Khóa luận về viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam giai đoạn 1954-1975

Khóa luận phân tích viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam giai đoạn 1954-1975, tác động và ý nghĩa lịch sử trong bối cảnh chiến tranh.

• Tác giả: Đinh Cẩm Tú
• Người hướng dẫn: Th.S. Nguyễn Thị Mai
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Sư Phạm Lịch Sử
• Đề tài: Viện Trợ Của Trung Quốc Đối Với Việt Nam Giai Đoạn (1954 – 1975)
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
• LỜI NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN
• Lí do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp. Nguồn tài liệu
• Đóng góp của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ ĐỂ TRUNG QUỐC VIỆN TRỢ CHO VIỆT NAM GIAI ĐOẠN (1954 – 1975)
• 1.1. Mối quan hệ lịch sử - văn hóa lâu đời giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 1.2. Quan hệ giữa Đảng Cộng sản Việt Nam và Đảng Cộng sản Trung Quốc trước khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao
• 1.3. Việt Nam - Trung Quốc - thành viên của các nước Xã hội Chủ nghĩa
• 1.4. Trung Quốc - đồng minh của Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VIỆN TRỢ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1964
• 2.1. Bối cảnh lịch sử
• 2.1.1. Bối cảnh Quốc tế
• 2.1.2. Bối cảnh Trung Quốc
• 2.1.3. Bối cảnh Việt Nam
• 2.2. Viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam giai đoạn 1954 – 1964
• 2.2.1. Viện trợ quân sự, vũ khí
• 2.2.2. Viện trợ kinh tế
• 2.2.3. Viện trợ hậu cần, xây dựng cơ sở vật chất
• 2.2.4. Giúp đỡ chuyên gia, đào tạo học sinh, cán bộ
• 2.3. Đặc điểm viện trợ giai đoạn 1954 - 1964
• 2.4. Ý nghĩa viện trợ giai đoạn 1954 - 1964
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VIỆN TRỢ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1965 – 1975
• 3.1. Bối cảnh lịch sử
• 3.1.1. Sự chuyển hướng trong quan hệ giữa các nước lớn với Trung Quốc
• 3.1.2. Nội tình Trung Quốc
• 3.1.3. Tình hình Việt Nam
• 3.2. Viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam giai đoạn 1965 – 1975
• 3.2.1. Viện trợ quân sự
• 3.2.2. Viện trợ vũ khí
• 3.2.3. Viện trợ quân nhu
• 3.2.4. Viện trợ kinh tế
• 3.2.5. Giúp xây dựng cơ sở vật chất
• 3.3. Đặc điểm viện trợ giai đoạn 1965 - 1975
• 3.4. Tác động của viện trợ giai đoạn 1965 - 1975
• 3.4.1. Đối với Trung Quốc
• 3.4.2. Đối với Việt Nam
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam giai đoạn 1954 1975

Giai đoạn 1954-1975 là thời kỳ quan trọng trong lịch sử quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc. Viện trợ của Trung Quốc không chỉ mang tính chất vật chất mà còn thể hiện sự ủng hộ chính trị và tinh thần cho cuộc kháng chiến chống Mỹ của Việt Nam. Sự hỗ trợ này đã góp phần quan trọng vào thắng lợi của Việt Nam trong cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc.

1.1. Lịch sử quan hệ Việt Trung trước năm 1954

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc đã có từ lâu đời, với nhiều thăng trầm. Trước năm 1954, hai nước đã có nhiều lần hợp tác trong các cuộc kháng chiến chống thực dân, tạo nền tảng cho sự hỗ trợ sau này.

1.2. Tầm quan trọng của viện trợ trong cuộc kháng chiến

Viện trợ của Trung Quốc đã đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vũ khí, lương thực và hỗ trợ kỹ thuật cho Việt Nam. Điều này giúp Việt Nam có đủ sức mạnh để chống lại kẻ thù trong suốt giai đoạn kháng chiến.

II. Những thách thức trong viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam giai đoạn 1954 1975

Mặc dù viện trợ từ Trung Quốc rất quan trọng, nhưng cũng gặp phải nhiều thách thức. Sự khác biệt về chính sách và chiến lược giữa hai nước đã tạo ra những khó khăn trong việc phối hợp viện trợ. Ngoài ra, bối cảnh quốc tế cũng ảnh hưởng đến mối quan hệ này.

2.1. Sự khác biệt trong chính sách đối ngoại

Trung Quốc và Việt Nam có những quan điểm khác nhau về cách thức tiến hành chiến tranh và xây dựng đất nước. Điều này đôi khi dẫn đến sự không đồng thuận trong việc phân bổ viện trợ.

2.2. Ảnh hưởng của bối cảnh quốc tế

Bối cảnh chiến tranh lạnh và sự thay đổi trong quan hệ giữa các cường quốc đã tác động đến viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam. Sự thay đổi này đôi khi làm giảm hiệu quả của viện trợ.

III. Phương pháp viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam giai đoạn 1954 1975

Viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam được thực hiện qua nhiều hình thức khác nhau, bao gồm viện trợ quân sự, kinh tế và nhân đạo. Mỗi hình thức viện trợ đều có những đặc điểm riêng và đóng góp vào sự thành công của cuộc kháng chiến.

3.1. Viện trợ quân sự và vũ khí

Trung Quốc đã cung cấp cho Việt Nam nhiều loại vũ khí hiện đại, giúp tăng cường sức mạnh quân sự. Việc này không chỉ giúp Việt Nam trong các trận đánh lớn mà còn tạo ra tinh thần chiến đấu mạnh mẽ cho quân đội.

3.2. Viện trợ kinh tế và xây dựng cơ sở hạ tầng

Ngoài viện trợ quân sự, Trung Quốc còn hỗ trợ Việt Nam trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng, cung cấp lương thực và các nguồn lực cần thiết cho cuộc sống hàng ngày của người dân.

IV. Tác động của viện trợ Trung Quốc đến Việt Nam giai đoạn 1954 1975

Viện trợ của Trung Quốc đã có những tác động sâu sắc đến Việt Nam trong giai đoạn này. Nó không chỉ giúp Việt Nam có đủ sức mạnh để chiến đấu mà còn tạo ra những thay đổi trong cơ cấu xã hội và kinh tế.

4.1. Tác động đến quân đội và chiến tranh

Viện trợ quân sự đã giúp quân đội Việt Nam nâng cao khả năng chiến đấu, từ đó tạo ra những chiến thắng quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

4.2. Tác động đến kinh tế và xã hội

Viện trợ kinh tế đã giúp cải thiện đời sống của người dân, đồng thời tạo ra những thay đổi tích cực trong cơ cấu kinh tế của Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến.

V. Kết luận về viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam giai đoạn 1954 1975

Viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam trong giai đoạn 1954-1975 đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử quan hệ hai nước. Sự hỗ trợ này không chỉ giúp Việt Nam giành chiến thắng trong cuộc kháng chiến mà còn tạo nền tảng cho mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa hai quốc gia.

5.1. Bài học từ mối quan hệ Việt Trung

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn này đã cho thấy tầm quan trọng của sự hợp tác quốc tế trong việc đối phó với các thách thức chung.

5.2. Triển vọng tương lai của quan hệ Việt Trung

Dựa trên những kinh nghiệm từ quá khứ, mối quan hệ Việt - Trung có thể phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai, với sự hợp tác chặt chẽ hơn trong nhiều lĩnh vực.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Sư phạm Lịch sử của tác giả Đinh Cẩm Tú (Trường Đại học Thủ Dầu Một, thực hiện năm 2015) tiếp cận đề tài: "Viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam giai đoạn (1954 – 1975)". Trong tiến trình lịch sử quan hệ ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc, giai đoạn 1950 – 1975 được ghi nhận là thời kỳ hợp tác sâu rộng, gắn liền với hai cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam. Tuy nhiên, các nguồn số liệu thống kê về quy mô, chủng loại và giá trị viện trợ giữa hai quốc gia cho đến nay vẫn tồn tại nhiều điểm chưa đồng nhất do hệ thống hồ sơ lưu trữ của cả hai bên chưa được giải mật hoàn toàn. Mặt khác, các công trình đi trước thường tập trung vào giai đoạn 1950 – 1954 hoặc chỉ khảo cứu những lát cắt thời gian ngắn (1965 – 1968, 1972 – 1975), chưa bao quát toàn diện giai đoạn 1954 – 1975.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định nhằm làm sáng tỏ toàn diện bức tranh viện trợ của Trung Quốc cho Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Tác giả cụ thể hóa thành 3 nhiệm vụ nghiên cứu chính:

1. Phân tích các cơ sở lịch sử, văn hóa, chính trị, ý thức hệ và an ninh chiến lược thúc đẩy Trung Quốc viện trợ cho Việt Nam.
2. Thống kê, phục dựng và phân tích chi tiết quy mô, phương thức viện trợ của Trung Quốc trên các phương diện (quân sự, vũ khí, kinh tế, hậu cần, xây dựng hạ tầng, đào tạo chuyên gia và cán bộ) qua hai giai đoạn: 1954 – 1964 và 1965 – 1975.
3. Đánh giá đặc điểm, tác động hai mặt và ý nghĩa của nguồn viện trợ đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, cũng như đối với an ninh và vị thế quốc tế của chính Trung Quốc.

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam trên các lĩnh vực quân sự, kinh tế, hậu cần, kỹ thuật và đào tạo nhân lực.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Thời gian: Từ năm 1954 (sau khi ký kết Hiệp định Giơnevơ) đến năm 1975 (kết thúc cuộc kháng chiến chống Mỹ, giải phóng hoàn toàn miền Nam).
  • Không gian: Lãnh thổ Việt Nam (miền Bắc và chiến trường miền Nam), Trung Quốc và không gian quan hệ quốc tế liên quan (khối Xã hội Chủ nghĩa, quan hệ tam giác Xô – Mĩ – Trung).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng hệ thống quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối ngoại giao, quân sự của Đảng Cộng sản Việt Nam làm nền tảng phương pháp luận để xem xét chiến tranh cách mạng và quan hệ quốc tế thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện tiến trình viện trợ theo đúng trình tự thời gian, gắn liền với từng giai đoạn chuyển biến của chiến trường Việt Nam và những biến động nội bộ chính trị Trung Quốc cũng như quan hệ quốc tế.
• Phương pháp logic: Phân tích bản chất, nguyên nhân, động cơ chiến lược bên trong các chính sách viện trợ, từ đó rút ra các đặc điểm và quy luật chi phối mối quan hệ song phương.
• Phương pháp bổ trợ: Phương pháp thống kê số liệu, phân tích – so sánh, tổng hợp tư liệu văn kiện lịch sử nhằm xử lý các mảng dữ liệu về khối lượng hàng hóa, khí tài, tài chính và nhân lực.

Nguồn dữ liệu của công trình được khai thác từ các khối tư liệu:

• Nguồn tài liệu gốc từ các cơ quan Nhà nước Việt Nam: Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng tham mưu, Quân ủy Trung ương, Ban Đối ngoại Trung ương, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.
• Nguồn tài liệu lưu trữ tại Cục Lưu trữ TP. Hồ Chí Minh, hệ thống thư viện (Trường Đại học Thủ Dầu Một, Thư viện tỉnh Bình Dương, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh).
• Các công trình chuyên khảo, hồi ký và bài báo học thuật chuyên ngành trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, Tạp chí Lịch sử Quân sự, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế của các tác giả trong và ngoài nước (Nguyễn Thị Mai Hoa, Nguyễn Phương Hoa, Nguyễn Huy Toàn, Nguyễn Khắc Huỳnh, M. Zolotareva...).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở để Trung Quốc viện trợ cho Việt Nam giai đoạn (1954 – 1975)

Chương 1 phân tích 4 tiền đề căn bản hình thành nên quyết sách viện trợ của Trung Quốc dành cho Việt Nam:

• Mối quan hệ lịch sử - văn hóa lâu đời: Yếu tố láng giềng địa lý "núi liền núi, sông liền sông", sự tương đồng về văn hóa và bối cảnh lịch sử cùng bị chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm lược từ thế kỷ XIX đã thúc đẩy tinh thần đoàn kết chống kẻ thù chung.
• Mối liên hệ mật thiết giữa hai Đảng Cộng sản: Mối quan hệ được đặt nền móng từ sớm khi Nguyễn Ái Quốc hoạt động tại Quảng Châu (1924 – 1925). Các nhà lãnh đạo cách mạng Việt Nam đã tích cực tham gia phong trào cách mạng Trung Quốc (Khởi nghĩa Quảng Châu 1927, xây dựng căn cứ Điền Quế, Việt Quế), ngược lại Trung Quốc mở các lớp huấn luyện chính trị (do Chu Ân Lai, Lưu Thiếu Kỳ, Lý Phú Xuân giảng dạy) và bảo bọc cán bộ Việt Nam. Ngày 18/01/1950, hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao.
• Thành viên của hệ thống Xã hội Chủ nghĩa: Sau năm 1949, sự phân công chiến lược trong khối Xã hội Chủ nghĩa xác định Liên Xô hỗ trợ phong trào cách mạng ở châu Âu, còn Trung Quốc đảm nhận trách nhiệm hậu thuẫn phong trào giải phóng dân tộc tại châu Á. Đồng thời, Trung Quốc thi hành chính sách "nhất biên đảo" (nghiêng hẳn về Liên Xô) và tìm cách bảo vệ an ninh sườn phía Nam trước mối đe dọa vũ khí hạt nhân từ Mỹ.
• Đồng minh trong kháng chiến chống Pháp (1950 – 1954): Trung Quốc cử Đoàn cố vấn quân sự và chính trị do La Quý Ba làm Trưởng đoàn, Vi Quốc Thanh phụ trách quân sự, Mai Gia Sinh phụ trách tham mưu, Mã Tây Phu phụ trách hậu cần; tướng Trần Canh trực tiếp cố vấn Chiến dịch Biên Giới (đề xuất đánh Đông Khê theo chiến thuật "đánh điểm diệt viện"). Giai đoạn 1950 – 1954, Trung Quốc viện trợ hàng chục vạn khẩu súng (Việt Nam thống kê 116.000 khẩu, Trung Quốc thống kê 155.000 khẩu), 420 khẩu pháo, đạn dược, lập Tổng cục Hậu cần tiền phương tại Nam Ninh và đào tạo hơn 3.100 cán bộ, học sinh tại Quế Lâm.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                      CÁC CƠ SỞ TRUNG QUỐC VIỆN TRỢ CHO VIỆT NAM               |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Địa chính trị & Văn hóa: Vị trí láng giềng cận kề, tương đồng văn hóa.     |
| 2. Quan hệ hai Đảng: Gắn bó từ thời kỳ hoạt động bí mật (1924 - 1950).        |
| 3. Khối XHCN: Phân công nhiệm vụ quốc tế giữa Liên Xô và Trung Quốc ở châu Á. |
| 4. An ninh chiến lược: Thiết lập vùng đệm bảo vệ biên giới phía Nam Trung Quốc|
+-------------------------------------------------------------------------------+

---

Chương 2: Viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam giai đoạn 1954 – 1964

Trong thập niên đầu sau Hiệp định Giơnevơ, bối cảnh quốc tế xuất hiện những chuyển biến phức tạp với sự hình thành hai khối đối đầu quân sự (NATO và VACSAVA), quan hệ Xô – Trung bắt đầu xuất hiện rạn nứt, Mỹ can thiệp sâu vào miền Nam bằng chiến lược "Chiến tranh Đặc biệt", còn miền Bắc Việt Nam tiến hành khôi phục kinh tế và triển khai Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961 – 1965).

Tác giả thống kê chi tiết các phương diện viện trợ của Trung Quốc trong giai đoạn 1954 – 1964:

• Viện trợ quân sự và vũ khí: Tổng khối lượng viện trợ quân sự và vật tư hậu cần không hoàn lại đạt 58.953 tấn, trị giá 382 triệu Nhân dân tệ (NDT). Riêng năm 1962 viện trợ 90.000 súng trường và súng máy. Khí tài Trung Quốc chiếm khoảng 50% tổng viện trợ quân sự từ phe Xã hội Chủ nghĩa cho Việt Nam (giai đoạn 1955 – 1960 nhận 45.480 tấn; giai đoạn 1961 – 1964 nhận 22.982 tấn). Giúp xây dựng Xưởng sửa chữa pháo Z1 tại Yên Bái (700.116 Rúp), Xưởng sửa chữa đạn Z2 tại Tuyên Quang (418.000 Rúp) và Sân bay Nội Bài (1,5 triệu Rúp).
• Viện trợ kinh tế và tài chính: Ký kết hàng loạt hiệp định thương mại (1956, 1957, 1959). Cung cấp khoản viện trợ 900 triệu NDT (1955 – 1959); cho vay 900 triệu NDT (gồm 300 triệu NDT và 141,750 triệu Rúp) với lãi suất 1% để khôi phục 28 xí nghiệp (ngày 15/06/1965 phía Trung Quốc hủy bỏ tính lãi). Thống kê của M. Zolotareva ghi nhận Trung Quốc viện trợ 511,8 triệu Rúp (gồm 302,5 triệu Rúp không hoàn lại).
• Viện trợ hậu cần và hạ tầng dân sinh: Hàng năm cung cấp 40 – 50 vạn tấn lương thực (chiếm trên 60% lượng lương thực nhập khẩu của miền Bắc). Viện trợ 5 triệu thước vải (1955), hàng cứu trợ lũ lụt Hải Phòng và vỡ đê Mai Lâm (50 vạn NDT). Giúp khánh thành tuyến đường sắt Hà Nội – Mục Nam Quan (tháng 2/1955), đường dây điện thoại kết nối hai nước, viện trợ 800 triệu NDT không hoàn lại xây 18 công trình công nghiệp và đưa thiết bị xây dựng 30 nhà máy (Cao su Sao Vàng, Bóng đèn phích nước Rạng Đông, Gang thép Thái Nguyên, Hóa chất Việt Trì).
• Chuyên gia và đào tạo nhân lực: Cử 5.196 lượt chuyên gia sang làm việc tại Việt Nam; tiếp nhận đào tạo 1.200 học sinh, 4.300 cán bộ, công nhân thực tập kỹ thuật và bồi dưỡng 1.112 nhân viên không quân (trong đó có hơn 200 phi công và thợ máy).

Bảng tổng hợp biến động khối lượng vũ khí Trung Quốc viện trợ (1959 – 1964):

Năm	Khối lượng vũ khí (Tấn)	Bối cảnh và thái độ chính trị
1959	429	Việt Nam chuẩn bị chuyển hướng đấu tranh vũ trang miền Nam
1960	229	Phong trào Đồng Khởi bùng nổ; Trung Quốc chủ trương "mai phục"
1961	188	Trung Quốc giảm viện trợ quân sự, tránh đụng độ trực tiếp với Mỹ
1962	162	Tiếp tục giữ mức viện trợ vũ khí hạn chế
1963	79	Mức viện trợ vũ khí xuống thấp nhất trong giai đoạn
1964	753	Mỹ dựng sự kiện Vịnh Bắc Bộ, đe dọa trực tiếp an ninh miền Nam Trung Quốc

Đặc điểm và ý nghĩa giai đoạn 1954 – 1964: Viện trợ góp phần quyết định giúp miền Bắc phục hồi kinh tế và hình thành cơ sở quốc phòng ban đầu. Tuy nhiên, Trung Quốc bộc lộ ý đồ kiềm chế: muốn duy trì nguyên trạng đất nước Việt Nam bị chia cắt dọc vĩ tuyến 17 làm vùng đệm an ninh, phản đối miền Bắc đẩy mạnh đấu tranh vũ trang giải phóng miền Nam thông qua việc giảm dần số lượng vũ khí tiến công hạng nặng.

---

Chương 3: Viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam giai đoạn 1965 – 1975

Giai đoạn 1965 – 1975 ghi nhận cuộc chiến tranh leo thang khốc liệt: Mỹ đưa quân viễn chinh vào miền Nam thực hiện "Chiến tranh Cục bộ" và mở chiến tranh phá hoại miền Bắc. Bối cảnh quốc tế chứng kiến xung đột Xô – Trung đỉnh điểm (đụng độ đảo Damanski 1969), nội bộ Trung Quốc rối loạn bởi "Cách mạng Văn hóa" (tăng trưởng kinh tế giảm sút xuống 7,1%), dẫn đến việc Trung Quốc điều chỉnh chiến lược: hòa hoãn với Mỹ (Thông cáo Thượng Hải 1972) và đối đầu với Liên Xô.

Nội dung chi viện cụ thể trong giai đoạn này:

• Viện trợ quân lực và tác chiến trực tiếp: Từ năm 1965 đến 1968, Trung Quốc cử 310.011 lượt bộ đội (thuộc các đơn vị pháo cao xạ, công binh công trình, đường sắt) sang miền Bắc bảo vệ các tuyến giao thông huyết mạch (Đáp Cầu – Hữu Nghị Quan, Tiên Kiên – Lào Cai). Lực lượng này tham gia chiến đấu 1.659 trận, bắn rơi 126 máy bay Mỹ (số liệu Trung Quốc tổng kết là 1.068 chiếc), hy sinh 771 người và bị thương 1.675 người (rút toàn bộ về nước vào tháng 8/1973). Năm 1973, cử 34 chuyên gia cùng 9 tàu quét mìn tiến hành 526 lần/hạm quét mìn trên hành trình 17.500 hải lý, phá gỡ 42 thủy lôi, khai thông các luồng hàng hải Hải Phòng, Hòn Gai, Cẩm Phả.
• Hành lang tiếp vận quốc tế: Mở cảng Phòng Thành, Trạm Giang và duy trì tuyến đường sắt Hữu Nghị Quan – Hà Nội để vận chuyển 6 triệu tấn hàng viện trợ từ Liên Xô và Đông Âu sang Việt Nam (1971 – 1975). Đường biển chi viện cho miền Nam (1965 – 1968) đạt 8 chuyến tàu với 18.596 tấn vũ khí, 3.002 tấn thực phẩm, 99.099 USD. Năm 1972 vận chuyển 382.433 tấn hàng quân sự qua biên giới.
• Trang bị vũ khí, khí tài và quân trang:
  • Giai đoạn 1964 – 1967: Trang bị 210 pháo cao xạ cho Quân khu Đông Bắc, cấp 15 vạn khẩu súng cho dân quân. Chi viện cho miền Nam (1965 – 1966) trang bị cho 21 trung đoàn bộ binh, 10 tiểu đoàn pháo, 3 tiểu đoàn cao xạ (gồm 31.012 súng, 1.521 pháo cối).
  • Giai đoạn 1965 – 1968: Viện trợ không hoàn lại 36.448 tấn vũ khí, trang thiết bị đồng bộ; trang bị cho 7 binh công xưởng quân khu và 40 trạm quân giới cấp tỉnh ở miền Nam.
  • Ký thỏa thuận ngày 02/02/1966 đảm bảo toàn bộ hậu cần, quân trang, vũ khí cho bộ đội Việt Nam tác chiến tại Thượng Lào.
• Vật tư chiến lược và kinh tế (1965 – 1975): Cung cấp 4,847 triệu tấn lương thực, 262 triệu mét vải, 89,1 nghìn tấn bông, 81,05 nghìn tấn sợi, 625,67 nghìn tấn sắt thép, 1,774 triệu tấn xăng dầu, 2.510 toa xe lửa. Viện trợ ngoại tệ trực tiếp đạt 626.653,52 USD (chiếm ~92,3% tổng số 678.874,36 USD ngoại tệ quốc tế viện trợ cho Việt Nam). Về tài chính, giai đoạn 1955 – 1971 viện trợ không hoàn lại 6.447 triệu NDT và 10 triệu Rúp (chiếm 71% tổng viện trợ không hoàn lại của phe Xã hội Chủ nghĩa).
• Xây dựng công trình quốc phòng: Giúp mở rộng Nhà máy Z1 (công suất thiết kế 50.000 súng K63), mở rộng Nhà máy Z2 (sản xuất đạn 12,7 ly), xây dựng xưởng nhồi đạn cối, xưởng sản xuất đạn B40 và lựu đạn chống tăng; nâng cấp 12 tuyến đường bộ phía Bắc (1965); thi công hệ thống bố phòng trên 13 đảo và 8 điểm ven biển Đông Bắc trong 3 tháng; rải 15 tuyến cáp biển thông tin liên lạc.

Bảng giá trị viện trợ quân sự Trung Quốc theo từng năm (1969 – 1975):

Năm	Giá trị viện trợ quân sự (NDT)	Biến động và tác động chính trị
1969	250 triệu	Xung đột biên giới Xô – Trung tại đảo Damanski
1970	86.000	Sụt giảm mạnh do tác động của Cách mạng Văn hóa
1971	350 triệu	Tăng cường chi viện phục vụ chiến trường Đông Dương
1973	1.100 triệu	Đỉnh điểm viện trợ sau khi ký kết Hiệp định Paris
1974	452 triệu	Cắt giảm mạnh; Trung Quốc công bố học thuyết "Ba thế giới"
1975	196 triệu	Mức viện trợ giảm sâu khi chiến trường bước vào giai đoạn cuối

---

Kết quả và đóng góp

Công trình đã hệ thống hóa và lượng hóa chi tiết các hạng mục viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam trong suốt 21 năm:

Bảng tổng hợp các lĩnh vực viện trợ trọng yếu của Trung Quốc (1954 – 1975):

Lĩnh vực viện trợ	Khối lượng / Quy mô thống kê trong khóa luận
Nhân lực quân sự	310.011 lượt bộ đội (1965 – 1968); 5.196 lượt chuyên gia (1954 – 1964); 346 chuyên gia (1965 – 1968)
Tác chiến phòng không	Tham gia 1.659 trận, bắn rơi 126 máy bay Mỹ, 771 cán bộ chiến sĩ hy sinh
Lương thực & Dân sinh	Hơn 5,3 triệu tấn lương thực (40–50 vạn tấn/năm thời kỳ 1954–1964 và 4,847 triệu tấn thời kỳ 1965–1975); 267 triệu m vải
Nhiên liệu & Vật tư	1,774 triệu tấn xăng dầu; 625,67 nghìn tấn sắt thép; 2.510 toa xe lửa
Tài chính & Ngoại tệ	Viện trợ không hoàn lại 6.447 triệu NDT + 10 triệu Rúp (1955 – 1971); 626.653,52 USD ngoại tệ mặt
Hạ tầng & Công nghiệp	Xây dựng Z1, Z2, xưởng đạn B40; tuyến đường sắt Hà Nội – Mục Nam Quan; 12 tuyến đường bộ; bố phòng 13 đảo

Về mặt khoa học lịch sử, khóa luận mang lại các đóng góp cụ thể:

• Phục dựng bức tranh toàn diện, liên tục về nguồn lực viện trợ của Trung Quốc từ sau năm 1954 đến năm 1975, khắc phục tính phân tán, rời rạc của các bài báo hay công trình khảo cứu giai đoạn trước đó.
• Cung cấp cái nhìn khách quan, khoa học: Khẳng định vai trò to lớn của viện trợ Trung Quốc trong việc duy trì tiềm lực kinh tế – quốc phòng của miền Bắc và chi viện cho chiến trường miền Nam, đồng thời chỉ rõ sự chi phối của toan tính lợi ích dân tộc và an ninh biên giới của phía Trung Quốc đằng sau các biến động tăng/giảm viện trợ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn tư liệu lưu trữ cấp nhà nước của cả Việt Nam và Trung Quốc chưa được giải mật trọn vẹn, một số nhóm số liệu (như thống kê tài chính, kim ngạch vay nợ và số liệu khí tài quân sự) vẫn tồn tại độ chênh lệch nhất định giữa các tài liệu công bố của hai bên hoặc giữa các báo cáo chuyên ngành.
• Hướng mở: Tiếp tục đối chiếu, bổ sung các nguồn tư liệu giải mật mới từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, các kho lưu trữ quân sự của Bộ Quốc phòng và các công trình nghiên cứu sử học quốc tế được công bố trong giai đoạn sau.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu tham khảo hữu ích cho:

• Giảng viên, sinh viên các ngành Sư phạm Lịch sử, Lịch sử Việt Nam, Quan hệ Quốc tế và Lịch sử Quân sự trong quá trình giảng dạy, học tập chuyên đề Lịch sử Việt Nam hiện đại (1954 – 1975).
• Các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế thời kỳ Chiến tranh Lạnh, quan hệ đối ngoại giữa Việt Nam với các nước lớn (Liên Xô, Trung Quốc, Mỹ).
• Các phần có giá trị tham khảo cao nhất: Hệ thống số liệu thống kê chi tiết về vũ khí, lương thực, chuyên gia và công trình công nghiệp – quốc phòng tại Chương 2 và Chương 3.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận Trung Quốc đã cử bao nhiêu lượt quân nhân sang Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ và đảm nhận những nhiệm vụ gì?
Trong giai đoạn từ năm 1965 đến hết năm 1968, tổng số bộ đội Trung Quốc sang miền Bắc Việt Nam là 310.011 người. Lực lượng này gồm các đơn vị pháo cao xạ, công binh xây dựng công trình, làm đường sắt và đường bộ, đảm nhận nhiệm vụ bảo vệ và duy trì thông suốt hai trục đường sắt huyết mạch từ Đáp Cầu lên Hữu Nghị Quan và từ Tiên Kiên lên Lào Cai. Đơn vị đã tham gia 1.659 trận đánh, bắn rơi 126 máy bay Mỹ, có 771 cán bộ chiến sĩ hy sinh và 1.675 người bị thương.

2. Khối lượng viện trợ vũ khí của Trung Quốc biến động như thế nào trong giai đoạn 1959 – 1964 và nguyên nhân do đâu?
Khối lượng vũ khí viện trợ giảm liên tục theo từng năm: năm 1959 đạt 429 tấn, năm 1960 giảm còn 229 tấn, năm 1961 còn 188 tấn, năm 1962 còn 162 tấn, và năm 1963 chỉ còn 79 tấn. Sự sụt giảm này xuất phát từ việc Trung Quốc chủ trương kiềm chế Việt Nam đánh lớn, muốn duy trì nguyên trạng chia cắt hai miền để tránh nguy cơ đụng độ quân sự trực tiếp với Mỹ. Đến năm 1964, sau sự kiện Vịnh Bắc Bộ khi Mỹ mở rộng ném bom miền Bắc đe dọa an ninh biên giới Trung Quốc, khối lượng vũ khí viện trợ lập tức tăng vọt lên 753 tấn.

3. Tổng giá trị viện trợ tài chính không hoàn lại và viện trợ ngoại tệ mà Trung Quốc cung cấp cho Việt Nam theo thống kê trong khóa luận là bao nhiêu?
Từ năm 1955 đến tháng 2/1971, Trung Quốc viện trợ không hoàn lại cho Việt Nam 6.447 triệu NDT và 10 triệu Rúp (chiếm 71% tổng viện trợ không hoàn lại của các nước Xã hội Chủ nghĩa), cùng các khoản vay dài hạn không tính lãi là 300 triệu NDT và 227 triệu Rúp. Về ngoại tệ mặt, từ năm 1964 đến năm 1975, Trung Quốc đã viện trợ cho Việt Nam 626.653,52 USD trên tổng số 678.874,36 USD ngoại tệ viện trợ mà Việt Nam nhận được từ cộng đồng quốc tế.

4. Những cơ sở công nghiệp và quốc phòng trọng điểm nào ở miền Bắc được xây dựng với sự trợ giúp của Trung Quốc?
Trung Quốc đã viện trợ và hỗ trợ kỹ thuật xây dựng nhiều công trình công nghiệp dân sinh như: Nhà máy Cao su Sao Vàng, Nhà máy Bóng đèn phích nước Rạng Đông, Nhà máy Gang thép Thái Nguyên, Nhà máy Hóa chất Việt Trì; các công trình quốc phòng gồm Xưởng sửa chữa pháo Z1 tại Yên Bái, Xưởng sửa chữa đạn Z2 tại Tuyên Quang (sau đó tiếp tục mở rộng quy mô sản xuất 50.000 súng K63 và đạn 12,7 ly), xưởng sản xuất đạn B40, Sân bay Nội Bài, nâng cấp 12 tuyến đường ô tô phía Bắc, xây dựng công trình phòng thủ trên 13 đảo Đông Bắc và rải 15 tuyến cáp biển.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đinh Cẩm Tú đã tái hiện hệ thống số liệu toàn diện về nguồn viện trợ của Trung Quốc đối với Việt Nam trong giai đoạn lịch sử 1954 – 1975 trên cả hai phương diện quân sự và kinh tế. Công trình khẳng định nguồn viện trợ này đóng vai trò hậu thuẫn vật chất và kỹ thuật to lớn, góp phần quan trọng vào thắng lợi của sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Đồng thời, nghiên cứu phân tích sâu sắc tính chất phức tạp trong quan hệ quốc tế, chỉ ra sự tác động qua lại giữa nghĩa vụ quốc tế của khối Xã hội Chủ nghĩa và những toan tính chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia của Trung Quốc trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu Chiến dịch Biên Giới. Theo tướng Trần Canh thì đánh Đông Khê làm điểm đột phá là thích hợp. Đánh Đông Khê để kéo viện binh địch lên là chiến thuật “đánh điểm diệt viện” mà Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc thường dùng trong chiến tranh chống Quốc dân Đảng của Tưởng Giới Thạch. Đánh Đông Khê sẽ có điều kiện tiêu diệt sinh lực địch là tiền đề để giải phóng đất đai.

Ý kiến này hoàn toàn phù hợp với phương hướng của Đảng Cộng sản Việt Nam, trùng khớp với ý kiến của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Việt Nam giành thắng lợi trong Chiến dịch Biên Giới mở ra một thời kì mới trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Chiến thắng này đã minh chứng cho chủ trương đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam cũng như là ý kiến của các cố vấn Trung Quốc. Các cố vấn Trung Quốc luôn sát cánh cùng với quân dân Việt Nam, tham gia tích cực vào công tác xây dựng lực lượng, công tác hậu cần, xây dựng kế hoạch tác chiến, chuẩn bị chiến trường cho đến công tác huấn luyện kĩ thuật chiến thuật.

Ngoài đoàn cố vấn quân sự, Trung Quốc còn trợ giúp Việt Nam nhiều đoàn cố vấn về kinh tế, tài chính, chỉnh đốn tổ chức và cải cách ruộng đất. Bên cạnh các cố vấn Trung Quốc sang giúp Việt Nam, vào tháng 6 - 1950, Việt Nam đã cử 3.100 người sang học ở Trung Quốc, với 650 cán bộ học bổ túc trung và sơ cấp, 1.200 học đào tạo, chỉ huy bộ binh sơ cấp, còn lại học về binh 12 chủng như công binh, pháo binh [28; 451]. Ba trung đoàn Việt Nam khi sang Trung Quốc nhận vũ khí vào năm 1950, đã được Trung Quốc huấn luyện quân sự. Trung đoàn 45 là trung đoàn pháo binh hạng nặng đầu tiên và trung đoàn pháo cao xạ 367 của Việt Nam cũng do Trung Quốc giúp huấn luyện.

Trên phương diện giáo dục, Trung Quốc đã giúp Việt Nam xây dựng khu học xá Quế Lâm - nơi đào tạo nhiều nhân vật tài năng như thiếu tướng Hồ Sĩ Liêm, tiến sĩ Nguyễn Mộng Sinh, tiến sĩ Nguyễn Đỗ Bảo v.v…  Sự giúp đỡ về quân sự, vũ khí và hậu cần Tháng 3 - 1950, trong khi làm việc với Hồ Chí Minh, Mao Trạch Đông đã khẳng định “Việt Nam cần trang bị 10 đại đoàn để đánh thắng Pháp, trước mắt hãy trang bị cho 6 đại đoàn có mặt ở miền Bắc”[31; 43], trong hai năm 1951 và 1952, Trung Quốc đã giúp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xây dựng một trung đoàn lựu đạn pháo 105 ly [45]. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, Trung Quốc đã trang bị cho Việt Nam 3.600 viên đạn pháo 105 ly (số đạn pháo này nằm trong 24 khẩu pháo mà Trung Quốc viện trợ cho Việt Nam năm 1953), một tiểu đoàn DKZ 75 ly và một tiểu đoàn hỏa tiễn 6 nòng, hai tiểu đoàn này đã tham gia trong đợt tiến công cuối cùng trong chiến dịch [31; 44]. Tiếp đó, Trung Quốc còn đưa thêm 7.400 viên đạn 105 ly, nhưng số đạn này đã không được sử dụng trong Chiến dịch Điện Biên Phủ vì vận chuyển khó khăn nên không đến kịp [31; 44]. Hơn thế, Trung Quốc đồng ý để Việt Nam đưa một số đơn vị sang Trung Quốc để nhận vũ khí và tỉnh Quảng Tây của Trung Quốc sẽ là hậu phương trực tiếp của Việt Nam.

Được sự cho phép từ Trung Quốc,“trong năm 1950, 2 trung đoàn của Đại đoàn 308 đã theo đường Hà Giang qua Mông Tự nhận vũ khí. Tiếp đó, trung đoàn 209 theo đường Cao Bằng qua Hoa Đông thuộc tỉnh Quảng Tây thay đổi trang bị” [45], hai trung đoàn khác của Việt Nam phải ở lại chiến trường Cao Bằng để đánh địch cũng nhận được vũ khí do Trung Quốc trực tiếp chuyển sang. Để đảm bảo cho công tác hậu cần, ngày 6 - 8 - 1950, Tổng cục Hậu cần Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đã thành lập văn phòng ở Nam Ninh. Vùng Quảng Tây (Trung Quốc) trở thành nơi quá cảnh hàng viện trợ của các nước Xã hội Chủ nghĩa khác cho Việt Nam, tại đây Trung Quốc cho mở trường đào tạo cán bộ, nhân viên kĩ thuật, quân sự và chữa trị bệnh cho thương binh Việt Nam.

Trong 13 Chiến dịch Điện Biên Phủ, Trung Quốc đã chuyển cho Việt Nam 1.  Sự giúp đỡ về kinh tế Với mục đích giúp Việt Nam thoát khỏi khó khăn do bị bao vây kinh tế, Trung Quốc đã kí kết hàng loạt các Hiệp định kinh tế với Việt Nam. “Hiệp định thương mại (4 - 1951), Hiệp định về mậu dịch, Hiệp định về tiền tệ, hợp đồng xuất khẩu (5 - 1951), Hiệp định trao đổi hàng hóa (5 - 1952)” [7; 66]. Theo thống kê tổng trị giá hàng viện trợ kinh tế mà Trung Quốc cung cấp cho Việt Nam trong hai năm 1951, 1952 là 23,405 triệu đồng [7; 66].

Theo số liệu thống kê của Việt Nam, từ năm 1950 đến năm 1954 Trung Quốc viện trợ cho Việt Nam “116.000 súng các loại, 420 khẩu pháo, đạn dược đồng bộ và khí tài công binh, thông tin”[33; 37]. Theo thống kê của Trung Quốc, trong khoảng thời gian này, Trung Quốc đã chi viện cho Việt Nam “155.000 khẩu súng các loại, 57.000 quả đạn pháo, hơn 840.000 quả lựu đạn, 1.000 bộ quân phục, 14.000 tấn lương thực và thực phẩm phụ, hơn 26.000 tấn dầu và một lượng lớn thuốc men và vật tư quân dụng khác”[31; 46]. Mặc dù có sự chênh lệch về số liệu thống kê viện trợ giữa Việt Nam và Trung Quốc, nhưng trong bối cảnh Việt Nam khó khăn, viện trợ của Trung Quốc dành cho Việt Nam là vô cùng to lớn và ý nghĩa. Chính sự giúp đỡ của Trung Quốc và các nước Xã hội Chủ nghĩa đã tăng cường sức mạnh cho quân dân Việt Nam.

Giúp Việt Nam giành lấy thắng lợi trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, buộc Pháp chấp nhận kí Hiệp định Giơnevơ, chấm dứt chiến tranh không chỉ ở Việt Nam mà cả ở Lào và Campuchia. 14 Tiểu kết chƣơng 1 Việt Nam, Trung Quốc là hai quốc gia láng giềng, núi liền núi, sông liền sông, có mối quan hệ lâu đời về nhiều mặt. Mối quan hệ này được quy định bởi sự gần gũi về địa lí, lịch sử, văn hóa và chế độ chính trị. Trong cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, Việt Nam và Trung Quốc đã tích cực giúp đỡ lẫn nhau.

Mặc dù, đang phải tiến hành cuộc kháng chiến chống Pháp trong điều kiện vô cùng khó khăn, gian khổ, nhưng Việt Nam vẫn giúp đỡ Đảng Cộng sản Trung Quốc chống lại bọn phản động Quốc dân Đảng. Sự giúp đỡ của Việt Nam đã được Trung Quốc đánh giá cao: “Trong lúc Việt Nam vừa nghèo, vừa phải gian khổ kháng chiến, lẽ ra phải đượcTrung Quốc giúp đỡ, thế mà các đồng chí đã hết lòng giúp đỡ Trung Quốc”[6; 28]. Khi cách mạng Trung Quốc thành công, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, thì Việt Nam vẫn đang phải tiến hành cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp lần 2. Ngay sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, Việt Nam và Trung Quốc đã nhanh chóng thiết lập quan hệ ngoại giao.

Trong hoàn cảnh đất nước gặp nhiều khó khăn: chính quyền còn non trẻ, chưa có nước nào công nhận, cơ sở vật chất gần như bị tàn phá nặng nề, bị phong tỏa bốn bề, thì sự kiện Trung Quốc thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam là điều vô cùng ý nghĩa. Nếu như trước năm 1950, Việt Nam phải chiến đấu với Pháp trong thế cô độc, bị kẻ thù bao vây 4 mặt, bước sang năm 1950 quan hệ Việt - Trung được thiết lập, Chiến dịch Biên Giới giành được thắng lợi thì cách mạng Việt Nam đã mở thông với quốc tế trên nhiều hướng. Trung Quốc trở thành hậu phương lớn mạnh của Việt Nam, qua đó nối với Liên Xô và các nước Xã hội Chủ nghĩa Đông Âu. Từ đây, cách mạng Việt Nam nhận được sự ủng hộ cả về tinh thần lẫn vật chất từ các nước Xã hội Chủ nghĩa, trong đó nhiều và lớn nhất là từ Trung Quốc.

Trung Quốc xem việc viện trợ, giúp đỡ Việt Nam như là một việc cần và phải làm. Chủ tịch Mao Trạch Đông đã từng nói: Hồ Chí Minh và nhiều người Việt Nam đã từng tham gia và giúp đỡ cho cuộc đấu tranh cách mạng của Trung Quốc, có người còn đổ máu hy sinh. Bây giờ các đồng chí sang giúp đỡ cuộc đấu tranh chống Pháp của họ là hoàn toàn nên. 15 Vậy, tại sao Trung Quốc lại viện trợ cho Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp, đặc biệt là Đế quốc Mĩ? Có nhiều cơ sở khiến Trung Quốc giúp đỡ, viện trợ cho cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp và Đế quốc Mĩ của nhân dân Việt Nam: thứ nhất: quan hệ lịch sử - văn hóa lâu đời giữa hai nước Việt - Trung, thứ hai: tình hữu nghị giữa những đồng chí Đảng Cộng sản Việt Nam và những đồng chí Đảng Cộng sản Trung Quốc, thứ ba: Việt Nam - Trung Quốc đều là thành viên của các nước Xã hội Chủ nghĩa, theo sự phân công nhiệm vụ giữa Liên Xô và Trung Quốc, Trung Quốc có nhiệm vụ giúp đỡ phong trào giải phóng dân tộc ở các nước châu Á, trong đó có Việt Nam, thứ tư: Trung Quốc giúp đỡ Việt Nam kháng chiến chống Mĩ là vì lợi ích và an ninh của chính Trung Quốc, nhất là vùng biên giới phía Nam Trung Quốc giáp với Việt Nam.

16 CHƢƠNG 2 VIỆN TRỢ CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1964 2.1 Bối cảnh lịch sử 2.1 Bối cảnh Quốc tế Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 - 1945) kết thúc, trật tự thế giới mới hình thành - trật tự hai cực Yalta, với một cực là Liên Xô đi theo chế độ Xã hội Chủ nghĩa và cực còn lại là Mĩ với chế độ Tư bản Chủ nghĩa. Mĩ và Liên Xô tăng cường chạy đua vũ trang, tranh giành ảnh hưởng với nhau, ráo riết thành lập Liên minh Kinh tế, Quân sự. Mĩ đã đề ra kế hoạch Phục hưng châu Âu (7 - 1947) nhằm tái thiết Tây Âu, đẩy lùi Chủ nghĩa Cộng sản, tạo cho Mĩ vành đai an toàn. Cùng với kế hoạch Marshall, Mĩ thành lập Liên minh Quân sự Bắc Đại Tây Dương (NATO) nhằm bảo đảm an ninh cho các nước thành viên và ngăn chặn làn sóng đỏ.

Để đối trọng với Mĩ, Liên Xô cùng các nước Xã hội Chủ nghĩa thành lập Hội đồng Tương trợ Kinh tế (SEV). Về mặt quân sự, Liên Xô thành lập Liên minh Quân sự (VACSAVA). Trong suốt thời kì này, mặc dù không xảy ra chiến tranh toàn cục, nhưng chiến tranh cục bộ vẫn diễn ra ở nhiều nơi thể hiện xung đột, mâu thuẫn giữa hai cực Xô - Mĩ.