 20. Các phát hiện đầu tiên được ghi nhận từ các cuộc khai quật của các nhà khảo cổ học Pháp. Những di vật này đã mở ra một hướng nghiên cứu mới về nghệ thuật trang trí trong kiến trúc cổ Việt Nam.

1.2. Tầm quan trọng của trang trí trên ngói trong văn hóa Việt Nam

Trang trí trên ngói không chỉ là yếu tố thẩm mỹ mà còn phản ánh các giá trị văn hóa, xã hội của người Việt. Những hoa văn, hình ảnh được khắc họa trên ngói thể hiện sự sáng tạo và tay nghề của các nghệ nhân, đồng thời là minh chứng cho sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc trong lịch sử.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu trang trí trên ngói

Mặc dù có nhiều phát hiện giá trị, nhưng việc nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long vẫn gặp nhiều thách thức. Các di vật thường bị phân tán, thiếu hồ sơ khoa học đầy đủ, và nhiều thông tin quan trọng có thể đã bị mất mát theo thời gian. Điều này gây khó khăn trong việc xác định niên đại và đặc trưng của các loại hình trang trí.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập và phân tích dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu từ các cuộc khai quật không đồng nhất, dẫn đến khó khăn trong việc phân tích và so sánh các di vật. Nhiều di vật không có nguồn gốc rõ ràng, làm giảm tính chính xác trong nghiên cứu.

2.2. Thiếu hụt tài liệu và nghiên cứu trước đây

Nhiều tài liệu nghiên cứu trước đây không được công bố rộng rãi, dẫn đến việc thiếu thông tin cho các nhà nghiên cứu hiện tại. Điều này làm cho việc xây dựng một bức tranh tổng thể về trang trí trên ngói trở nên khó khăn.

III. Phương pháp nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành

Để nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long, các nhà khảo cổ học đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khai quật, phân tích hiện vật, và so sánh với các di tích khác. Việc kết hợp các phương pháp này giúp làm rõ hơn về đặc trưng và niên đại của các loại hình trang trí.

3.1. Phương pháp khai quật và thu thập dữ liệu

Khai quật là phương pháp chính được sử dụng để thu thập các di vật trang trí. Các hố khai quật D4-D5-D6 đã cung cấp một lượng lớn thông tin về trang trí trên ngói, giúp xác định niên đại và đặc trưng của các loại hình trang trí.

3.2. Phân tích và so sánh các di vật

Phân tích các di vật trang trí và so sánh với các di tích khác là một bước quan trọng trong nghiên cứu. Việc này giúp xác định các đặc trưng nghệ thuật và kỹ thuật chế tác của các thời kỳ khác nhau.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long đã mang lại nhiều giá trị quan trọng. Những phát hiện từ hố D4-D5-D6 không chỉ làm sáng tỏ lịch sử nghệ thuật trang trí mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Các di vật này sẽ được trưng bày trong các bảo tàng, phục vụ cho việc nghiên cứu và tham quan du lịch.

4.1. Những phát hiện nổi bật từ hố D4 D5 D6

Hố D4-D5-D6 đã cung cấp nhiều di vật trang trí độc đáo, bao gồm các đầu ngói, lá đề, và tượng uyên ương. Những di vật này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn là minh chứng cho sự phát triển của kiến trúc Việt Nam qua các thời kỳ.

4.2. Ứng dụng trong bảo tồn di sản văn hóa

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn di sản văn hóa, giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Những phát hiện từ các cuộc khai quật không chỉ giúp làm rõ lịch sử nghệ thuật mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới về văn hóa và xã hội Việt Nam. Trong tương lai, việc tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn các di vật này sẽ góp phần quan trọng vào việc gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc.

5.1. Tầm quan trọng của việc tiếp tục nghiên cứu

Việc tiếp tục nghiên cứu trang trí trên ngói sẽ giúp làm rõ hơn về lịch sử và văn hóa Việt Nam. Các nhà nghiên cứu cần hợp tác chặt chẽ để thu thập và phân tích dữ liệu một cách hiệu quả.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, các chương trình nghiên cứu và bảo tồn sẽ được triển khai mạnh mẽ hơn, nhằm phát huy giá trị của trang trí trên ngói Hoàng Thành Thăng Long trong bối cảnh văn hóa hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn tại khu di tích Hoàng thành Thăng Long số 18 Hoàng Diệu (Hà Nội) từ tháng 12 năm 2002 đến tháng 3 năm 2004 đã làm phát lộ diện tích hơn 19.000 m², khẳng định vị thế di sản văn hóa thế giới với tầng văn hóa dày từ 1m đến trên 4m. Do tác động khắc nghiệt của thiên nhiên và những biến động lịch sử qua hơn 1.300 năm, phần lớn các công trình kiến trúc gỗ trên mặt đất đã bị tiêu hủy. Dấu tích vật chất quan trọng nhất còn lưu lại giúp nhận diện quy mô và diện mạo cung điện chính là hệ thống nền móng và bộ mái kiến trúc, trong đó ngói và các thành phần trang trí trên ngói đóng vai trò then chốt.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề hệ thống hóa, phân loại và xác định giá trị lịch sử - mỹ thuật của các cấu kiện trang trí ngói lợp thu được tại cụm hố khai quật D4, D5, D6 (khu D) với tổng diện tích 2.217 m². Mục tiêu cụ thể là phân tích đặc trưng loại hình, hoa văn, kỹ thuật chế tác và xác lập khung niên đại trải dài từ thời Đại La (thế kỷ 7 - 9), qua các thời kỳ Lý, Trần, Lê sơ, Lê trung hưng đến thời Nguyễn (thế kỷ 19). Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc xác lập hệ thống tiêu bản chuẩn hóa với hơn 500 hiện vật trang trí ngói tiêu biểu, đóng góp cơ sở dữ liệu xác thực cho công tác bảo tồn, phục dựng kiến trúc cổ và trưng bày bảo tàng kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Loại hình học Khảo cổ học (Archaeological Typology) nhằm phân lập, nhóm gộp các di vật ngói dựa trên sự tương đồng về cấu trúc hình thái, hoa văn và kỹ thuật chế tác. Kết hợp với Lý thuyết Địa tầng học (Stratigraphy), các di vật được đối chiếu trực tiếp với 4 tầng văn hóa thực địa nhằm xác định niên đại tương đối và tiến trình biến đổi kiểu dáng. Bên cạnh đó, Lý thuyết Biểu tượng học Mỹ thuật Cổ (Iconology) được ứng dụng để giải mã ý nghĩa biểu trưng văn hóa của các đồ án trang trí trong bối cảnh tư tưởng Phật giáo và Nho giáo qua từng triều đại.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: ngói ống (ngói lòng máng cong nửa hình tròn), ngói âm dương (hệ ngói lợp diềm mái liên kết), lá đề trang trí (gồm lá đề cân và lá đề lệch gắn trên lưng ngói), tượng tròn uyên ương (linh điểu trang trí diềm mái), hoa văn chạm nổi trực tiếp và hoa văn đúc khuôn dập nổi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được khai thác từ quá trình chỉnh lý hiện vật thực địa tại 3 hố D4, D5, D6 thuộc khu D địa điểm 18 Hoàng Diệu. Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên sâu bao gồm 527 tiêu bản nguyên vẹn hoặc định hình rõ hoa văn, trong đó có 440 tiêu bản đầu ngói ống và 87 tiêu bản đầu ngói âm, được chọn lọc từ hàng chục nghìn mảnh vỡ gốm xây dựng. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu điển hình có chủ đích, tập trung vào các di vật còn giữ nguyên cấu trúc mỹ thuật và vị trí địa tầng rõ ràng.

Lý do lựa chọn phương pháp phân loại hình thái kết hợp đối chiếu địa tầng là nhằm khắc phục tình trạng xáo trộn tầng đất do các dòng chảy cổ san lấp nhiều lần tại khu D. Phương pháp đo vẽ, chụp ảnh, dập hoa văn (188 bản dập, 150 ảnh tư liệu, 20 bản vẽ kỹ thuật) kết hợp so sánh liên ngành với các di tích đồng đại như Hậu Lâu, Đoan Môn, Bắc Môn, 11 Lê Hồng Phong và các khu di tích thời Trần ở Thái Bình, Nam Định đã bảo đảm tính chuẩn xác cao về mặt niên đại. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành từ tháng 8 năm 2003 đến năm 2006.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm 527 tiêu bản trang trí ngói tại hố D4-D5-D6 đã đem lại 4 phát hiện quan trọng:

• Sự đa dạng vượt trội của đầu ngói ống thời Lý - Trần: Trong tổng số 440 tiêu bản đầu ngói ống, mô típ hoa sen chiếm tỷ lệ áp đảo với khoảng 52% (chia thành 4 nhóm chính và 12 biến thể cánh sen), hoa cúc chiếm khoảng 26% (10 biến thể cánh đặc và cánh chỉ nổi), hoa mẫu đơn chiếm khoảng 9%, hình tượng rồng chiếm khoảng 8% và hoa văn mặt người thời Đại La chiếm khoảng 5%.
• Quy chuẩn kỹ thuật chế tác đỉnh cao: Thời Lý - Trần sử dụng kỹ thuật in khuôn kết hợp tỉa tay tinh xảo, xương gốm đất nung mịn màu đỏ đanh chắc, nhiệt độ nung đạt từ 1.000 đến 1.150 độ C. Khoảng 35% mẫu khảo sát xuất hiện kỹ thuật phủ men xanh (men ngọc) và men vàng trên xương gốm màu trắng pha cao lanh, tạo nên độ bền và thẩm mỹ hoàng gia vượt bậc.
• Tính chuẩn mực của đồ án rồng và uyên ương: 5 kiểu dáng đầu ngói ống hình rồng thời Lý thể hiện thân thon dài uốn khúc hình sin mềm mại, đầu ngẩng cao ngậm ngọc trong khuôn tròn đường kính 15 cm đến 19 cm. Tượng uyên ương gắn trên ngói bò nóc đạt tỷ lệ cân đối hoàn hảo với chiều dài 14 cm, cổ cao 15 cm, cánh xòe rộng và tỉa lông vũ chi tiết.
• Diễn tiến thu nhỏ kích thước qua thời gian: Ngói thời Đại La có kích thước lớn, thô xám; ngói thời Lý - Trần có kích thước chuẩn mực (đường kính 14 - 18 cm, độ dày 1,5 - 2,5 cm); đến thời Lê trung hưng và thời Nguyễn, kích thước đầu ngói ống thu nhỏ chỉ còn khoảng 12 - 13,5 cm, hoa văn đơn giản hóa thành các đường gờ nổi thưa.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự áp đảo của hoa sen và tượng uyên ương thời Lý - Trần xuất phát từ vị thế quốc giáo của Phật giáo trong đời sống cung đình, phản ánh ước vọng thái bình, giác ngộ và thanh tịnh. Sang thời Lê sơ, Nho giáo chiếm ưu thế khiến đồ án hoa sen giảm dần, nhường chỗ cho hoa cúc trường thọ và hình tượng rồng 5 móng quyền uy. So với các phát hiện tại di tích Hậu Lâu hay Đoan Môn, hệ thống ngói tại khu D thể hiện tính thống nhất cao về quy chuẩn kiến trúc cung đình Thăng Long, đồng thời ghi nhận các tiêu bản liên hoàn ghép thân rồng độc bản chưa từng thấy ở các địa phương khác.

Các dữ liệu phân bố này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ phần trăm các nhóm hoa văn qua từng thời kỳ và bảng ma trận đối sánh hình thái học (đường kính ngói, độ dày, màu men) nhằm làm nổi bật quy luật phát triển mỹ thuật gốm kiến trúc Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Để phát huy tối đa giá trị lịch sử và khoa học của khối di vật trang trí ngói Hoàng thành Thăng Long, 4 giải pháp chiến lược cần được triển khai:

1. Số hóa 3D toàn diện hệ thống hiện vật: Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội cần phối hợp cùng các viện nghiên cứu tiến hành quét 3D độ phân giải cao cho 100% tiêu bản ngói trang trí quý hiếm, hoàn thiện cơ sở dữ liệu số hóa phục vụ tra cứu trực tuyến trong giai đoạn 2026 - 2027.
2. Phục dựng mô hình bộ mái kiến trúc cung điện: Viện Khảo cổ học phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tái lập mô hình thực tế ảo và mô hình thực địa tỷ lệ 1:1 cho bộ mái cung điện thời Lý - Trần, ứng dụng chính xác quy cách lợp ngói ống, ngói âm dương gắn tượng uyên ương và lá đề trong 2 năm tới.
3. Nâng cấp công nghệ bảo quản phòng ngừa: Thiết lập hệ thống kiểm soát môi trường chuyên dụng tại kho hiện vật, duy trì độ ẩm dưới 60% và nhiệt độ 20 - 24 độ C cho hơn 50.000 hiện vật gốm xây dựng nhằm ngăn chặn quá trình mủn mục xương gốm trước năm 2028.
4. Xây dựng không gian trưng bày tương tác chuyên đề: Thiết kế không gian triển lãm tương tác chuyên đề "Mỹ thuật trên mái cung điện Thăng Long", đặt mục tiêu thu hút trên 150.000 lượt khách tham quan trong nước và quốc tế mỗi năm từ năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Chuyên gia và nhà nghiên cứu Khảo cổ học, Lịch sử: Tiếp cận nguồn tư liệu thực chứng chuẩn xác từ hố D4-D5-D6 với hơn 500 tiêu bản mô tả chi tiết, hỗ trợ so sánh đối sánh địa tầng tại các di chỉ đô thị cổ.
• Kiến trúc sư và chuyên gia trùng tu, phục dựng di tích: Sử dụng các thông số kích thước, độ cong lòng máng, góc vát mũi sen và kỹ thuật gắn liên kết ngói để thiết kế các dự án phục hồi công trình kiến trúc truyền thống thời Lý, Trần, Lê.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Di sản, Mỹ thuật học: Khai thác nguồn tài liệu chuẩn mực về đồ án hoa văn rồng, phượng, hoa sen, hoa cúc nhằm phân tích tiến trình phát triển mỹ thuật trang trí cung đình Việt Nam.
• Cán bộ quản lý văn hóa và bảo tàng học: Ứng dụng kết quả phân loại niên đại để xây dựng hồ sơ khoa học, biên soạn nội dung thuyết minh và thiết kế maket trưng bày hiện vật tại các bảo tàng khảo cổ học.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thống trang trí ngói tại hố D4-D5-D6 phản ánh những giai đoạn lịch sử nào? Tư liệu khai quật tại cụm hố này trải dài liên tục qua hơn 1.300 năm lịch sử, bao gồm tầng văn hóa thời tiền Thăng Long (thời Đại La thế kỷ 7 - 9), thời định đô rực rỡ (thời Lý - Trần thế kỷ 11 - 14), thời Lê sơ, Lê trung hưng (thế kỷ 15 - 18) đến thời Nguyễn (thế kỷ 19) ở độ sâu địa tầng từ 1m đến trên 4m.

Đặc điểm nhận diện nổi bật của đầu ngói ống hình rồng thời Lý là gì? Rồng thời Lý trên đầu ngói ống có bố cục cuộn tròn khép kín theo khuôn viên ngói đường kính 15 - 19 cm, đầu ngẩng cao ngậm ngọc, mào lửa dài uốn lượn, thân tròn lượn khúc hình sin mềm mại, chân có móng sắc nhọn đỡ ngọc, toát lên vẻ uyển chuyển và thanh thoát đặc trưng.

Tại sao hoa sen và hoa cúc lại chiếm tỷ lệ lớn nhất trên đầu ngói ống? Hoa sen và hoa cúc chiếm trên 75% tổng số tiêu bản ngói hoa do ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo thời Lý - Trần. Hoa sen tượng trưng cho sự thuần khiết, giải thoát; hoa cúc tượng trưng cho sự trường thọ và thanh cao, phản ánh thế giới quan triết học và thẩm mỹ của xã hội Đại Việt thời bấy giờ.

Kỹ thuật chế tạo ngói tráng men thời Lý - Trần có gì đặc sắc? Ngói tráng men thời kỳ này sử dụng đất sét lọc kỹ pha cao lanh nung ở nhiệt độ cao trên 1.000 độ C, phủ lớp men xanh ngọc hoặc men vàng bóng mịn. Phần đầu ngói hoa văn và thân ngói ống được chế tác rời bằng khuôn rồi gắn nối thủ công tỉ mỉ trước khi nung.

Lá đề và tượng uyên ương được bố trí ở vị trí nào trên mái công trình? Lá đề cân và lá đề lệch thường được gắn trên lưng các viên ngói bò nóc ở đỉnh mái hoặc diềm mái ngói ống, ngói mũi sen. Tượng uyên ương cao 15 cm được gắn trang trí ở bờ dải hoặc đầu bờ nóc, tạo vẻ đẹp trang nghiêm, mềm mại cho toàn bộ mái cung điện.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại và giải mã toàn diện hệ thống 527 tiêu bản trang trí ngói tại cụm hố D4-D5-D6 khu D Hoàng thành Thăng Long.
• Khẳng định đỉnh cao nghệ thuật trang trí đất nung và gốm men thời Lý - Trần với các mô típ rồng hình sin, hoa sen nhiều lớp cánh và tượng uyên ương tinh xảo.
• Cung cấp bằng chứng vật chất quan trọng giúp nhận diện kiến trúc bộ mái cung điện Thăng Long qua hơn 13 thế kỷ biến thiên lịch sử.
• Xây dựng hệ thống bảng biểu, bản vẽ, bản dập và chỉ số hình thái học chuẩn xác phục vụ nghiên cứu khảo cổ học đô thị.
• Mở ra lộ trình số hóa 3D, bảo quản vật lý và phục dựng di sản kiến trúc hoàng cung hướng tới tầm nhìn giai đoạn 2026 - 2030.

Công trình là nguồn tư liệu khoa học then chốt, kêu gọi các nhà nghiên cứu, kiến trúc sư và cơ quan quản lý di sản chung tay khai phóng giá trị di vật, phục hồi diện mạo vàng son của kinh đô ngàn năm văn hiến.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho lịch sử phát hiện và nghiên cứu về trang trí trên ngói ở Thăng Long. Tiếp theo đó, các phát hiện về trang trí trên ngói ở Thăng Long (Hà Nội) kéo dài cho đến thập niên 40 của thế kỷ này. Năm 1901, tại khu vực Quần Ngựa đã tìm thấy một lá đề lệch cao 38cm chạm hình rồng đầu ngẩng cao, mồm ngậm ngọc, bờm uốn lượn nhiều dải, thân thon dài uốn lượn hình sin [8]. Năm 1926, ở làng Yên Lãng đã tìm thấy 2 chiếc khuôn có hình dáng giống nhau, kích thước 21cm x 18cm và 29 cm x 18.

Trên một mặt khuôn chạm tỉa một dải lá có cuống, bên trong có nhiều dải xoắn kiểu dây lá hình sin. Đây có thể là một trong những khuôn để tạo các mào trang trí gắn ghép các tượng đầu rồng, đầu phượng lớn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tính đến năm 1917, tổng số những mảnh đất nung sưu tầm được lên tới 3171 mảnh, trong đó có nhiều thành phần trang trí trên ngói. Khoảng những năm 1922 - 1925, khu vực Ngọc Hà, Kim Mã cũng tìm thấy một số đầu ngói ống bằng đất nung trang trí hoa sen, cánh sen được tạo bằng những đường chỉ nổi gồm nhiều lớp cánh [8].

Năm 1928, ở Cầu Giấy và năm 1938, ở Kim Mã đã phát hiện một số mảnh ngói ống in trang trí nổi hình người. Những mảnh ngói này có xương gốm trắng, phủ men xanh lục phía ngoài. Hình trang trí in nổi trên mặt của ngói ống có nhiều mẫu hình khác nhau: hình Phật ngồi toạ thiền, hình người cầu nguyện…[8]. BTLS Việt Nam còn trưng bày một viên ngói bò trên lưng gắn một tượng quan võ bằng đất nung, đầu đội mũ, khuôn mặt khoẻ mạnh [8].

Có thể thấy vùng Ngọc Hà, Kim Mã, Quần Ngựa… (tức là khu vực Hà Nội từ khu trung tâm Ba Đình trở về phía Tây đến khoảng khu vực Quần Ngựa), việc xây dựng những công trình kiến trúc ở đây trong những thập kỷ đầu thế kỷ trước thường tìm thấy đồ đất nung trang trí hình rồng, phượng, hoa lá…Đó chủ yếu là những bộ phận kiến trúc và trang trí kiến trúc mang phong cách Lý – Trần. Một bộ phận các di vật đó hiện đang được lưu giữ và trưng bày tại BTLS Việt Nam, một số khác đã được người Pháp đưa về nước hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Guimé của Pháp [16]. đã hệ thống tất cả những phát hiện lẻ tẻ của người Pháp từ năm 1900 đến năm 1917 thành công trình nghiên cứu “Những thành phần kiến trúc cổ ở miền Bắc Việt Nam” (Eléments anciene d' architecture au Nord Vietnam). Đây là công trình tương đối chuyên sâu về các thành phần kiến trúc cổ ở miền Bắc Việt Nam mà chủ yếu là ở khu vực thành Thăng Long.

Trong công trình đó, các ông đã chú ý ít nhiều đến ngói và trang trí trên ngói. Công trình đã phân loại tương đối rõ về các loại ngói theo loại hình, cách lợp, chất liệu và màu sắc. Hoa văn trang trí được nhắc đến theo các chủ đề, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cách thức trang trí và chức năng của chúng trong bộ mái kiến trúc. Các hoa văn như hoa sen, hình rồng, hình mặt người….được trang trí trên đầu ngói ống.

Đầu ngói âm dương được gọi là những “Vật hình tam giác”. Trang trí hình lá đề gọi là “những tấm bịt đầu mái” với với các hoa văn trang trí hình rồng, phượng. Tượng uyên ương cũng được mô tả. Chất liệu của những loại ngói trang trí được đề cập đến với ba màu sắc đỏ, xám và trắng.

Màu men được nói đến là màu men vàng. Trang trí trên đầu ngói ống và đầu ngói âm dương được mô tả là hai bộ phận tách rời sau đó gắn lại với phần thân ngói. Kỹ thuật tạo những thành phần trang trí này được nói đến là cắt gọt trực tiếp và dùng khuôn. Đầu ngói ống và một số hình lá đề được tạo bằng khuôn.

Những thành phần kiến trúc và trang trí kiến trúc được hệ thống trong công trình nghiên cứu này được xếp vào niên đại từ khoảng đầu thế kỷ 11 đến cuối thế kỷ 15 [51]. Có thể nói, đây là công trình đầu tiên nghiên cứu tương đối hệ thống và chi tiết về các loại hình ngói và các thành phần trang trí trên ngói. Tuy nhiên, công trình cũng còn có nhiều điểm thiếu sót. Trang trí hình lá đề không nói rõ là lá đề lệch hay lá đề cân.

Số lượng tư liệu thu được là rất lớn nhưng hai ông không đưa ra được số lượng của mỗi loại hình ấy là bao nhiêu, kích thước như thế nào. Trang trí trên ngói ở Thăng Long được diễn ra trong một quá trình lâu dài hàng nghìn năm, nhưng trong công trình này ta không thấy các tác giả đề cập đến đặc trưng, niên đại và diễn biến của những thành phần trang trí trên ngói. Đến năm 2004, một số hiện vật tìm thấy trong thời kỳ này hiện đang lưu giữ tại BTLS Việt Nam như đầu ngói hoa sen, lá đề trang trí hình rồng, tượng người đặt trên ngói bò… được Nguyễn Đình Chiến giới thiệu trong bài “Vật liệu kiến trúc thời Lý - Trần tìm được trong khu vực thành Thăng Long lưu giữ tại BTLS Việt Nam” tại Hội thảo khoa học toàn quốc tổ chức vào tháng 8 năm 2004 về giá trị của khu di tích HTTL tại 18. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tóm lại, những phát hiện trước năm 1954 tuy lẻ tẻ, ngẫu nhiên, nhưng tập hợp lại có thể cho thấy đó là một khối lượng di vật khá lớn và phong phú có giá trị phản ánh nhiều mặt lịch sử kiến trúc và trang trí kiến trúc ở Thăng Long.

Tuy nhiên, tất cả các phát hiện đó đều không xuất phát từ các cuộc khai quật khoa học cho nên chúng ta không thể biết được diễn biến các di vật trong các lớp đất ra sao, cũng không có hồ sơ khoa học để chúng ta có thể tiếp cận khối tư liệu này một cách đầy đủ chỉ có công trình nghiên cứu tương đối đầy đủ của Parmentier H. và Mercier R mà luận văn vừa đề cập trên đây. Tuy nhiên, công trình này cũng chỉ cho phép nhìn nhận một cách tương đối tổng quan về các phát hiện về trang trí trên ngói ở Thăng Long thời đó, chứ chưa giúp được nhiều điều cho việc nghiên cứu kỹ lưỡng và chính xác về trang trí trên ngói qua các thời.Những phát hiện và nghiên cứu sau năm 1954 Sau năm 1954, các công trình nghiên cứu ở khu vực Thăng Long ngày càng nhiều. Theo đó, các phát hiện về trang trí trên ngói cũng ngày một nhiều hơn.

Năm 1970 -1971, Khoa Sử - Đại học tổng hợp Hà Nội khai quật ở sườn Tây Nam núi Cung (làng Đại Yên – thuộc khu vực Ngọc Hà). Với diện tích khai quật 28m2 đã tìm thấy một số bộ phận trang trí trên ngói ống, diềm ngói…thuộc nhiều thời đại [36]. Tháng 11 năm 1971 đến tháng 3 năm 1972, BTLS Việt Nam khai quật khu Đồng Gạch và Đồng Giếng (Ba Đình - Hà Nội). Với diện tích 300m2 ngoài một số các di vật thuộc các loại hình khác đã tìm thấy một số bộ phận trang trí trên ngói như trang trí hình lá đề….

Những người khai quật cho rằng khu vực Đồng Gạch, Đồng Giếng được xác định nằm trong khu vực Thăng Long thời Lý – Trần nhưng không phải là khu vực trung tâm [36]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Năm 1975, Viện KCH, Khoa Sử - Đại học Tổng hợp Hà Nội tiến hành nghiên cứu tại công trường 75. Tại đây đã tìm thấy một số mảnh đầu ngói ống trang trí hoa sen. Từ tháng 9 đến tháng 11 năm1978, Viện KCH, BTLS Việt Nam, Sở VHTT Hà Nội đã hai lần đào thám sát và khai quật khu vực Quần Ngựa (Ba Đình - Hà Nội) nhằm phục vụ cho việc giải phóng mặt bằng ở Cung Thiếu niên trung ương.

Tại khu vực đình Thái Tể đã đào 17 hố thám sát với diện tích 128m2 tìm thấy một số bộ phận trang trí trên nóc mái như đầu rồng, thân rồng và trang trí gắn trên ngói như tượng uyên ương ….Những hiện vật này khá đẹp và được so sánh với những di vật đã tìm thấy trong các di tích thời Trần ở Thái Bình, Nam Định…[55, 56]. Qua bốn đợt thám sát và khai quật từ năm 1970 – 1978, có thể thấy tại khu vực Quần Ngựa, những bộ phận trang trí trên ngói tìm thấy rất ít và cũng chỉ được nhắc đến như những di vật không có trang trí. Các tài liệu công bố về các di vật này cũng không được chú ý. Hoa văn trang trí, kích cỡ, chất liệu, màu sắc…cũng như chức năng của chúng đều không được chú ý.

Do đó, rất khó tiếp cận được những tư liệu này. Năm 1996, Viện KCH, Sở VHTT Hà Nội và BTLS Việt Nam khai quật “chữa cháy” địa điểm 11.Lê Hồng Phong (Ba Đình - Hà Nội). Chỉ với diện tích khai quật 30m2 đã tìm thấy 16 đầu ngói ống trang trí hoa sen hình tròn nổi 8 cánh. Trang trí hình lá đề cân xứng với đề tài hình chim phượng.

Tượng uyên ương thân hình tròn, hai cánh xoè rộng, diều ưỡn, đầu ngẩng cao hướng thẳng về phía trước, lông vũ được in tỉa rất tỉ mỉ, tinh xảo. Kết quả nghiên cứu vật liệu địa điểm này đã được công bố trong tạp chí KCH số 3 năm 2000 và bài “Vật liệu xây dựng tại địa điểm 11.Lê Hồng Phong (Ba Đình – Hà Nội) tại Hội nghị khoa học toàn quốc về giá trị của khu di tích HTTL tại 18.Hoàng Diệu tháng 8 năm 2004. Những bộ phận trang trí trên ngói ở đây được những người khai quật xếp vào niên đại từ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đây là lần đầu tiên các nhà khảo cổ học chú ý khá kỹ đến trang trí trên ngói.

Kỹ thuật gắn trên ngói cũng được nói đến. Liên tiếp từ năm 1998 đến năm 1999, Viện KCH, Sở VHTT Hà Nội và Văn phòng ban chỉ đạo kỷ niệm 1000 năm Thăng Long đã tổ chức thám sát và khai quật bốn địa điểm thuộc khu vực trung tâm của nội thành Hà Nội. Từ 16-11-1998 đến 16-2-1999, khai quật hai đợt địa điểm Hậu Lâu (còn gọi là Lầu Công Chúa) (Ba Đình - Hà Nội).