Chương 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH LIÊN MINH CÁCH MẠNG VIỆT NAM – LÀO – CAMPUCHIA 1. Khái niệm “liên minh” (Alliance) Các liên minh hình thành từ rất sớm trong lịch sử của nhân loại. Từ giữa thế kỉ VI trước công nguyên trên cơ sở thỏa thuận giữa Sparta với các thành bang mà hình thành liên minh Peloponnesus. Tiếp đến, trải qua hàng ngàn năm lịch sử, rất nhiều liên minh lần lượt ra đời: Liên minh Phosis (Thế kỉ V-II trước công nguyên), Liên minh Delian (Thế kỉ V trước công nguyên), Liên minh Korinthos (năm 338 trước công nguyên), Liên minh Hellenic (năm 224 trước công nguyên), Liên minh Kalmar (1397 - 1523), Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) (Thành lập năm 1949), Tổ chức Hiệp ước Warsaw (1955-1991), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), … Các liên minh giữa các thành bang hay giữa các quốc gia được thành lập để tạo nên sức mạnh chống lại kẻ thù và tương trợ cho nhau trong các vấn đề quốc tế, liên quan đến an ninh và ổn định của liên minh cũng như của các quốc gia thành viên.
Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về “liên minh” như: Trong tác phẩm Chân lý thuộc về ai của tác giả Grantơ Ivanxơ và Kenvin Râulây, trong phần Đông Dương: Liên bang hay liên minh trình bày: “Một “liên minh” là một thỏa thuận giữa các quốc gia có chủ quyền. Dù cho liên minh có chặt chẽ đến đâu, các thành viên của nó vẫn phụ trách việc điều hành các quan hệ đối ngoại của chính họ và được xem như những quốc gia độc lập trong pháp luật quốc tế, và bất cứ cơ quan nào do liên minh đó tạo ra (như bộ chỉ huy tối cao của các lực lượng công ước NATO chẳng hạn) cũng không được thừa nhận quốc gia” [34, tr. Điều đó có nghĩa là các thành viên trong liên minh trước hết phải là các quốc gia riêng biệt và có quyền tự quyết riêng về các vấn đề quốc gia của mình, không phụ thuộc hoàn toàn vào liên minh mà quốc gia đó tham gia. Nguyễn Tôn Nhan định nghĩa: Liên minh là “từ hai nước trở lên kết hợp lại vì cùng một mục đích, lợi ích nào đó”[60].
12 Có quan niệm gắn khái niệm “liên minh” với “cân bằng quyền lực”: “Cân bằng quyền lực với tư cách là một hệ thống đa cực có mối quan hệ mật thiết với khái niệm liên minh. Các liên minh là các dàn xếp chính thức hoặc không chính thức mà các nhà nước có chủ quyền cùng ký kết nhằm đảm bảo an ninh cho nhau. Các liên minh có thể xuất phát từ các mối lo lắng về quân sự: hai quốc gia hạng trung có thể trở nên an toàn hơn trước một quốc gia lớn hơn nếu họ cùng liên minh với nhau”[9]. Năm 2001, đề tài nghiên cứu Các xu thế và các hình thức liên kết, liên minh, tập hợp lực lượng trên thế giới hiện nay.
Chiến lược và sách lược của chúng ta do Hoàng Thụy Giang chủ nhiệm trình bày về các xu thế và hình thức liên minh trên thế giới. Đề tài đưa ra bốn xu thế liên minh, liên kết, tập hợp lực lượng, bao gồm: Liên minh theo ý thức hệ trên cơ sở mâu thuẫn của thời đại; Liên minh vì sự trùng hợp lợi ích trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế; Liên minh theo khu vực trên cơ sở sự gần gũi về mặt địa lý; Liên minh vì sự gần gũi về lịch sử, văn hóa, tôn giáo, dân tộc. Các hình thức liên minh, liên kết, tập hợp lực lượng được đề cập gồm: Song phương; Đa phương; Có tính toàn cầu. Với nhiều cách hiểu khác nhau, tùy theo mục đích nghiên cứu mà còn có các thuật ngữ khác về liên minh như: liên minh kinh tế (economic alliance), liên minh chính trị (political alliance), liên minh quân sự (military alliance), liên minh du lịch (tourism alliance), liên minh chống ma túy (alliance to combat illegal drugs), liên minh trị liệu (therapeutic alliance), liên minh dân chủ (democratic alliance),… Trong bài nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng khái niệm liên minh trong phạm vi quốc tế.
Theo đó, liên minh là sự thỏa thuận với nhau giữa các nhà nước có chủ quyền, có sự gần gũi về mặt địa lý, lịch sử, văn hóa, có cùng mục tiêu giải quyết một số vấn đề quốc tế. Trọng tâm là giải quyết vấn đề liên quan đến chính trị, quân sự và ngoại giao. Liên minh Việt Nam – Lào – Campuchia là liên minh giữa ba nước trong một khu vực địa lý, có nhiều điểm tương đồng về mặt lịch sử, văn hóa và giải quyết nhiều vấn đề chung, trong đó có vấn đề quan trọng là giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp. 13 Vì đây là ba quốc gia riêng biệt nên trong quá trình liên minh của mình, cả ba nước đều nêu cao tinh thần tôn trọng quyền độc lập và quyền tự quyết riêng của từng quốc gia.
Về mặt hình thức thì liên minh Việt Nam – Lào – Campuchia là hình thức liên minh đa phương. Tuy nhiên, cần lưu ý là do hoàn cảnh lịch sử quy định trong chiến tranh và các chiến lược riêng nhằm đảm bảo lợi ích quốc gia dân tộc trên cơ sở liên minh Đông Dương mà giai đoạn 1954 – 1975 còn được gọi là liên minh cách mạng giữa ba nhà nước. Cơ sở hình thành và phát triển liên minh Việt Nam – Lào – Campuchia trước năm 1945 1. Tính tất yếu của liên minh Việt Nam – Lào – Campuchia Việt Nam – Lào – Campuchia là ba nước trong bán đảo Đông Dương.
Việt Nam có đường biên giới trên đất liền về phía Tây Nam với Campuchia kéo dài 1.137km và với Lào về phía Tây kéo dài 2. Khu vực bán đảo Đông Dương tiếp giáp với nhiều nước như: Trung Quốc, Mianmar, Thái Lan và tiếp giáp với vùng biển Đông rộng lớn. Trên bản đồ địa chính trị và địa kinh tế, đây là khu vực rất thuận lợi, là ngã tư giao thương Đông - Tây và Á – Âu. Vùng biển Đông mà bán đảo này tiếp giáp có tiềm năng kinh tế, thương mại lớn trên thế giới và là khu vực có vị trí chiến lược quan trọng, là cửa ngõ của nhiều nước trong khu vực vươn ra thế giới.
Trong lịch sử, ba nước nhiều lần cùng liên minh chống lại các thế lực bành trướng bên ngoài: Liên minh Việt – Lào chống lại giặc phương Bắc, Liên minh Việt – Miên chống lại giặc Xiêm La, …. Nhiều nhà nghiên cứu cũng cho rằng, trong hầu hết các lần liên minh trong lịch sử giữa hai hoặc ba nước với nhau, hễ khi nào có sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ thì cách mạng dễ thành công. Ngược lại, khi không có sự phối hợp giữa ba nước thì cả ba sẽ gặp bất lợi. Ngoài ra, các thế lực xâm lược một khi xâm chiếm một trong ba nước thì cũng có mưu đồ xâm chiếm sang hai nước còn lại.
Vì lẽ 14 đó, các nhà nghiên cứu cho rằng việc liên minh ba nước khi có chiến tranh là điều tất yếu. Thử nêu một vài ví dụ để chứng minh liên minh Việt Nam – Lào – Campuchia là điều tất yếu: Thứ nhất: Từ thế kỷ XVI đến XVII, Việt Nam nhiều lần đem quân sang cùng với Campuchia và Lào chống lại các thế lực bành trướng Xiêm La (Thái Lan), bảo vệ yên bờ cõi cho hai nước mà Việt Nam bảo hộ. Trích lời nhà sử học Pháp H. Ruyxie trong bài viết của Phan Thượng Hiền Về quy luật liên minh ba nước Đông Dương giai đoạn này: “Từ năm 1620, dưới triều vua Chey Chettha II ở Campuchia, Việt Nam đã từng là người bạn và đồng minh của Campuchia” [37, tr.
98] Thứ hai: Trong thế kỷ XVIII, Việt Nam, Campuchia và Lào đã từng liên minh để chống lại sự câu kết xâm lược của quân Trung Quốc và Thái Lan. Chính người anh hùng Nguyễn Huệ đã lãnh đạo quân giúp Campuchia đánh quân Thái Lan ra khỏi bờ cõi. Sau đó tiếp tục phá tan quân xâm lược Thanh và quân Thái Lan xâm lược Việt Nam, Campuchia, Lào ở phía Tây, Tây Nam và phía Bắc. Thứ ba: Khi bị thực dân Pháp xâm lược, ba nước càng liên minh chặt chẽ hơn trong công cuộc chống Pháp.
Đặc biệt là từ năm 30 của thế kỷ XX, sau khi Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời, liên minh ba nước mang một tính chất mới, đó là liên minh dựa trên lập trường vô sản. Thứ tư: Các cuộc chiến tranh chống Nhật (1941-1945), Pháp (1945-1954), Mỹ (1954-1975) của nhân dân ba nước cũng đem lại một kết quả giống nhau. Đó là sự liên minh đoàn kết chặt chẽ trong chiến đấu chống kẻ thù xâm lược đế quốc và giành thắng lợi vẻ vang ở cả ba nước. Từ đây, ba nước Đông Dương tiếp tục xây dựng các chính sách hợp tác, giúp đỡ nhau cùng có lợi để bước vào một thời đại mới, hội nhập và phát triển.
Để chứng minh một vấn đề được cho là tất yếu thì vấn đề đó phải được lặp đi lặp lại nhiều lần. Các thời điểm, tiểu tiết của vấn đề có thể cho ra kết quả khác nhau nhưng kết quả cuối cùng chỉ có một và chỉ có một mẫu số chung cho những dẫn chứng 15 cũng như những lần lặp lại đó. Những dẫn chứng trên đây chưa hẳn là tất cả những lần liên minh giữa hai hoặc ba nước trong lịch sử, nhưng hầu hết các kết quả cho ra đều giống nhau: đoàn kết để cùng chiến thắng kẻ thù xâm lược cho dù kẻ thù đó có lớn mạnh đến đâu đi nữa. Cùng với những dẫn chứng đưa ra, chúng tôi đồng ý với hầu hết các ý kiến trước đây của các nhà nghiên cứu khi cho rằng liên minh Việt Nam – Lào – Campuchia là tất yếu.
Liên minh Việt Nam – Lào – Campuchia từ khi thực dân Pháp sang xâm lược đến năm 1945 Từ khi thực dân Pháp sang xâm lược và đặt chế độ thuộc địa, bảo hộ lên ba nước Đông Dương giữa thế kỷ XIX đến khi Pháp buộc phải rút hết quân khỏi Đông Dương (năm 1956), trong liên minh ba nước, chúng tôi tạm chia thành 2 giai đoạn tương ứng như sau: 1) Từ khi Pháp xâm lược đến trước khi Đảng Cộng sản Đông Dương được thành lập.